NyāBh zu NyāSū, 3, 2, 41
Select a line for its word-by-word analysis.
सुस्मूर्षया मनसो धारणं प्रणिधानं सुस्मूर्षितलिङ्गचिन्तनं चार्थस्मृतिकारणम् ॥ (१।१)
susmūrṣayā manaso dhāraṇaṃ praṇidhānaṃ susmūrṣitaliṅgacintanaṃ cārthasmṛtikāraṇam ||
निबन्धः खल्वेकग्रन्थोपयमो ऽर्थानाम् एकग्रन्थोपयताः खल्वर्था अन्योन्यस्मृतिहेतव आनुपूर्व्येणेतरथा वा भवन्तीति ॥ (२।१)
nibandhaḥ khalvekagranthopayamo 'rthānām ekagranthopayatāḥ khalvarthā anyonyasmṛtihetava ānupūrvyeṇetarathā vā bhavantīti ||
धारणशास्त्रकृतो वा प्रज्ञातेषु वस्तुषु स्मर्तव्यानाम् उपनिक्षेपो निबन्ध इति ॥ (३।१)
dhāraṇaśāstrakṛto vā prajñāteṣu vastuṣu smartavyānām upanikṣepo nibandha iti ||
अभ्यासस् तु समाने विषये ज्ञानानाम् अभ्यावृत्तिः अभ्यासजनितः संस्कार आत्मगुणो ऽभ्यासशब्देनोच्यते स च स्मृतिहेतुः समान इति ॥ (४।१)
abhyāsas tu samāne viṣaye jñānānām abhyāvṛttiḥ abhyāsajanitaḥ saṃskāra ātmaguṇo 'bhyāsaśabdenocyate sa ca smṛtihetuḥ samāna iti ||
लिङ्गं पुनः संयोगि समवाय्येकार्थसमवायि विरोधि चेति ॥ (५।१)
liṅgaṃ punaḥ saṃyogi samavāyyekārthasamavāyi virodhi ceti ||
यथा धूमो ऽग्नेर् गोर् विषाणं पाणिः पादस्य रूपं स्पर्शस्य अभूतं भूतस्येति ॥ (६।१)
yathā dhūmo 'gner gor viṣāṇaṃ pāṇiḥ pādasya rūpaṃ sparśasya abhūtaṃ bhūtasyeti ||
लक्षणं पश्ववयवस्थं गोत्रस्य स्मृतिहेतुर् विदानाम् इदं गर्गाणाम् इदम् इति ॥ (७।१)
lakṣaṇaṃ paśvavayavasthaṃ gotrasya smṛtihetur vidānām idaṃ gargāṇām idam iti ||
सादृश्यं चित्रगतं प्रतिरूपकं देवदत्तस्येत्येवमादि ॥ (८।१)
sādṛśyaṃ citragataṃ pratirūpakaṃ devadattasyetyevamādi ||
परिग्रहात् स्वेन वा स्वामी स्वामिना वा स्वं स्मर्यते ॥ (९।१)
parigrahāt svena vā svāmī svāminā vā svaṃ smaryate ||
सम्बन्धाद् अन्तेवासिना युक्तं गुरुं स्मरति ऋत्विजा याज्यम् इति ॥ (१२।१)
sambandhād antevāsinā yuktaṃ guruṃ smarati ṛtvijā yājyam iti ||
वियोगाद् येन वियुज्यते तद्वियोगप्रतिसंवेदी भृशं स्मरति ॥ (१४।१)
viyogād yena viyujyate tadviyogapratisaṃvedī bhṛśaṃ smarati ||
एककार्यात् कर्त्रन्तरदर्शनात् कर्त्रन्तरे स्मृतिः ॥ (१५।१)
ekakāryāt kartrantaradarśanāt kartrantare smṛtiḥ ||
विरोधाद् विजिगीषमाणयोर् अन्यतरदर्शनाद् अन्यतरः स्मर्यते ॥ (१६।१)
virodhād vijigīṣamāṇayor anyataradarśanād anyataraḥ smaryate ||
प्राप्तेः यतो ऽनेन किंचित् प्राप्तम् आप्तव्यं वा भवति तम् अभीक्ष्णं स्मरति ॥ (१८।१)
prāpteḥ yato 'nena kiṃcit prāptam āptavyaṃ vā bhavati tam abhīkṣṇaṃ smarati ||
व्यवधानात् कोशादिभिर् असिप्रभृतीनि स्मर्यन्ते ॥ (१९।१)
vyavadhānāt kośādibhir asiprabhṛtīni smaryante ||
इच्छाद्वेषाभ्यां यम् इच्छति यं च द्वेष्टि तं स्मरति ॥ (२१।१)
icchādveṣābhyāṃ yam icchati yaṃ ca dveṣṭi taṃ smarati ||
अर्थित्वाद् येनार्थी भोजनेनाच्छादनेन वा ॥ (२३।१)
arthitvād yenārthī bhojanenācchādanena vā ||
रागाद् यस्यां स्त्रियां रक्तो भवति ताम् अभीक्ष्णं स्मरति ॥ (२५।१)
rāgād yasyāṃ striyāṃ rakto bhavati tām abhīkṣṇaṃ smarati ||
धर्माज् जात्यन्तरस्मरणम् इह चाधीतश्रुतावधारणम् इति ॥ (२६।१)
dharmāj jātyantarasmaraṇam iha cādhītaśrutāvadhāraṇam iti ||
न चैतेषु निमित्तेषु युगपत् संवेदनानि भवन्तीति युगपद् अस्मरणम् इति ॥ (२८।१)
na caiteṣu nimitteṣu yugapat saṃvedanāni bhavantīti yugapad asmaraṇam iti ||
निदर्शनं चेदं स्मृतिहेतूनां न परिसंख्यानम् इति ॥ (२९।१)
nidarśanaṃ cedaṃ smṛtihetūnāṃ na parisaṃkhyānam iti ||
अनित्यायां च बुद्धाव् उत्पन्नापवर्गित्वात् कालान्तरावस्थानाच्च अनित्यानां संशयः किम् उत्पन्नापवर्गिणी बुद्धिः शब्दवत् आहोस्वित् कालान्तरावस्थायिनी कुम्भवद् इति ॥ (३०।१)
anityāyāṃ ca buddhāv utpannāpavargitvāt kālāntarāvasthānācca anityānāṃ saṃśayaḥ kim utpannāpavargiṇī buddhiḥ śabdavat āhosvit kālāntarāvasthāyinī kumbhavad iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.