विभावाद्ययोगे स्थायिनो लिङ्गाभावेनावगत्यनुपपत्तेर् भावानां पूर्वम् अभिधेयताप्रसङ्गात् स्थितदशायां लक्षणान्तरवैयर्थ्यात् मन्दतरतममाध्यस्थ्याद्यानन्त्यापत्तेः हास्यरसे षोढात्वाभावप्राप्तेः कामावस्थासु दशस्वसंख्यरसभावादिप्रसङ्गात् शोकस्य प्रथमं तीव्रत्वं कालात्तनुमान्द्यदर्शनं क्रोधोत्साहरतीनाम् अमर्षस्थैर्यसेवाविपर्यये ह्रासदर्शनमिति विपर्ययस्य दृश्यमानत्वाच्च ॥ (१९।०)

vibhāvādyayoge sthāyino liṅgābhāvenāvagatyanupapatter bhāvānāṃ pūrvam abhidheyatāprasaṅgāt sthitadaśāyāṃ lakṣaṇāntaravaiyarthyāt mandataratamamādhyasthyādyānantyāpatteḥ hāsyarase ṣoḍhātvābhāvaprāpteḥ kāmāvasthāsu daśasvasaṃkhyarasabhāvādiprasaṅgāt śokasya prathamaṃ tīvratvaṃ kālāttanumāndyadarśanaṃ krodhotsāharatīnām amarṣasthairyasevāviparyaye hrāsadarśanamiti viparyayasya dṛśyamānatvācca ||

20.0२०.०

तस्माद्धेतुभिर् विभावाख्यैः कार्यैश्चानुभावात्मभिः सहचारिरूपैश्च व्यभिचारिभिः प्रयत्नार्जिततया कृत्रिमैरपि तथानभिमन्यमानैर् अनुकर्तृस्थत्वेन लिङ्गबलतः प्रतीयमानः स्थायी भावो मुख्यरामादिगतस्थाय्यनुकरणरूपः ॥ (२०।०)

tasmāddhetubhir vibhāvākhyaiḥ kāryaiścānubhāvātmabhiḥ sahacārirūpaiśca vyabhicāribhiḥ prayatnārjitatayā kṛtrimairapi tathānabhimanyamānair anukartṛsthatvena liṅgabalataḥ pratīyamānaḥ sthāyī bhāvo mukhyarāmādigatasthāyyanukaraṇarūpaḥ ||

21.0२१.०

अनुकरणरूपत्वाद् एव च नामान्तरेण व्यपदिष्टो रसः ॥ (२१।०)

anukaraṇarūpatvād eva ca nāmāntareṇa vyapadiṣṭo rasaḥ ||

22.0२२.०

विभावा हि काव्यबलानुसंधेयाः ॥ (२२।०)

vibhāvā hi kāvyabalānusaṃdheyāḥ ||

23.0२३.०

अनुभावाः शिक्षातः ॥ (२३।०)

anubhāvāḥ śikṣātaḥ ||

24.0२४.०

व्यभिचारिणः कृत्रिमनिजानुभावार्जनबलात् ॥ (२४।०)

vyabhicāriṇaḥ kṛtrimanijānubhāvārjanabalāt ||

25.0२५.०

स्थायी तु काव्यबलादपि नानुसंधेयः ॥ (२५।०)

sthāyī tu kāvyabalādapi nānusaṃdheyaḥ ||

26.0२६.०

रतिः शोक इत्यादयो हि शब्दा रत्यादिकम् अभिधेयीकुर्वन्त्य् अभिधानत्वेन ॥ (२६।०)

ratiḥ śoka ityādayo hi śabdā ratyādikam abhidheyīkurvanty abhidhānatvena ||

27.0२७.०

न तु वाचिकाभिनयरूपतयावगमयन्ति ॥ (२७।०)

na tu vācikābhinayarūpatayāvagamayanti ||

28.0२८.०

न हि वागेव वाचिकम् ॥ (२८।०)

na hi vāgeva vācikam ||

29.0२९.०

अपि तु तया निर्वृत्तम् ॥ (२९।०)

api tu tayā nirvṛttam ||

30.0३०.०

अङ्गैरिवाङ्गिकम् ॥ (३०।०)

aṅgairivāṅgikam ||

31.1३१.१

तेन । (३१।१)

tena |

31.2३१.२

विवृद्धात्माप्यगाधोऽपि दुरन्तोऽपि महानपि । (३१।२)

vivṛddhātmāpyagādho'pi duranto'pi mahānapi |

31.3३१.३

बाडवेनेव जलधिः शोकः क्रोधेन पीयते ॥ (३१।३)

bāḍaveneva jaladhiḥ śokaḥ krodhena pīyate ||

32.0३२.०

इति ॥ (३२।०)

iti ||

33.1३३.१

तथा शोकेन कृतः स्तम्भः तथा स्थितो योऽनवस्थिताक्रन्दैः । (३३।१)

tathā śokena kṛtaḥ stambhaḥ tathā sthito yo'navasthitākrandaiḥ |

33.2३३.२

हृदयस्फुटनभयार्तैर् अर्दितुम् अभ्यर्थ्यते सचिवैः ॥ (३३।२)

hṛdayasphuṭanabhayārtair arditum abhyarthyate sacivaiḥ ||

34.0३४.०

इत्येवमादौ न शोकोऽभिनेयः ॥ (३४।०)

ityevamādau na śoko'bhineyaḥ ||

35.0३५.०

अपि त्वभिधेयः ॥ (३५।०)

api tvabhidheyaḥ ||

36.1३६.१

भाति पतितो लिखन्त्याः तस्या बाष्पाम्बुशीकरकणौघः । (३६।१)

bhāti patito likhantyāḥ tasyā bāṣpāmbuśīkarakaṇaughaḥ |

36.2३६.२

स्वेदोद्गम इव करतलसंस्पर्शादेष मे वपुषि ॥ (३६।२)

svedodgama iva karatalasaṃsparśādeṣa me vapuṣi ||

37.0३७.०

इत्यनेन तु वाक्येन स्वार्थमभिदधता उदयनगतः सुरतात्मा रतिः स्थायी भावो ऽभिनीयते न तूच्यते ॥ (३७।०)

ityanena tu vākyena svārthamabhidadhatā udayanagataḥ suratātmā ratiḥ sthāyī bhāvo 'bhinīyate na tūcyate ||

38.0३८.०

अवगमनशक्तिर् ह्य् अभिनयनं वाचकत्वादन्या ॥ (३८।०)

avagamanaśaktir hy abhinayanaṃ vācakatvādanyā ||

39.0३९.०

अत एव स्थायिपदं सूत्रे भिन्नविभक्तिकमपि नोक्तम् ॥ (३९।०)

ata eva sthāyipadaṃ sūtre bhinnavibhaktikamapi noktam ||

40.0४०.०

तेन रतिर् अनुक्रियमाणा शृङ्गार इति तदात्मकत्वं तत्प्रभवत्वं च युक्तम् ॥ (४०।०)

tena ratir anukriyamāṇā śṛṅgāra iti tadātmakatvaṃ tatprabhavatvaṃ ca yuktam ||

41.0४१.०

अर्थक्रियापि मिथ्याज्ञानदृष्टा ॥ (४१।०)

arthakriyāpi mithyājñānadṛṣṭā ||

42.1४२.१

मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याभिधावतोः । (४२।१)

maṇipradīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ |

42.2४२.२

मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥ (४२।२)

mithyājñānāviśeṣe'pi viśeṣo'rthakriyāṃ prati ||

43.0४३.०

इति ॥ (४३।०)

iti ||

44.0४४.०

न चात्र नर्तक एव सुखीति प्रतिपत्तिः ॥ (४४।०)

na cātra nartaka eva sukhīti pratipattiḥ ||

45.0४५.०

नाप्ययमेव राम इति ॥ (४५।०)

nāpyayameva rāma iti ||

46.0४६.०

न चाप्ययं न सुखीति ॥ (४६।०)

na cāpyayaṃ na sukhīti ||

47.0४७.०

नापि रामः स्याद्वा न वायमिति ॥ (४७।०)

nāpi rāmaḥ syādvā na vāyamiti ||

48.0४८.०

न चापि तत्सदृश इति ॥ (४८।०)

na cāpi tatsadṛśa iti ||

49.0४९.०

किंतु सम्यङ्मिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणा चित्रतुरगादिन्यायेन यः सुखी रामः असावयमिति प्रतीतिरस्तीति ॥ (४९।०)

kiṃtu samyaṅmithyāsaṃśayasādṛśyapratītibhyo vilakṣaṇā citraturagādinyāyena yaḥ sukhī rāmaḥ asāvayamiti pratītirastīti ||

50.1५०.१

तदाह । (५०।१)

tadāha |

50.2५०.२

प्रतिभाति न सन्देहो न तत्त्वं न विपर्ययः । (५०।२)

pratibhāti na sandeho na tattvaṃ na viparyayaḥ |

50.3५०.३

धीर् असावयम् इत्यस्ति नासावेवायमित्यपि ॥ (५०।३)

dhīr asāvayam ityasti nāsāvevāyamityapi ||

51.1५१.१

विरुद्धबुद्धिसम्भेदाद् अविवेचितसम्प्लवः । (५१।१)

viruddhabuddhisambhedād avivecitasamplavaḥ |

51.2५१.२

युक्त्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कया ॥ (५१।२)

yuktyā paryanuyujyeta sphurannanubhavaḥ kayā ||

52.1५२.१

इति ॥ (५२।१)

iti ||

53.0५३.०

अभिनवगुप्त रेड़ुतेस् शङ्कुकतद् इदम् अप्यन्तस्तत्त्वशून्यं न विमर्दक्षमम् इत्युपाध्यायाः ॥ (५३।०)

Abhinavagupta refutes Śaṅkukatad idam apyantastattvaśūnyaṃ na vimardakṣamam ityupādhyāyāḥ ||

54.0५४.०

तथाहि अनुकरणरूपो रस इति यदुच्यते तत्किं सामाजिकप्रतीत्यभिप्रायेण उत नटाभिप्रायेण किं वा वस्तुवृत्तविवेचकव्याख्यातृबुद्धिसमवलम्बनेन यथाहुर्व्याख्यातारः खल्वेवं विवेचयन्ति इति ॥ (५४।०)

tathāhi anukaraṇarūpo rasa iti yaducyate tatkiṃ sāmājikapratītyabhiprāyeṇa uta naṭābhiprāyeṇa kiṃ vā vastuvṛttavivecakavyākhyātṛbuddhisamavalambanena yathāhurvyākhyātāraḥ khalvevaṃ vivecayanti iti ||

55.0५५.०

अथ भरतमुनिवचनानुसारेणाद्यः पक्षो ऽसंगतः ॥ (५५।०)

atha bharatamunivacanānusāreṇādyaḥ pakṣo 'saṃgataḥ ||

56.0५६.०

किंचिद्धि प्रमाणेनोपलब्धं तदनुकरणमिति शक्यं वक्तुम् ॥ (५६।०)

kiṃciddhi pramāṇenopalabdhaṃ tadanukaraṇamiti śakyaṃ vaktum ||

57.0५७.०

यथा एवमसौ सुरां पिबति इति सुरापानानुकरणत्वेन पयःपानं प्रत्यक्षावलोकितं प्रतिभाति ॥ (५७।०)

yathā evamasau surāṃ pibati iti surāpānānukaraṇatvena payaḥpānaṃ pratyakṣāvalokitaṃ pratibhāti ||

58.0५८.०

इह च नटगतं किं तदुपलब्धं सदनुकरणतया भातीति चिन्त्यम् ॥ (५८।०)

iha ca naṭagataṃ kiṃ tadupalabdhaṃ sadanukaraṇatayā bhātīti cintyam ||

59.0५९.०

तच्छरीरं तन्निष्ठं प्रतिशीर्षकादि रोमाञ्चकगद्गदिकादिभुजाक्षेपवलनप्रभृति भ्रूक्षेपकटाक्षादिकं च न रतेश्चित्तवृत्तिरूपतयानुकारत्वेन कस्यचित्प्रतिभाति ॥ (५९।०)

taccharīraṃ tanniṣṭhaṃ pratiśīrṣakādi romāñcakagadgadikādibhujākṣepavalanaprabhṛti bhrūkṣepakaṭākṣādikaṃ ca na rateścittavṛttirūpatayānukāratvena kasyacitpratibhāti ||

60.0६०.०

जडत्वेन भिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वेन भिन्नाधिकरणत्वेन च ततोऽतिवैलक्षण्यात् ॥ (६०।०)

jaḍatvena bhinnendriyagrāhyatvena bhinnādhikaraṇatvena ca tato'tivailakṣaṇyāt ||

61.0६१.०

मुख्यावलोकने च तदनुकरणप्रतिभासः ॥ (६१।०)

mukhyāvalokane ca tadanukaraṇapratibhāsaḥ ||

62.0६२.०

न च रामगतां रतिमुपलब्धपूर्विणः केचित् ॥ (६२।०)

na ca rāmagatāṃ ratimupalabdhapūrviṇaḥ kecit ||

63.0६३.०

एतेन रामानुकारो नट इत्यपि निरस्तः प्रवादः ॥ (६३।०)

etena rāmānukāro naṭa ityapi nirastaḥ pravādaḥ ||

64.0६४.०

अथ नटगता चित्तवृत्तिरेव प्रतिपन्ना सती रत्यनुकारः शृङ्गार इत्युच्यते तत्रापि किमात्मकत्वेन सा प्रतीयत इति चिन्त्यम् ॥ (६४।०)

atha naṭagatā cittavṛttireva pratipannā satī ratyanukāraḥ śṛṅgāra ityucyate tatrāpi kimātmakatvena sā pratīyata iti cintyam ||

65.1६५.१

ननु प्रमदादिभिः कारणैः कटाक्षादिभिः कार्यैः धृत्यादिभिश्च सहचारिभिर्लिङ्गभूतैर्या लौकिकी कार्यरूपा कारणरूपा सहचारिरूपा च चित्तवृत्तिः प्रतीतियोग्या तदात्मकत्वेन सा नटचित्तवृत्तिः प्रतिभाति हन्त तर्हि रत्याकारेणैव सा प्रतिपन्नेति दूरे रत्यनुकरणतावाचोयुक्तिः । (६५।१)

nanu pramadādibhiḥ kāraṇaiḥ kaṭākṣādibhiḥ kāryaiḥ dhṛtyādibhiśca sahacāribhirliṅgabhūtairyā laukikī kāryarūpā kāraṇarūpā sahacārirūpā ca cittavṛttiḥ pratītiyogyā tadātmakatvena sā naṭacittavṛttiḥ pratibhāti hanta tarhi ratyākāreṇaiva sā pratipanneti dūre ratyanukaraṇatāvācoyuktiḥ |

65.2६५.२

ननु ते विभावादयो ऽनुकार्ये पारमार्थिकाः ॥ (६५।२)

nanu te vibhāvādayo 'nukārye pāramārthikāḥ ||

66.0६६.०

इह त्वनुकर्तरि न तथेति विशेषः ॥ (६६।०)

iha tvanukartari na tatheti viśeṣaḥ ||

67.0६७.०

अस्त्वेवम् ॥ (६७।०)

astvevam ||

68.0६८.०

किंतु ते हि विभावादयो ऽतत्कारणातत्कार्यातत्सहचाररूपा अपि काव्यशिक्षादिबलोपकल्पिताः कृत्रिमाः सन्तः किं कृत्रिमत्वेन सामाजिकैः गृह्यन्ते न वा ॥ (६८।०)

kiṃtu te hi vibhāvādayo 'tatkāraṇātatkāryātatsahacārarūpā api kāvyaśikṣādibalopakalpitāḥ kṛtrimāḥ santaḥ kiṃ kṛtrimatvena sāmājikaiḥ gṛhyante na vā ||

69.0६९.०

यदि गृह्यन्ते तदा तैः कथं रतेरवगतिः ॥ (६९।०)

yadi gṛhyante tadā taiḥ kathaṃ rateravagatiḥ ||

70.0७०.०

नन्वत एव तत्प्रतीयमानं रत्यनुकरणबुद्धेः कारणम् ॥ (७०।०)

nanvata eva tatpratīyamānaṃ ratyanukaraṇabuddheḥ kāraṇam ||

71.0७१.०

कारणान्तरप्रभवेषु हि कार्येषु सुशिक्षितेन न तथा ज्ञाने वस्त्वन्तरस्यानुमानं तावद्युक्तम् ॥ (७१।०)

kāraṇāntaraprabhaveṣu hi kāryeṣu suśikṣitena na tathā jñāne vastvantarasyānumānaṃ tāvadyuktam ||

72.0७२.०

असुशिक्षितेन तु तस्यैव प्रसिद्धस्य कारणस्य ॥ (७२।०)

asuśikṣitena tu tasyaiva prasiddhasya kāraṇasya ||

73.0७३.०

यथा वृश्चिकविशेषाद्गोमयस्यैवानुमानम् ॥ (७३।०)

yathā vṛścikaviśeṣādgomayasyaivānumānam ||

74.0७४.०

वृश्चिकस्यैव तत्परं मिथ्याज्ञानम् ॥ (७४।०)

vṛścikasyaiva tatparaṃ mithyājñānam ||

75.0७५.०

यत्रापि लिङ्गज्ञानं मिथ्या तत्रापि न तदाभासानुमानम् अयुक्तम् ॥ (७५।०)

yatrāpi liṅgajñānaṃ mithyā tatrāpi na tadābhāsānumānam ayuktam ||

76.0७६.०

न हि बाष्पाद्धूमत्वेन ज्ञातादनुकारप्रतिभासमानादपि लिङ्गात्तदनुकारानुमानं युक्तम् ॥ (७६।०)

na hi bāṣpāddhūmatvena jñātādanukārapratibhāsamānādapi liṅgāttadanukārānumānaṃ yuktam ||

77.0७७.०

धूमानुकारत्वेन हि ज्ञायमानान् नीहारान् नाट्यग्न्यनुकारजपापुष्पप्रतीतिर् दृष्टा ॥ (७७।०)

dhūmānukāratvena hi jñāyamānān nīhārān nāṭyagnyanukārajapāpuṣpapratītir dṛṣṭā ||

78.0७८.०

नेउएर् एइन्wअन्द् देस् गेग्नेर्स् (ग्नोलि, ३८)नन्वक्रुद्धोऽपि नटः क्रुद्ध इव भाति ॥ (७८।०)

neuer Einwand des Gegners (Gnoli, 38)nanvakruddho'pi naṭaḥ kruddha iva bhāti ||

79.0७९.०

सत्यम् ॥ (७९।०)

satyam ||

80.0८०.०

क्रुद्धेन सदृशः ॥ (८०।०)

kruddhena sadṛśaḥ ||

81.0८१.०

सादृश्यं च भ्रुकुट्यादिभिः ॥ (८१।०)

sādṛśyaṃ ca bhrukuṭyādibhiḥ ||

82.0८२.०

गौरिव गवयेन मुखादिभिर् इति ॥ (८२।०)

gauriva gavayena mukhādibhir iti ||

83.0८३.०

नैतावतानुकारः कश्चित् ॥ (८३।०)

naitāvatānukāraḥ kaścit ||

84.0८४.०

न चापि सामाजिकानां सादृश्यमतिरस्ति ॥ (८४।०)

na cāpi sāmājikānāṃ sādṛśyamatirasti ||

85.0८५.०

सामाजिकानां च न भावशून्या नर्तके प्रतिपत्तिरित्युच्यते ॥ (८५।०)

sāmājikānāṃ ca na bhāvaśūnyā nartake pratipattirityucyate ||

86.0८६.०

अथ च तदनुकारप्रतिभास इति रिक्ता वाचोयुक्तिः ॥ (८६।०)

atha ca tadanukārapratibhāsa iti riktā vācoyuktiḥ ||

87.0८७.०

wएइतेरेर् एइन्wअन्द्यच्चोक्तं रामोऽयमित्यस्ति प्रतिपत्तिः तद् अपि यदि तदात्वेति निश्चितं तदुत्तरकालभाविबाधकवैधुर्याभावे कथं न तत्त्वज्ञानं स्यात् ॥ (८७।०)

weiterer Einwandyaccoktaṃ rāmo'yamityasti pratipattiḥ tad api yadi tadātveti niścitaṃ taduttarakālabhāvibādhakavaidhuryābhāve kathaṃ na tattvajñānaṃ syāt ||

88.0८८.०

बाधकसद्भावे वा कथं न मिथ्याज्ञानम् ॥ (८८।०)

bādhakasadbhāve vā kathaṃ na mithyājñānam ||

89.0८९.०

वास्तवेन च वृत्ते बाधकानुदयेऽपि मिथ्याज्ञानमेव स्यात् ॥ (८९।०)

vāstavena ca vṛtte bādhakānudaye'pi mithyājñānameva syāt ||

90.0९०.०

तेन विरुद्धबुद्धिसंभेदाद् इत्यसत् ॥ (९०।०)

tena viruddhabuddhisaṃbhedād ityasat ||

91.0९१.०

wएइतेरेर् एइन्wअन्द् (ग्नोलि, ३८)नर्तकान्तरेऽपि च रामोऽयमिति प्रतिपत्तिरस्ति ॥ (९१।०)

weiterer Einwand (Gnoli, 38)nartakāntare'pi ca rāmo'yamiti pratipattirasti ||

92.0९२.०

ततश्च रामत्वं सामान्यरूपमित्यायातम् ॥ (९२।०)

tataśca rāmatvaṃ sāmānyarūpamityāyātam ||

93.0९३.०

एइन्wअन्द् गेगेन् शङ्कुकस् पोएतिस्छे थेओरिएयच्चोच्यते विभावाः काव्याद् अनुसंधीयन्ते इति तदपि न विद्मः ॥ (९३।०)

Einwand gegen Śaṅkukas poetische Theorieyaccocyate vibhāvāḥ kāvyād anusaṃdhīyante iti tadapi na vidmaḥ ||

94.0९४.०

न हि ममेयं सीता काचित् इति स्वात्मीयत्वेन प्रतिपत्तिर्नटस्य ॥ (९४।०)

na hi mameyaṃ sītā kācit iti svātmīyatvena pratipattirnaṭasya ||

95.0९५.०

अथ सामाजिकस्य तथा प्रतीतियोग्याः क्रियन्त इत्येतदेवानुसंधानम् उच्यते तर्हि स्थायिनि सुतराम् अनुसंधानं स्यात् ॥ (९५।०)

atha sāmājikasya tathā pratītiyogyāḥ kriyanta ityetadevānusaṃdhānam ucyate tarhi sthāyini sutarām anusaṃdhānaṃ syāt ||

96.0९६.०

तस्यैव हि मुख्यत्वेन अस्मिन्नयम् इति सामाजिकानां प्रतिपत्तिः ॥ (९६।०)

tasyaiva hi mukhyatvena asminnayam iti sāmājikānāṃ pratipattiḥ ||

97.0९७.०

यत्तु वाग्वाचिकम् इत्यादिना भेदाभिधानसंरम्भगर्भमहीयान् अभिनयरूपताविवेकः कृतः स उत्तरत्र स्वावसरे चर्चयिष्यते ॥ (९७।०)

yattu vāgvācikam ityādinā bhedābhidhānasaṃrambhagarbhamahīyān abhinayarūpatāvivekaḥ kṛtaḥ sa uttaratra svāvasare carcayiṣyate ||

98.0९८.०

तस्मात् सामाजिकप्रतीत्यनुसारेण स्थाय्यनुकरणं रस इत्यसत् ॥ (९८।०)

tasmāt sāmājikapratītyanusāreṇa sthāyyanukaraṇaṃ rasa ityasat ||

99.0९९.०

Wइदेर्लेगुन्ग् वोन् पुन्क्त् (२), सत्ज़् ५४न चापि नटस्येत्थं प्रतिपत्तिः ॥ (९९।०)

Widerlegung von Punkt (2), Satz 54na cāpi naṭasyetthaṃ pratipattiḥ ||

100.0१००.०

रामं तच्चित्तवृत्तिं वानुकरोमि इति ॥ (१००।०)

rāmaṃ taccittavṛttiṃ vānukaromi iti ||

101.0१०१.०

सदृशकरणं हि तावदनुकरणमनुपलब्धप्रकृतिना न शक्यं कर्तुम् ॥ (१०१।०)

sadṛśakaraṇaṃ hi tāvadanukaraṇamanupalabdhaprakṛtinā na śakyaṃ kartum ||

102.0१०२.०

अथ पश्चात्करणमनुकरणं तल्लोके ऽप्य् अनुकरणात्मतातिप्रसक्ता ॥ (१०२।०)

atha paścātkaraṇamanukaraṇaṃ talloke 'py anukaraṇātmatātiprasaktā ||

103.0१०३.०

अथ न नियतस्य कस्यचिदनुकारः अपि तूत्तमप्रकृतेः शोकमनुकरोति तर्हि केनेति चिन्त्यम् ॥ (१०३।०)

atha na niyatasya kasyacidanukāraḥ api tūttamaprakṛteḥ śokamanukaroti tarhi keneti cintyam ||

104.0१०४.०

न तावच्छोकेन तस्य तदभावात् ॥ (१०४।०)

na tāvacchokena tasya tadabhāvāt ||

105.0१०५.०

न चाश्रुपातादिना शोकस्यानुकारः तद्वैलक्षण्यादित्युक्तम् ॥ (१०५।०)

na cāśrupātādinā śokasyānukāraḥ tadvailakṣaṇyādityuktam ||

106.0१०६.०

इयत्तु स्यात् उत्तमप्रकृतेर्ये शोकानुभावाः ताननुकरोमीति ॥ (१०६।०)

iyattu syāt uttamaprakṛterye śokānubhāvāḥ tānanukaromīti ||

107.0१०७.०

तत्रापि कस्योत्तमप्रकृतेः ॥ (१०७।०)

tatrāpi kasyottamaprakṛteḥ ||

108.0१०८.०

यस्य कस्यचिदिति चेत्सोऽपि विशिष्टतां विना कथं बुद्धावारोपयितुं शक्यः ॥ (१०८।०)

yasya kasyaciditi cetso'pi viśiṣṭatāṃ vinā kathaṃ buddhāvāropayituṃ śakyaḥ ||

109.0१०९.०

य एवं रोदितीति चेत्स्वात्मापि मध्ये नटस्यानुप्रविष्ट इति गलितोऽनुकार्यानुकर्तृभावः ॥ (१०९।०)

ya evaṃ roditīti cetsvātmāpi madhye naṭasyānupraviṣṭa iti galito'nukāryānukartṛbhāvaḥ ||

110.0११०.०

किंच नटः शिक्षावशात् स्वविभावस्मरणाच् चित्तवृत्तिसाधारणीभावेन हृदयसंवादात् केवलम् अनुभावान् प्रदर्शयन् काव्यमुपचितकाकुप्रभृत्युपस्कारेण पठंश्चेष्टत इत्येतावन्मात्रेऽस्य प्रतीतिर् नत्वनुकारं वेदयते ॥ (११०।०)

kiṃca naṭaḥ śikṣāvaśāt svavibhāvasmaraṇāc cittavṛttisādhāraṇībhāvena hṛdayasaṃvādāt kevalam anubhāvān pradarśayan kāvyamupacitakākuprabhṛtyupaskāreṇa paṭhaṃśceṣṭata ityetāvanmātre'sya pratītir natvanukāraṃ vedayate ||

111.0१११.०

कान्तवेषानुकारवद्धि न रामचेष्टितस्यानुकारः ॥ (१११।०)

kāntaveṣānukāravaddhi na rāmaceṣṭitasyānukāraḥ ||

112.0११२.०

एतच्च प्रथमाध्यायेऽपि दर्शितमस्माभिः ॥ (११२।०)

etacca prathamādhyāye'pi darśitamasmābhiḥ ||

113.0११३.०

Wइदेर्लेगुन्ग् वोन् सत्ज़् ५४, प्। (३)नापि वस्तुवृत्तानुसारेण तदनुकारत्वम् ॥ (११३।०)

Widerlegung von Satz 54, P. (3)nāpi vastuvṛttānusāreṇa tadanukāratvam ||

114.0११४.०

अनुसंवेद्यमानस्य वस्तुवृत्तत्वानुपपत्तेः ॥ (११४।०)

anusaṃvedyamānasya vastuvṛttatvānupapatteḥ ||

115.0११५.०

यच्च वस्तुवृत्तं तद्दर्शयिष्यामः ॥ (११५।०)

yacca vastuvṛttaṃ taddarśayiṣyāmaḥ ||

116.0११६.०

Wइदेर्लेगुन्ग् वोन् सत्ज़् ५४, (४)न च मुनिवचनम् एवंविधमस्ति क्वचित्स्थाय्यनुकरणं रसा इति ॥ (११६।०)

Widerlegung von Satz 54, (4)na ca munivacanam evaṃvidhamasti kvacitsthāyyanukaraṇaṃ rasā iti ||

117.0११७.०

नापि लिङ्गमत्रार्थे मुनेरुपलभ्यते ॥ (११७।०)

nāpi liṅgamatrārthe munerupalabhyate ||

118.0११८.०

प्रत्युत ध्रुवागानतालवैचित्र्यलास्याङ्गोपजीवननिरूपणादि विपर्यये लिङ्गमिति संध्यङ्गाध्यायान्ते वितनिष्यामः ॥ (११८।०)

pratyuta dhruvāgānatālavaicitryalāsyāṅgopajīvananirūpaṇādi viparyaye liṅgamiti saṃdhyaṅgādhyāyānte vitaniṣyāmaḥ ||

119.0११९.०

सप्तद्वीपानुकरणम् इत्यादि त्वन्यथापि शक्यगमनिकमिति ॥ (११९।०)

saptadvīpānukaraṇam ityādi tvanyathāpi śakyagamanikamiti ||

120.0१२०.०

तदनुकारेऽपि च क्व नामान्तरं कान्तवेषगत्यनुकरणादौ ॥ (१२०।०)

tadanukāre'pi ca kva nāmāntaraṃ kāntaveṣagatyanukaraṇādau ||

121.0१२१.०

पोएत्र्य् दिड़्ड़ेरेन्त् ड़्रोम् विसुअल् अर्त्स्यच्चोच्यते वर्णकैर्हरितालादिभिः संयुज्यमान एव गौरित्यादि ॥ (१२१।०)

poetry different from visual artsyaccocyate varṇakairharitālādibhiḥ saṃyujyamāna eva gaurityādi ||

122.0१२२.०

तत्र यद्यभिव्यज्यमान इत्यर्थोऽभिप्रेतः ॥ (१२२।०)

tatra yadyabhivyajyamāna ityartho'bhipretaḥ ||

123.0१२३.०

तदसत् ॥ (१२३।०)

tadasat ||

124.0१२४.०

न हि सिन्दूरादिभिः पारमार्थिको गौरभिव्यज्यते प्रदीपादिभिर् इव ॥ (१२४।०)

na hi sindūrādibhiḥ pāramārthiko gaurabhivyajyate pradīpādibhir iva ||

125.0१२५.०

किंतु तत्सदृशः समूहविशेषो निर्वर्त्यते ॥ (१२५।०)

kiṃtu tatsadṛśaḥ samūhaviśeṣo nirvartyate ||

126.0१२६.०

अत एव हि सिन्दूरादयो गवावयवसंनिवेशसदृशेन संनिवेशविशेषेणावस्थिता गोसदृगिति प्रतिभासस्य विषयः ॥ (१२६।०)

ata eva hi sindūrādayo gavāvayavasaṃniveśasadṛśena saṃniveśaviśeṣeṇāvasthitā gosadṛgiti pratibhāsasya viṣayaḥ ||

127.0१२७.०

नैवं विभावादिसमूहो रतिसदृशताप्रतिपत्तिग्राह्यः ॥ (१२७।०)

naivaṃ vibhāvādisamūho ratisadṛśatāpratipattigrāhyaḥ ||

128.0१२८.०

तस्माद्भावानुकरणं रसा इत्यसत् ॥ (१२८।०)

tasmādbhāvānukaraṇaṃ rasā ityasat ||

129.0१२९.०

ड़ुर्थेर् ओपिनिओन्: रस = सुख + दुःखयेन त्वभ्यधायि सुखदुःखजननशक्तियुक्ता विषयसामग्री बाह्यैव ॥ (१२९।०)

further opinion: rasa = sukha + duḥkhayena tvabhyadhāyi sukhaduḥkhajananaśaktiyuktā viṣayasāmagrī bāhyaiva ||

130.0१३०.०

सांख्यदृशा सुखदुःखस्वभावो रसः ॥ (१३०।०)

sāṃkhyadṛśā sukhaduḥkhasvabhāvo rasaḥ ||

131.0१३१.०

तस्यां च सामग्र्यां दलस्थानीया विभावाः ॥ (१३१।०)

tasyāṃ ca sāmagryāṃ dalasthānīyā vibhāvāḥ ||

132.0१३२.०

संस्कारकाः अनुभावव्यभिचारिणः ॥ (१३२।०)

saṃskārakāḥ anubhāvavyabhicāriṇaḥ ||

133.0१३३.०

स्थायिनस्तु तत्सामग्रीजन्या आन्तराः सुखदुःखस्वभावा इति ॥ (१३३।०)

sthāyinastu tatsāmagrījanyā āntarāḥ sukhaduḥkhasvabhāvā iti ||

134.0१३४.०

तेन स्थायिभावान् रसत्वम् इत्यादावुपचारमङ्गीकुर्वता ग्रन्थविरोधं स्वयमेव बुध्यमानेन दूषणाविष्करणमौर्ख्यात् प्रामाणिको जनः परिरक्षित इति किमस्योच्यते ॥ (१३४।०)

tena sthāyibhāvān rasatvam ityādāvupacāramaṅgīkurvatā granthavirodhaṃ svayameva budhyamānena dūṣaṇāviṣkaraṇamaurkhyāt prāmāṇiko janaḥ parirakṣita iti kimasyocyate ||

135.0१३५.०

यत्त्वत्यन्तं नः प्रतीतिवैषम्यप्रसङ्गादि तत्किं यदत्रोच्यताम् ॥ (१३५।०)

yattvatyantaṃ naḥ pratītivaiṣamyaprasaṅgādi tatkiṃ yadatrocyatām ||

136.0१३६.०

भट्ट नायकभट्टनायकस्त्वाह रसो न प्रतीयते ॥ (१३६।०)

Bhaṭṭa Nāyakabhaṭṭanāyakastvāha raso na pratīyate ||

137.0१३७.०

नोत्पद्यते ॥ (१३७।०)

notpadyate ||

138.0१३८.०

नाभिव्यज्यते ॥ (१३८।०)

nābhivyajyate ||

139.0१३९.०

स्वगतत्वेन हि प्रतीतौ करुणे दुःखित्वं स्यात् ॥ (१३९।०)

svagatatvena hi pratītau karuṇe duḥkhitvaṃ syāt ||

140.0१४०.०

न च सा प्रतीतिर्युक्ता ॥ (१४०।०)

na ca sā pratītiryuktā ||

141.0१४१.०

सीतादेरविभावत्वात् स्वकान्तास्मृत्यसंवेदनात् ॥ (१४१।०)

sītāderavibhāvatvāt svakāntāsmṛtyasaṃvedanāt ||

142.0१४२.०

देवतादौ साधारणीकरणायोग्यत्वात् ॥ (१४२।०)

devatādau sādhāraṇīkaraṇāyogyatvāt ||

143.0१४३.०

समुद्रलङ्घनादेर् असाधारण्यात् ॥ (१४३।०)

samudralaṅghanāder asādhāraṇyāt ||

144.0१४४.०

न च तद्वतो रामस्य स्मृतिः ॥ (१४४।०)

na ca tadvato rāmasya smṛtiḥ ||

145.0१४५.०

अनुपलब्धत्वात् ॥ (१४५।०)

anupalabdhatvāt ||

146.0१४६.०

न च शब्दानुमानादिभ्यः तत्प्रतीतौ लोकस्य सरसता प्रयुक्ता प्रत्यक्षादिव ॥ (१४६।०)

na ca śabdānumānādibhyaḥ tatpratītau lokasya sarasatā prayuktā pratyakṣādiva ||

147.0१४७.०

नायकयुगलकावभासे हि प्रत्युत लज्जा जुगुप्सास्पृहादिस्वोचितचित्तवृत्त्यन्तरोदयव्यग्रतयाकाशरसत्वम् अथापि स्यात् ॥ (१४७।०)

nāyakayugalakāvabhāse hi pratyuta lajjā jugupsāspṛhādisvocitacittavṛttyantarodayavyagratayākāśarasatvam athāpi syāt ||

148.0१४८.०

तन्न प्रतीतिरनुभवस्मृत्यादिरूपा रसस्य युक्ता ॥ (१४८।०)

tanna pratītiranubhavasmṛtyādirūpā rasasya yuktā ||

149.0१४९.०

उत्पत्तावपि तुल्यमेतद्दूषणम् ॥ (१४९।०)

utpattāvapi tulyametaddūṣaṇam ||

150.0१५०.०

शक्तिरूपत्वेन पूर्वं स्थितस्य पश्चादभिव्यक्तौ विषयार्जनतारतम्यापत्तिः ॥ (१५०।०)

śaktirūpatvena pūrvaṃ sthitasya paścādabhivyaktau viṣayārjanatāratamyāpattiḥ ||

151.0१५१.०

स्वगतत्वपरगतत्वादि च पूर्ववद् विकल्प्यम् ॥ (१५१।०)

svagatatvaparagatatvādi ca pūrvavad vikalpyam ||

152.0१५२.०

तस्मात्काव्ये दोषाभावगुणालंकारमयत्वलक्षणेन नाट्ये चतुर्विधाभिनयरूपेण निबिडनिजमोहसंकटकारिणा विभावादिसाधारणीकरणात्मनाभिधातो द्वितीयेनांशेन भावकत्वव्यापारेण भाव्यमानो रसो ऽनुभवस्मृत्यादिविलक्षणेन रजस्तमोऽनुवेधवैचित्र्यबलाद् द्रुतिविस्तारविकासलक्षणेन सत्त्वोद्रेकप्रकाशानन्दमयनिजसंविद्विश्रान्तिलक्षणेन परब्रह्मास्वादसविधेन भोगेन परं भुज्यत इति ॥ (१५२।०)

tasmātkāvye doṣābhāvaguṇālaṃkāramayatvalakṣaṇena nāṭye caturvidhābhinayarūpeṇa nibiḍanijamohasaṃkaṭakāriṇā vibhāvādisādhāraṇīkaraṇātmanābhidhāto dvitīyenāṃśena bhāvakatvavyāpāreṇa bhāvyamāno raso 'nubhavasmṛtyādivilakṣaṇena rajastamo'nuvedhavaicitryabalād drutivistāravikāsalakṣaṇena sattvodrekaprakāśānandamayanijasaṃvidviśrāntilakṣaṇena parabrahmāsvādasavidhena bhogena paraṃ bhujyata iti ||

153.0१५३.०

तत्र पूर्वपक्षोऽयं भट्टलोल्लटपक्षानभ्युपगमाद् एव नाभ्युपगत इति तद्दूषणम् अनुत्थानोपहतम् एव ॥ (१५३।०)

tatra pūrvapakṣo'yaṃ bhaṭṭalollaṭapakṣānabhyupagamād eva nābhyupagata iti taddūṣaṇam anutthānopahatam eva ||

154.0१५४.०

प्रतीत्यादिव्यतिरिक्तश्च संसारे को भोग इति न विद्मः ॥ (१५४।०)

pratītyādivyatiriktaśca saṃsāre ko bhoga iti na vidmaḥ ||

155.0१५५.०

रसनेति चेत् ॥ (१५५।०)

rasaneti cet ||

156.0१५६.०

सापि प्रतिपत्तिरेव ॥ (१५६।०)

sāpi pratipattireva ||

157.0१५७.०

केवलमुपायवैलक्षण्यान्नामान्तरं प्रतिपद्यतां दर्शनानुमितिश्रुत्युपमितिप्रतिभानादिनामान्तरवत् ॥ (१५७।०)

kevalamupāyavailakṣaṇyānnāmāntaraṃ pratipadyatāṃ darśanānumitiśrutyupamitipratibhānādināmāntaravat ||

158.0१५८.०

निष्पादनाभिव्यक्तिद्वयानभ्युपगमे च नित्यो वा असद्वा रस इति न तृतीया गतिर् अस्याम् ॥ (१५८।०)

niṣpādanābhivyaktidvayānabhyupagame ca nityo vā asadvā rasa iti na tṛtīyā gatir asyām ||

159.0१५९.०

न चाप्रतीतं वस्त्वस्ति व्यवहारे योग्यम् ॥ (१५९।०)

na cāpratītaṃ vastvasti vyavahāre yogyam ||

160.1१६०.१

अथोच्यते प्रतीतिरितितस्य भोगीकरणम् । (१६०।१)

athocyate pratītirititasya bhogīkaraṇam |

160.2१६०.२

तच्च भूत्यादिस्वरूपम् ॥ (१६०।२)

tacca bhūtyādisvarūpam ||

161.0१६१.०

तदस्तु ॥ (१६१।०)

tadastu ||

162.0१६२.०

तथापि न तावन्मात्रम् ॥ (१६२।०)

tathāpi na tāvanmātram ||

163.0१६३.०

यावन्तो हि रसास्तावन्त एव रसनात्मानः प्रतीतयो भोगीकरणस्वभावाः ॥ (१६३।०)

yāvanto hi rasāstāvanta eva rasanātmānaḥ pratītayo bhogīkaraṇasvabhāvāḥ ||

164.0१६४.०

गुणानां चाङ्गाङ्गिवैचित्र्यम् अनन्तं कल्प्यमिति कर्तृत्वेनेयत्ता ॥ (१६४।०)

guṇānāṃ cāṅgāṅgivaicitryam anantaṃ kalpyamiti kartṛtveneyattā ||

165.1१६५.१

अभिधा भावना चान्या तद्भोगीकृतम् एव च । (१६५।१)

abhidhā bhāvanā cānyā tadbhogīkṛtam eva ca |

165.2१६५.२

अभिधाधामतां याते शब्दार्थालंकृती ततः ॥ (१६५।२)

abhidhādhāmatāṃ yāte śabdārthālaṃkṛtī tataḥ ||

166.1१६६.१

भावनाभाव्य एषोऽपि शृङ्गारादिगणो भयत् । (१६६।१)

bhāvanābhāvya eṣo'pi śṛṅgārādigaṇo bhayat |

166.2१६६.२

तद्भोगीकृतरूपेण व्याप्यते सिद्धिमान्नरः । (१६६।२)

tadbhogīkṛtarūpeṇa vyāpyate siddhimānnaraḥ |

166.3१६६.३

इति ॥ (१६६।३)

iti ||

167.0१६७.०

यत् काव्येन भाव्यन्ते रसाः इत्युच्यते तत्र विभावादिजनितचर्वणात्मकास्वादरूपप्रत्ययगोचरतापादनम् एव यदि भावनं तदभ्युपगम्यत एव ॥ (१६७।०)

yat kāvyena bhāvyante rasāḥ ityucyate tatra vibhāvādijanitacarvaṇātmakāsvādarūpapratyayagocaratāpādanam eva yadi bhāvanaṃ tadabhyupagamyata eva ||

168.1१६८.१

यत्तूक्तम् । (१६८।१)

yattūktam |

168.2१६८.२

संवेदनाख्यव्यङ्ग्यपरसंवित्तिगोचरः । (१६८।२)

saṃvedanākhyavyaṅgyaparasaṃvittigocaraḥ |

168.3१६८.३

आस्वादनात्मानुभवो रसः काव्यार्थ उच्यते ॥ (१६८।३)

āsvādanātmānubhavo rasaḥ kāvyārtha ucyate ||

169.0१६९.०

इति ॥ (१६९।०)

iti ||

170.0१७०.०

तत्र व्यज्यमानतया व्यङ्ग्यो लक्ष्यते ॥ (१७०।०)

tatra vyajyamānatayā vyaṅgyo lakṣyate ||

171.0१७१.०

अनुभवेन च तद्विषय इति मन्तव्यम् ॥ (१७१।०)

anubhavena ca tadviṣaya iti mantavyam ||

172.0१७२.०

नन्वेवं कथं रसतत्त्वम् आस्ताम् ॥ (१७२।०)

nanvevaṃ kathaṃ rasatattvam āstām ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.