नाट्यशास्त्रविवृतिNāṭyaśāstravivṛti
NŚVi zu Nāṭyaśāstra, 6, 72.2
Select a line for its word-by-word analysis.
वीरस्य भीतावयवप्रधानत्वाद् भयानकं लक्षयति अथेति ॥ (२।०)
vīrasya bhītāvayavapradhānatvād bhayānakaṃ lakṣayati atheti ||
स्वजनस्य यौ वधबन्धौ तयोर्दर्शनं प्रत्यक्षेण ॥ (७।०)
svajanasya yau vadhabandhau tayordarśanaṃ pratyakṣeṇa ||
कथादि अतिक्रान्तयोरपि पुनरनुसंधानेन स्मरणम् ॥ (९।०)
kathādi atikrāntayorapi punaranusaṃdhānena smaraṇam ||
वेपितुं प्रवृत्तं यत्करचरणं आदिकर्मैव भयव्यञ्जकं व्याध्यादिवैलक्षण्यसूचनात् ॥ (१०।०)
vepituṃ pravṛttaṃ yatkaracaraṇaṃ ādikarmaiva bhayavyañjakaṃ vyādhyādivailakṣaṇyasūcanāt ||
अयमाशयः भयं तावत्स्त्रीनीचबालादिषु वक्ष्यते ॥ (१४।०)
ayamāśayaḥ bhayaṃ tāvatstrīnīcabālādiṣu vakṣyate ||
तेऽपि तु गुरुभ्यो राज्ञश्च भयं दर्शयेयुः ॥ (१६।०)
te'pi tu gurubhyo rājñaśca bhayaṃ darśayeyuḥ ||
अनुभावाश्च तथा श्लिष्टास्तत्र कियन्ते लोके येन सत्यत एव भीतोऽयमिति गुर्वादीनां प्रतीतिर् भवति ॥ (२०।०)
anubhāvāśca tathā śliṣṭāstatra kiyante loke yena satyata eva bhīto'yamiti gurvādīnāṃ pratītir bhavati ||
अस्वाभाविकत्वाच्च कृतकत्वं बहुतरकालानुवर्तनेनास्वाद्यत्वाच्च रसत्वम् ॥ (२१।०)
asvābhāvikatvācca kṛtakatvaṃ bahutarakālānuvartanenāsvādyatvācca rasatvam ||
तद्धि तदा स्याद्यदि स्वभावत एव न किंचित्काललवम् उत्पाद्यते ॥ (२३।०)
taddhi tadā syādyadi svabhāvata eva na kiṃcitkālalavam utpādyate ||
गात्रादीनां भेदो वर्णकर्मसंस्थानादिविपर्ययः ॥ (२४।०)
gātrādīnāṃ bhedo varṇakarmasaṃsthānādiviparyayaḥ ||
वीक्ष्यम् अतिक्राम्यति वीक्षणं कान्दिशीकत्वेन निर्लक्षचक्षुःकृतम् ॥ (२५।०)
vīkṣyam atikrāmyati vīkṣaṇaṃ kāndiśīkatvena nirlakṣacakṣuḥkṛtam ||
इह भयम् इत्यभिनेयमिति वीररस इत्यार्यातः सम्बध्यते ॥ (३०।०)
iha bhayam ityabhineyamiti vīrarasa ityāryātaḥ sambadhyate ||
ता एता ह्यार्या एकप्रघट्टकतया पूर्वाचार्यैर् लक्षणत्वेन पठिताः ॥ (३१।०)
tā etā hyāryā ekapraghaṭṭakatayā pūrvācāryair lakṣaṇatvena paṭhitāḥ ||
मुनिना तु सुखसंग्रहाय यथास्थानं निवेशिताः ॥ (३२।०)
muninā tu sukhasaṃgrahāya yathāsthānaṃ niveśitāḥ ||
सत्त्वं मनःसमाधानं तज्जन्मकमिति नटस्येयं शिक्षा ॥ (३४।०)
sattvaṃ manaḥsamādhānaṃ tajjanmakamiti naṭasyeyaṃ śikṣā ||
लोके विभावानुभावाभिनयादिव्यवहाराभावात् ॥ (३८।०)
loke vibhāvānubhāvābhinayādivyavahārābhāvāt ||
तस्माद् अयमत्रार्थः एतत् तावद् भयस्वभावजं रजस्तमःप्रकृतीनां नीचानामित्यर्थः ॥ (३९।०)
tasmād ayamatrārthaḥ etat tāvad bhayasvabhāvajaṃ rajastamaḥprakṛtīnāṃ nīcānāmityarthaḥ ||
येऽपि च सत्त्वप्रधानास्तेषां सत्त्वसमुत्थं प्रयत्नकृतमेभिरेवानुभावैः कार्यम् ॥ (४०।०)
ye'pi ca sattvapradhānāsteṣāṃ sattvasamutthaṃ prayatnakṛtamebhirevānubhāvaiḥ kāryam ||
ननु च राजादि किमिति गुर्वादिभ्यो भयं कृतकं दर्शयति ॥ (४३।०)
nanu ca rājādi kimiti gurvādibhyo bhayaṃ kṛtakaṃ darśayati ||
दर्शयित्वा किमिति मृदून् गात्रकम्पनादीन् प्रदर्शयति ॥ (४४।०)
darśayitvā kimiti mṛdūn gātrakampanādīn pradarśayati ||
यथा वेश्या धनार्थिनीति कृतकां रतिम् आदर्शयति इत्याशङ्क्य साधारणमुत्तरम् आह तथैव कार्यमिति ॥ (४७।०)
yathā veśyā dhanārthinīti kṛtakāṃ ratim ādarśayati ityāśaṅkya sādhāraṇamuttaram āha tathaiva kāryamiti ||
मृदुचेष्टिततया चाधमप्रकृतिमेनं गणयति ॥ (४९।०)
mṛduceṣṭitatayā cādhamaprakṛtimenaṃ gaṇayati ||
कृतकं शृङ्गारात् वेश्योपदिष्टानां न काचित्पुरुषार्थसिद्धिः ॥ (५०।०)
kṛtakaṃ śṛṅgārāt veśyopadiṣṭānāṃ na kācitpuruṣārthasiddhiḥ ||
तेनैव ह्युक्तेन प्रकारेण कार्यपुरुषार्थविशेषो लभ्यते ॥ (५१।०)
tenaiva hyuktena prakāreṇa kāryapuruṣārthaviśeṣo labhyate ||
यत्र तु राजा न कृतकं परानुग्रहाय क्रोधविस्मयादीन्दर्शयति तत्र व्यभिचारितैव तेषां न स्थायितेत्येतदर्थः सूचिकामेव गुरुवंशान्तरप्रसिद्धाम् आर्यां पठति करचरणेति ॥ (५२।०)
yatra tu rājā na kṛtakaṃ parānugrahāya krodhavismayādīndarśayati tatra vyabhicāritaiva teṣāṃ na sthāyitetyetadarthaḥ sūcikāmeva guruvaṃśāntaraprasiddhām āryāṃ paṭhati karacaraṇeti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.