नाट्यशास्त्रविवृतिNāṭyaśāstravivṛti

NŚVi zu Nāṭyaśāstra, 6, 72.2

3 of 3 · 55 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

अथ भयानकरसप्रकरणम् ॥ (१।०)

atha bhayānakarasaprakaraṇam ||

2.0२.०

वीरस्य भीतावयवप्रधानत्वाद् भयानकं लक्षयति अथेति ॥ (२।०)

vīrasya bhītāvayavapradhānatvād bhayānakaṃ lakṣayati atheti ||

3.0३.०

विकृतो रवोऽट्टहासादिः ॥ (३।०)

vikṛto ravo'ṭṭahāsādiḥ ||

4.0४.०

सत्त्वानां पिशाचानां दर्शनम् ॥ (४।०)

sattvānāṃ piśācānāṃ darśanam ||

5.0५.०

त्रासोद्वेगौ परगतौ ॥ (५।०)

trāsodvegau paragatau ||

6.0६.०

शून्यागारस्यारण्यस्य च गमनं प्राप्तिः ॥ (६।०)

śūnyāgārasyāraṇyasya ca gamanaṃ prāptiḥ ||

7.0७.०

स्वजनस्य यौ वधबन्धौ तयोर्दर्शनं प्रत्यक्षेण ॥ (७।०)

svajanasya yau vadhabandhau tayordarśanaṃ pratyakṣeṇa ||

8.0८.०

श्रवणमागमेन ॥ (८।०)

śravaṇamāgamena ||

9.0९.०

कथादि अतिक्रान्तयोरपि पुनरनुसंधानेन स्मरणम् ॥ (९।०)

kathādi atikrāntayorapi punaranusaṃdhānena smaraṇam ||

10.0१०.०

वेपितुं प्रवृत्तं यत्करचरणं आदिकर्मैव भयव्यञ्जकं व्याध्यादिवैलक्षण्यसूचनात् ॥ (१०।०)

vepituṃ pravṛttaṃ yatkaracaraṇaṃ ādikarmaiva bhayavyañjakaṃ vyādhyādivailakṣaṇyasūcanāt ||

11.0११.०

पुलको रोमकूपोन्नतिः ॥ (११।०)

pulako romakūponnatiḥ ||

12.0१२.०

स्वरस्य भेदः स्वभावविपर्ययः ॥ (१२।०)

svarasya bhedaḥ svabhāvaviparyayaḥ ||

13.0१३.०

गुरुनृपयोरिति ॥ (१३।०)

gurunṛpayoriti ||

14.0१४.०

अयमाशयः भयं तावत्स्त्रीनीचबालादिषु वक्ष्यते ॥ (१४।०)

ayamāśayaḥ bhayaṃ tāvatstrīnīcabālādiṣu vakṣyate ||

15.0१५.०

नोत्तममध्यमप्रकृतिषु ॥ (१५।०)

nottamamadhyamaprakṛtiṣu ||

16.0१६.०

तेऽपि तु गुरुभ्यो राज्ञश्च भयं दर्शयेयुः ॥ (१६।०)

te'pi tu gurubhyo rājñaśca bhayaṃ darśayeyuḥ ||

17.0१७.०

तदभावे ऽप्येवं सुतरामुत्तमत्वं भवति ॥ (१७।०)

tadabhāve 'pyevaṃ sutarāmuttamatvaṃ bhavati ||

18.0१८.०

अप्रभुत्वं चामात्यानाम् ॥ (१८।०)

aprabhutvaṃ cāmātyānām ||

19.0१९.०

यथाह स्वेच्छाचारी भीत एवास्मि इति ॥ (१९।०)

yathāha svecchācārī bhīta evāsmi iti ||

20.0२०.०

अनुभावाश्च तथा श्लिष्टास्तत्र कियन्ते लोके येन सत्यत एव भीतोऽयमिति गुर्वादीनां प्रतीतिर् भवति ॥ (२०।०)

anubhāvāśca tathā śliṣṭāstatra kiyante loke yena satyata eva bhīto'yamiti gurvādīnāṃ pratītir bhavati ||

21.0२१.०

अस्वाभाविकत्वाच्च कृतकत्वं बहुतरकालानुवर्तनेनास्वाद्यत्वाच्च रसत्वम् ॥ (२१।०)

asvābhāvikatvācca kṛtakatvaṃ bahutarakālānuvartanenāsvādyatvācca rasatvam ||

22.0२२.०

न च व्यभिचारित्वम् ॥ (२२।०)

na ca vyabhicāritvam ||

23.0२३.०

तद्धि तदा स्याद्यदि स्वभावत एव न किंचित्काललवम् उत्पाद्यते ॥ (२३।०)

taddhi tadā syādyadi svabhāvata eva na kiṃcitkālalavam utpādyate ||

24.0२४.०

गात्रादीनां भेदो वर्णकर्मसंस्थानादिविपर्ययः ॥ (२४।०)

gātrādīnāṃ bhedo varṇakarmasaṃsthānādiviparyayaḥ ||

25.0२५.०

वीक्ष्यम् अतिक्राम्यति वीक्षणं कान्दिशीकत्वेन निर्लक्षचक्षुःकृतम् ॥ (२५।०)

vīkṣyam atikrāmyati vīkṣaṇaṃ kāndiśīkatvena nirlakṣacakṣuḥkṛtam ||

26.0२६.०

उद्वेगः चलनम् ॥ (२६।०)

udvegaḥ calanam ||

27.0२७.०

सादो गात्राणां स्रस्तता ॥ (२७।०)

sādo gātrāṇāṃ srastatā ||

28.0२८.०

मुखस्य तालुनि शोषः ॥ (२८।०)

mukhasya tāluni śoṣaḥ ||

29.0२९.०

हृदयस्पन्दनमतिवेगेन ॥ (२९।०)

hṛdayaspandanamativegena ||

30.0३०.०

इह भयम् इत्यभिनेयमिति वीररस इत्यार्यातः सम्बध्यते ॥ (३०।०)

iha bhayam ityabhineyamiti vīrarasa ityāryātaḥ sambadhyate ||

31.0३१.०

ता एता ह्यार्या एकप्रघट्टकतया पूर्वाचार्यैर् लक्षणत्वेन पठिताः ॥ (३१।०)

tā etā hyāryā ekapraghaṭṭakatayā pūrvācāryair lakṣaṇatvena paṭhitāḥ ||

32.0३२.०

मुनिना तु सुखसंग्रहाय यथास्थानं निवेशिताः ॥ (३२।०)

muninā tu sukhasaṃgrahāya yathāsthānaṃ niveśitāḥ ||

33.0३३.०

सत्त्वसमुत्थमिति ॥ (३३।०)

sattvasamutthamiti ||

34.0३४.०

सत्त्वं मनःसमाधानं तज्जन्मकमिति नटस्येयं शिक्षा ॥ (३४।०)

sattvaṃ manaḥsamādhānaṃ tajjanmakamiti naṭasyeyaṃ śikṣā ||

35.0३५.०

सा च सर्वविषयेति टीकाकारः ॥ (३५।०)

sā ca sarvaviṣayeti ṭīkākāraḥ ||

36.0३६.०

तदिदमसत् ॥ (३६।०)

tadidamasat ||

37.0३७.०

कविनटशिक्षार्थमेव सर्वमिदं प्रकरणम् ॥ (३७।०)

kavinaṭaśikṣārthameva sarvamidaṃ prakaraṇam ||

38.0३८.०

लोके विभावानुभावाभिनयादिव्यवहाराभावात् ॥ (३८।०)

loke vibhāvānubhāvābhinayādivyavahārābhāvāt ||

39.0३९.०

तस्माद् अयमत्रार्थः एतत् तावद् भयस्वभावजं रजस्तमःप्रकृतीनां नीचानामित्यर्थः ॥ (३९।०)

tasmād ayamatrārthaḥ etat tāvad bhayasvabhāvajaṃ rajastamaḥprakṛtīnāṃ nīcānāmityarthaḥ ||

40.0४०.०

येऽपि च सत्त्वप्रधानास्तेषां सत्त्वसमुत्थं प्रयत्नकृतमेभिरेवानुभावैः कार्यम् ॥ (४०।०)

ye'pi ca sattvapradhānāsteṣāṃ sattvasamutthaṃ prayatnakṛtamebhirevānubhāvaiḥ kāryam ||

41.0४१.०

किंतु मृदुचेष्टितैः यतस् तत्कृतकम् ॥ (४१।०)

kiṃtu mṛduceṣṭitaiḥ yatas tatkṛtakam ||

42.0४२.०

पुनःशब्दो विशेषद्योतकः ॥ (४२।०)

punaḥśabdo viśeṣadyotakaḥ ||

43.0४३.०

ननु च राजादि किमिति गुर्वादिभ्यो भयं कृतकं दर्शयति ॥ (४३।०)

nanu ca rājādi kimiti gurvādibhyo bhayaṃ kṛtakaṃ darśayati ||

44.0४४.०

दर्शयित्वा किमिति मृदून् गात्रकम्पनादीन् प्रदर्शयति ॥ (४४।०)

darśayitvā kimiti mṛdūn gātrakampanādīn pradarśayati ||

45.0४५.०

किमिति च भयानक एव कृतकत्वमुक्तम् ॥ (४५।०)

kimiti ca bhayānaka eva kṛtakatvamuktam ||

46.0४६.०

सर्वस्य हि कृतकत्वमुक्तं भवति ॥ (४६।०)

sarvasya hi kṛtakatvamuktaṃ bhavati ||

47.0४७.०

यथा वेश्या धनार्थिनीति कृतकां रतिम् आदर्शयति इत्याशङ्क्य साधारणमुत्तरम् आह तथैव कार्यमिति ॥ (४७।०)

yathā veśyā dhanārthinīti kṛtakāṃ ratim ādarśayati ityāśaṅkya sādhāraṇamuttaram āha tathaiva kāryamiti ||

48.0४८.०

भये हि प्रदर्शिते गुरुर्विनीतं जानाति ॥ (४८।०)

bhaye hi pradarśite gururvinītaṃ jānāti ||

49.0४९.०

मृदुचेष्टिततया चाधमप्रकृतिमेनं गणयति ॥ (४९।०)

mṛduceṣṭitatayā cādhamaprakṛtimenaṃ gaṇayati ||

50.0५०.०

कृतकं शृङ्गारात् वेश्योपदिष्टानां न काचित्पुरुषार्थसिद्धिः ॥ (५०।०)

kṛtakaṃ śṛṅgārāt veśyopadiṣṭānāṃ na kācitpuruṣārthasiddhiḥ ||

51.0५१.०

तेनैव ह्युक्तेन प्रकारेण कार्यपुरुषार्थविशेषो लभ्यते ॥ (५१।०)

tenaiva hyuktena prakāreṇa kāryapuruṣārthaviśeṣo labhyate ||

52.0५२.०

यत्र तु राजा न कृतकं परानुग्रहाय क्रोधविस्मयादीन्दर्शयति तत्र व्यभिचारितैव तेषां न स्थायितेत्येतदर्थः सूचिकामेव गुरुवंशान्तरप्रसिद्धाम् आर्यां पठति करचरणेति ॥ (५२।०)

yatra tu rājā na kṛtakaṃ parānugrahāya krodhavismayādīndarśayati tatra vyabhicāritaiva teṣāṃ na sthāyitetyetadarthaḥ sūcikāmeva guruvaṃśāntaraprasiddhām āryāṃ paṭhati karacaraṇeti ||

53.0५३.०

नित्यमिति ॥ (५३।०)

nityamiti ||

54.0५४.०

कृतकत्वे ऽकृतकत्वे च ॥ (५४।०)

kṛtakatve 'kṛtakatve ca ||

55.0५५.०

इति भयानकरसप्रकरणम् ॥ (५५।०)

iti bhayānakarasaprakaraṇam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

NŚVi zu Nāṭyaśāstra, 6, 72.2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit