तत्र विराजितमध्यसदब्जं श्रीरुचिरम् परमक्षरम् एकम् । (१।१)

श्रीमदनक्षितिपाल सदा ते विष्णुपदं विपदं विनिहन्तु ॥ (१।२)

शुण्ठीशुण्ठी विश्वौषधं विश्वं कटु भद्रं कटूत्कटम् । (२।१)

महौषधं शृङ्गवेरं नागरं विश्वभेषजम् ॥ (२।२)

शुण्ठी रुच्यामवातघ्नी पाचनी कटुका लघुः । (३।१)

स्निग्धोष्णा मधुरा पाके कफवातविबन्धनुत् ॥ (३।२)

वृष्या स्वर्या वमिश्वासकासशूलहृदामयान् । (४।१)

हन्ति श्लीपदशोफार्शआनाहोदरमारुतान् ॥ (४।२)

आर्द्रकआर्द्रकं शृङ्गवेरं तत् कन्दौषधमुदाहृतम् । (५।१)

आर्द्रकं नागरगुणं भेदनं दीपनं गुरु ॥ (५।२)

मरिचमरिचं वल्लिजं तीक्ष्णं मलिनं श्याममूषणम् । (६।१)

मरिचं कटुकं तीक्ष्णं दीपनं कफवातनुत् ॥ (६।२)

उष्णम् पित्तकरं रूक्षं श्वासकासकृमीञ्जयेत् ॥ (७।०)

तदार्द्रं मधुरम् पाके नात्युष्णं कटुकं गुरु । (८।१)

किंचित्तीक्ष्णगुणं श्लेष्मप्रसेकि स्यादपित्तलम् ॥ (८।२)

पिप्पलीपिप्पली चपला कृष्णा मागधी मगधा कणा । (९।१)

विश्वोपकुल्या वैदेही शौण्डी स्यात् तीक्ष्णतण्डुला ॥ (९।२)

पिप्पली दीपनी वृष्या स्वादुपाका रसायनी । (१०।१)

अत्युष्णा कटुका स्निग्धा कफवातहरा लघुः ॥ (१०।२)

पित्तला रेचनी हन्ति श्वासकासोदरज्वरान् । (११।१)

कुष्ठप्रमेहगुल्मार्शःप्लीहशूलाममारुतान् ॥ (११।२)

आर्द्रा कफप्रदा स्निग्धा शीतला मधुरा गुरुः । (१२।१)

त्र्यूषण, चतुरूषणविश्वोपकुल्यामरिचैस्त्र्यूषणं कटुकं कटु । (१२।२)

व्योषं कटुत्रयं तत्स्यात् सग्रन्थि चतुरूषणम् ॥ (१२।३)

त्र्यूषणं दीपनं हन्ति श्वासकासत्वगामयान् । (१३।१)

गुल्ममेहकफस्थौल्यमेदःश्लीपदपीनसान् ॥ (१३।२)

पिप्पलीमूलकणामूलं कटुग्रन्थि पिप्पलीमूलमूषणम् । (१४।१)

षड्ग्रन्थि ग्रन्थिकं मूलं मगधं चटिकाशिरः ॥ (१४।२)

दीपनम् पिप्पलीमूलं कटूष्णं पाचनं लघु । (१५।१)

रूक्षं पित्तकरम् भेदि कफवातोदरापहम् ॥ (१५।२)

चव्यचव्यं चवनमुद्दिष्टं चविका कोलवल्लिका । (१६।१)

पिप्पलीमूलवत्तत्स्याद्विशेषाद् गुदजापहम् ॥ (१६।२)

गजपिप्पलीतत्फलं श्रेयसी हस्तिमगधी गजपिप्पली । (१७।१)

गजकृष्णा कटुर् वातश्लेष्मनुद् वह्निवर्धिनी ॥ (१७।२)

उष्णा निहन्त्यतीसारश्वासकण्ठामयकृमीन् ॥ (१८।०)

चित्रकचित्रको हुतभुग्व्यालो दारुणो दहनो ऽरुणः । (१९।१)

द्वीपी पाली हविः पाठी वह्निनामा विशेषतः ॥ (१९।२)

चित्रकः कटुकः पाके वह्निवत्पाचनो लघुः । (२०।१)

रूक्षोष्णो ग्रहणीकुष्ठशोफार्शःकृमिकासजित् । (२०।२)

श्लेष्मानिलहरो ग्राही तच्छाकं श्लेष्मपित्तजित् ॥ (२०।३)

पञ्चकोलपिप्पलीमगधामूलचव्यचित्रकनागरैः । (२१।१)

पञ्चकोलं कफानाहगुल्मशूलारुचीर् जयेत् । (२१।२)

षडूषणमरिचेन युतं तत्तु षडूषणमुदीरितम् ॥ (२१।३)

शतपुष्पाशतपुष्पा शिफा शेषा शताह्वा कारवी मिशिः । (२२।१)

अवाक्पुष्पीत्वतिच्छत्रा श्वेतिका मागधी परा ॥ (२२।२)

शतपुष्पा लघुस्तीक्ष्णा पित्तकृद्दीपनी कटुः । (२३।१)

उष्णा ज्वरानिलश्लेष्मव्रणशूलाक्षिरोगनुत् । (२३।२)

श्वेतिका तद्गुणा प्रोक्ता विशेषाद् योनिशूलजित् ॥ (२३।३)

मिश्रेयामिश्रेया मिशिशालिन्यौ शाली शीतशिवा मता । (२४।१)

मिश्रेया दीपनी हृद्या बद्धविट्कृमिकुष्ठनुत् । (२४।२)

रूक्षोष्णा तत्फलं कासवमिश्लेष्मानिलाञ्जयेत् ॥ (२४।३)

मेथिकामेथिका वस्तिका शेलुर् अहिल्या वनमेथिका । (२५।१)

अहिल्याल्पगुणा तस्माद् वाजिनां सा तु पूजिता ॥ (२५।२)

अजमोदाअजमोदात्युग्रग्रन्था मोदा हस्तिमयूरकः । (२६।१)

खराह्वा कारवी वल्ली बस्तमोदा च मर्कटः ॥ (२६।२)

अजमोदा कटुस्तीक्ष्णा दीपनी कफवातनुत् । (२७।१)

उष्णा विदाहिनी हृद्या वृष्या बद्धमला लघुः ॥ (२७।२)

नेत्रामयक्रिमिछर्दिसिध्मबस्तिरुजो जयेत् । (२८।०)

जीरकजीरकं दीर्घकं शुक्लम् अजाजी कणजीरकम् । (२८।१)

जीरकं जरणं कृष्णं वर्षाकालसुगन्धिकम् ॥ (२८।२)

कलिका बाष्पिका कुञ्चिः कारवी चोपकुञ्चिका । (२९।१)

पृथ्वीका सुषवी पृथ्वी स्थूलाजाज्युपकालिका ॥ (२९।२)

जीरकत्रितयं रूक्षं कटूष्णं दीपनं लघु । (३०।१)

संग्राहि पित्तलं मेध्यं गर्भाशयविशुद्धिकृत् । (३०।२)

चक्षुष्यं पवनाध्मानगुल्मच्छर्दिबलासजित् ॥ (३०।३)

यवानीयवानी दीप्यको दीप्यो दीपनीया यवानिका । (३१।१)

यवसाहोग्रगन्धा स्याद्यवाह्वा भूकदम्बकः ॥ (३१।२)

यवानी पाचनी रुच्या तीक्ष्णोष्णा कटुका लघुः । (३२।१)

वातश्लेष्मोदरानाहशूलक्रिमीञ्जयेत् ॥ (३२।२)

यवानीया यवानी स्याच्चौहारो जन्तुनाशनः । (३३।१)

चौहारस्तद्गुणः प्रोक्तो विशेषात् कृमिनाशनः ॥ (३३।२)

अजगन्धाअजगन्धा पूतिकीटा बर्बरी पूतिबर्बरः । (३४।१)

कारवी खरपुष्पा च तुङ्गी पूतिमयूरकः ॥ (३४।२)

अजगन्धा कटुस्तीक्ष्णा रूक्षा हृद्याग्निवर्धिनी । (३५।१)

दृष्टिमान्द्यप्रदा लघ्वी शुक्रवातकफापहा ॥ (३५।२)

वचावचोग्रगन्धा गोलोमी षड्ग्रन्था जटिला मता । (३६।१)

जटिला शतपर्वान्या लोमशा हेमवत्यपि ॥ (३६।२)

वचोष्णा कटुका तिक्ता वामनी स्वरवह्निकृत् । (३७।१)

अपस्मारकफोन्मादभूतशूलानिलाञ्जयेत् ॥ (३७।२)

हपुषाहपुषा वपुषा विश्वा विगन्धा विश्वगन्धिका । (३८।१)

हपुषा दीपनी तिक्ता कटूष्णा तुवरा गुरुः ॥ (३८।२)

पित्तोदरसमीरार्शोग्रहणीशोफगुल्मजित् ॥ (३९।०)

विडङ्गविडङ्गं जन्तुहननं कृमिघ्नं क्षुद्रतण्डुला । (४०।१)

भूतघ्नी तण्डुला घोषा कराला मृगगामिनी ॥ (४०।२)

विडङ्गं कटु तिक्तोष्णं रूक्षं वह्निकरं लघु । (४१।१)

गुल्माध्मानोदरश्लेष्मकृमिवातविबन्धनुत् ॥ (४१।२)

धान्याकधान्याकं धान्यकं धान्यं धानेयं च वितुन्नकम् । (४२।१)

कुस्तुम्बुरु तदार्द्रं तु धानीधानेयकालुकाः ॥ (४२।२)

धान्यकं तुवरं स्निग्धमवृष्यं मूत्रलं लघु । (४३।१)

हृद्यं रूक्षं बद्धविट्कं स्वादु पाके त्रिदोषनुत् ॥ (४३।२)

पाचनं श्वासकासास्रतृष्णामार्शःकृमीञ्जयेत् । (४४।१)

आह्नीका तद्गुणा स्वादुर्विशेषात्पित्तनाशिनी ॥ (४४।२)

हिङ्गुपत्त्रीहिङ्गुपत्त्री पृथुस्तन्वी पृथ्वीका चारुपत्त्रिका । (४५।१)

बाष्पिका कारवी तन्वी बिल्विका दीर्घिका तथा ॥ (४५।२)

हिङ्गुपत्त्री परा वेणुपत्त्री हिङ्गुशिवाटिका । (४६।१)

जन्तुका रामठी नाडी पिण्डा हिङ्गुफला मता ॥ (४६।२)

हिङ्गुपत्त्रीद्वयं हृद्यं तीक्ष्णोष्णं पाचनं कटु । (४७।१)

हृद्वस्तिरुग्विबन्धार्शःश्लेष्मगुल्मानिलापहम् ॥ (४७।२)

हिङ्गुहिङ्गुर् बाह्लीकम् अत्युग्रं रामठम् भूतनाशनम् । (४८।१)

अगूढगन्धं जरणं जन्तुकं शूलनाशनम् ॥ (४८।२)

हिङ्गूष्णम् पाचनं रुच्यं तीक्ष्णोष्णं कफवातजित् । (४९।१)

शूलगुल्मोदरानाहकृमिजित् पित्तवर्द्धनम् ॥ (४९।२)

वंशलोचनावंशजा वैणवी क्षीरी त्वक्क्षीरी वंशरोचना । (५०।१)

तुगाक्षीरी तुगा वांशी वंशक्षीरी शुभा सिता ॥ (५०।२)

बृंहणी वंशजा वृष्या शीतला मधुरा जयेत् । (५१।१)

तृष्णाज्वरक्षयश्वासकासपित्तास्रकामलाः ॥ (५१।२)

सैन्धवसैन्धवं सिन्धुजं शुद्धं माणिमन्थम् पटूत्तमम् । (५२।१)

सैन्धवं मधुरं हृद्यं दीपनं शीतलं लघु ॥ (५२।२)

चक्षुष्यम् पाचनं स्निग्धं वृष्यं दोषत्रयापहम् । (५३।१)

सौवर्चलसौवर्चलं सुगन्धाक्षं रुचकम् पूतिगन्धकम् ॥ (५३।२)

सौवर्चलं वह्निकरं कटूष्णं विशदं लघु । (५४।१)

उद्गारशुद्धिदं सूक्ष्मं विबन्धानाहशूलजित् ॥ (५४।२)

विड्लवणविडं कृत्रिमकम् पाक्यं धूर्तं द्राविडम् आसुरम् । (५५।१)

विडं लघूष्णं विष्टम्भशूलहृद्गौरवारुचीः । (५५।२)

हन्त्यानाहकफौ सूक्ष्मम् अधोवातानुलोमनम् ॥ (५५।३)

सेअ सल्त्सामुद्रं वारिसंभूतम् अक्षीवं वशिरं तथा । (५६।१)

सामुद्रं दीपनं स्वादु नात्युष्णम् भेदनं कटु । (५६।२)

श्लेष्मलं वातनुत्तिक्तम् अरूक्षं नातिपित्तलम् ॥ (५६।३)

औद्भिदऔद्भिदं भूमिजम् भौमम् पार्थिवम् पृथिवीभवम् । (५७।१)

औद्भिदं रक्तलं सूक्ष्मं लघु वातानुलोमनम् ॥ (५७।२)

गडगडाख्यं रोमलवणं रोमं शाकम्भरीभवम् । (५८।१)

गडाख्यं लघु वातघ्नम् अत्युष्णम् भेदि मूत्रलम् ॥ (५८।२)

पांशुलवणक्षारम् पांसुभवं तौषमौषरम् पांसवं वसु । (५९।१)

क्षारं गुरु कटु स्निग्धं श्लेष्मलं वातनाशनम् ॥ (५९।२)

काचलवणकाचं त्रिकूटम् पाक्याह्वं लवणं काचसम्भवम् । (६०।१)

काचं दीपनम् अत्युष्णं रक्तपित्तविवर्द्धनम् ॥ (६०।२)

यवक्षारयवक्षारः शूकपाक्यो यावशूको यवाग्रजः । (६१।१)

स्वर्जिकास्वर्जिका स्वर्जिकापाक्यः सुखवर्चः सुवर्चि ॥ (६१।२)

यवक्षारो ऽग्निकृद् वातश्लेष्मश्वासगलामयान् । (६२।१)

आमार्शोग्रहणीगुल्मयकृत्प्लीहरुजो जयेत् ॥ (६२।२)

स्वर्जिकाल्पगुणा तस्माद् विशेषाद् गुल्मशूलजित् ॥ (६३।०)

टङ्कणटङ्कणो मालतीजातो द्रावी लोहविशुद्धिकृत् । (६४।१)

टङ्कणोऽग्निकरो रूक्षः कफघ्नो वातपित्तकृत् ॥ (६४।२)

सुधासुधामृताह्वयः सौधभूषणं कठशर्करा । (६५।१)

सुधाक्षारो ऽग्निसङ्काशः पाकी क्लेदी विदारणः ॥ (६५।२)

पलाशतिलनालश्वदंष्ट्रजः कदलीभवः । (६६।१)

अपामार्गार्कसेहुण्डमुष्ककादिसमुद्भवाः ॥ (६६।२)

क्षारा वह्निसमाः सर्वे पाचना भेदिदारणाः । (६७।१)

लघवश्छेदिनस्तीक्ष्णाः शुक्रौजोदृष्टिनाशनाः ॥ (६७।२)

रक्तपित्तकरा घ्नन्ति विबन्धानाहपीनसान् । (६८।१)

यकृत्प्लीहबलासामगुल्मार्शोग्रहणीकृमीन् ॥ (६८।२)

यो राज्ञाम् पूर्णः शुण्ठ्यादिः खलु भिषजां हिताय वर्गः । (६९।१)

इति श्रीमदनपालविरचिते निघण्टौ शुण्ठ्यादिवर्गो द्वितीयः ॥ (६९।२)