श्रीप्रसादवरारूढो जयति त्रिपुराप्रियः । (१।१)

नित्यानन्दमयो नाथो गुरुर् नारायणः स्वयम् ॥ (१।२)

उपकरणधातुसंग्रहसूतकर्मचिकित्साचतुष्पादैः । (२।१)

जयति रसकामधेनुश् चूडामणिसंगृहीतेयम् ॥ (२।२)

रसोपरसलोहानि खल्वपाषाणमर्दकम् । (३।१)

मृन्मयानि च यन्त्राणि धमनी लोहयन्त्रकम् ॥ (३।२)

कोष्ठिका वक्रनालं च गोमयं सारम् इन्धनम् । (४।१)

संदंशी पट्टसंदंशं मृत्पात्रायःकटोरकम् ॥ (४।२)

प्रतिमानानि च तुला छेदनी निकषोपलम् । (५।१)

वंशनाली लोहनाली मूसलोलूखलानि च ॥ (५।२)

मूषा नाड्यस् तथौषध्यो वसनं काञ्जिकं विडम् । (६।१)

स्नेहाम्ललवणक्षारविषाण्युपविषाणि च ॥ (६।२)

एवं संगृह्य सम्भारं कर्मयोगं समाचरेत् । (७।१)

तत्र रसा दरदाभ्रकसस्यकचपलादयो रत्नानि च । (७।२)

उपरसा गन्धतालशिलादयः । (७।३)

लोहानि स्वर्णाद्या धातवः । (७।४)

एषां भस्मसत्त्वद्रवाः श्रीरसेन्द्रजारणार्थम् अत्यर्थम् उपयुक्ताः । (७।५)

अत एवैषां प्रथमत एव कथनम् । (७।६)

खल्व (१। लेह्र्मेइनुन्ग्; रसेन्द्रचूडामणि)उत्सेधेन नवाङ्गुलं शशिकलासंख्याङ्गुलं दैर्घ्यतो विस्तारेण नवाङ्गुलं रसमितैर् निम्नं तथैवाङ्गुलैः । (७।७)

कण्ठे द्व्यङ्गुलसंमितं सुमसृणं द्रोणार्धयन्त्रोपमं घर्षं चैव दशाङ्गुलं तलम् इदं खल्वाख्ययन्त्रं वदेत् ॥ (७।८)

खल्व (२। लेह्र्मेइनुन्ग्)उत्सेधेन दशाङ्गुलः खलु कलातुल्याङ्गुलायामवान् विस्तारेण दशाङ्गुलो मुनिमितैर् निम्नस् तथार्धाङ्गुलैः । (८।१)

पाल्यां द्व्यङ्गुलविस्तृतश्च मसृणो ऽतीवार्धचन्द्रोपमो घर्षो द्वादशकाङ्गुलश्च कथितः खल्वोत्तमः सिद्धये ॥ (८।२)

मृन्मये लोहपाषाणे ह्य् अयस्कान्तमये ऽथवा । (९।१)

अन्यत्र तु कृतः कान्तायसे खल्वे भवेत् कोटिगुणो रसः ॥ (९।२)

अस्मिन् पञ्चपलः सूतो मर्दनीयो विशुद्धये । (१०।१)

तत्तदौचित्ययोगेन खल्वेष्वन्येषु योजयेत् ॥ (१०।२)

तप्तखल्वद्वादशाङ्गुलविस्तारः खल्वो भवति वर्तुलः । (११।१)

चतुरङ्गुलनिम्नः स्यान्मर्दको ऽष्टाङ्गुलायतः ॥ (११।२)

लोहैर् निवर्तितो यस्तु तप्तखल्वः स उच्यते । (१२।१)

तप्तखल्वअजाशकृत्तुषाग्निं तु दीपयित्वा भुवि क्षिपेत् ॥ (१२।२)

तस्योपरि स्थितः खल्वस् तप्तखल्वः स उच्यते । (१३।१)

मर्दकसुदृढो मर्दकः कार्यश् चतुरङ्गुलकोटिकः ॥ (१३।२)

सर्वलोहमयः शैलो ह्य् अयस्कान्तमयो ऽथवा । (१४।१)

लौहो नवाङ्गुलोच्चस्तु निम्नत्वे च षडङ्गुलः ॥ (१४।२)

मर्दको ऽष्टाङ्गुलश्चैव तप्तखल्वो ऽभिधीयते । (१५।१)

लोहखल्वे चतुष्पादे पिण्डिका च दशाङ्गुला ॥ (१५।२)

अन्यत्कार्यं दृढं खल्वं शिलापट्टं सलोष्टकम् । (१६।१)

खर्परं बहुधा स्थालीलोहोदुम्बरमृन्मयम् ॥ (१६।२)

खल्वयन्त्रं त्रिधा प्रोक्तम् मर्दनादिषु कर्मसु । (१७।१)

पाषाणं दारुसम्भूतं तृतीयं लोहसम्भवम् ॥ (१७।२)

तप्तखल्वलौहो नवाङ्गुलः खल्वो निम्नत्वे च षडङ्गुलः । (१८।१)

मर्दको ऽष्टाङ्गुलश्चैव तप्तखल्लाभिधो ऽप्ययम् ॥ (१८।२)

कृत्वा खल्लाकृतिं चुल्लीम् अङ्गारैः परिपूरिताम् । (१९।१)

तस्यां निवेश्य तं खल्लं पार्श्वे भस्त्रिकया धमेत् । (१९।२)

तदन्तर्मर्दिता पिष्टिः क्षारैरम्लैश्च संयुताः ॥ (१९।३)

प्रद्रवत्यतिवेगेन स्वेदिता नात्र संशयः । (२०।१)

कृतः कान्तायसा सो ऽयं भवेत् कोटिगुणो रसः ॥ (२०।२)

तप्तखल्व (२)अजाशकृत्तुषाग्निं च भूगर्ते त्रितयं क्षिपेत् । (२१।१)

तस्योपरि स्थितः खल्लस्तप्तखल्ल इति स्मृतः ॥ (२१।२)

दोलायन्त्र (१)द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्धोदरस्य च । (२२।१)

मुखे तिर्यक्कृते दण्डे रसं सूत्रेण लम्बितम् ॥ (२२।२)

तं स्वेदयेदतलगं दोलायन्त्रम् इति स्मृतम् । (२३।१)

दोलायन्त्र (२)द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्धोदरस्य च । (२३।२)

कण्ठस्योभयतो द्वारद्वयं कृत्वा प्रयत्नतः ॥ (२३।३)

तयोस्तु क्षिपेद्दण्डं तन्मध्ये रसपोटलीम् । (२४।१)

बद्ध्वा तु स्वेदयेदेवं दोलायन्त्रम् इति स्मृतम् ॥ (२४।२)

द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्धोदकस्य च । (२५।१)

मुखस्योभयतो द्वारद्वयं कृत्वा प्रयत्नतः ॥ (२५।२)

तयोस्तु निक्षिपेद्दण्डं तन्मध्ये रसपोटलीम् । (२६।१)

बद्ध्वा तु स्वेदयेदेतद् दोलायन्त्रम् इति स्मृतम् ॥ (२६।२)

दोलायन्त्रविबध्य सौषधं सूतं सभूर्जे त्रिगुणाम्बरे । (२७।१)

रसपोटलिकां काष्ठे दृढं बद्ध्वा गुणेन हि ॥ (२७।२)

संधानपूर्णकुम्भान्तः प्रलम्बनगतिस्थिताम् । (२८।१)

अधस्ताज्ज्वालयेद् अग्निं तत्तदुक्तक्रमेण हि ॥ (२८।२)

दोलायन्त्रम् इदं प्रोक्तम् । (२९।१)

दोलायन्त्रसूतादिकं स्वेदनीयं निक्षिपेत् त्रिगुणाम्बरे । (२९।२)

स्फीतकेन निरुध्याथ पोटलीं कारयेद् भृशम् ॥ (२९।३)

पूरितार्धोदरे भाण्डे द्रवैस् तन्मुखपार्श्वयोः । (३०।१)

रन्ध्रद्वयं विधायाथ तत्र दण्डं विनिक्षिपेत् ॥ (३०।२)

दण्डमध्ये तु सुदृढं बध्नीयाद् द्रव्यपोटलीम् । (३१।१)

गुरुदर्शितमार्गेण वह्निं प्रज्वालयेदधः ॥ (३१।२)

स्वेदयेच्च ततश्चैतद् दोलायन्त्रमिति स्मृतम् । (३२।१)

द्रव्याणां शोधनाद्यर्थं विशेषेण नियुज्यते ॥ (३२।२)

किंनरयन्त्रकिंनरं यन्त्रम् आदाय औषध्या लेपयेत्तलम् । (३३।१)

नवसारगतं सूतं यन्त्रमध्यगतं न्यसेत् ॥ (३३।२)

रसोपरि शरावं च संधिलेपं दृढं मृदा । (३४।१)

लवणेन च सम्पूर्य द्वारं संरुध्य यत्नतः ॥ (३४।२)

चुह्लिकोपरि संस्थाप्य दीपाग्निं ज्वालयेदधः । (३५।१)

यामैकेन तमुत्तार्य कर्तव्यः शीतलो रसः ॥ (३५।२)

डमरुयन्त्रकृत्वा मृन्मयभाण्डसम्पुटम् अधः प्रक्षिप्य भाण्डोदरे तुर्यांशार्ककरैर् मनाक् सकरकैः संमर्द्य पिण्डीकृतम् । (३६।१)

अन्यस्मिन्निचितोर्ध्ववारिणि मृदा संरुध्य संधौ सुधीः पक्त्वा द्विप्रहरं समेन शुचिना भाण्डे तम् ऊर्ध्वं नयेत् ॥ (३६।२)

एतदेव भाण्डसम्पुटप्रतिपादनाड्डमरुकाख्यं यन्त्रम् । (३७।१)

पातालयन्त्रभूमौ हस्तमितं निम्नं विदध्याद् गर्तम् उत्तमम् । (३७।२)

तस्मिन् पात्रं निधायाथ तद्रूपं पात्रम् अन्यकम् ॥ (३७।३)

आददीत ततस् तस्मिन्नौषधानि निधापयेत् । (३८।१)

आस्यम् अस्य शरावेण छिद्रगर्भेण रोधयेत् ॥ (३८।२)

पात्रम् एतत्तु गर्तस्थे पात्रे यत्नेन विन्यसेत् । (३९।१)

विदध्याद् अनयोर् यत्नात् सुदृढं संधिबन्धनम् ॥ (३९।२)

मृदा सम्पूर्य गर्तं तु वह्निं दद्यात् प्रयोगवित् । (४०।१)

स्वाङ्गशीतं ततो ज्ञात्वा रसतन्त्रविचक्षणः ॥ (४०।२)

उपरिस्थं तु वै पात्रं शनैः समवतारयेत् । (४१।१)

अधःपात्रगतं तैलं गृह्णीयात्तु विधानतः ॥ (४१।२)

एतद् बुधैः समाख्यातं यन्त्रं पातालसंज्ञकम् । (४२।१)

आहर्तुं गन्धकादीनां तैलम् एतत् प्रयुज्यते ॥ (४२।२)

भूधरयन्त्र (१)वालुकाचितसर्वाङ्गां कुमुदीं कुण्डगां पचेत् । (४३।१)

आच्छाद्य दीप्तैर् उपलैर् यन्त्रं भूधरसंज्ञकम् ॥ (४३।२)

भूधरयन्त्र (२)वालुकागूढसर्वाङ्गां गर्ते मूषां रसान्विताम् । (४४।१)

दीप्तोपलैः संवृणुयाद् यन्त्रं तद् भूधराह्वयम् ॥ (४४।२)

भूधरयन्त्र (३)यन्त्रं डमरूवद्वाथ वाधः पातनयन्त्रवत् । (४५।१)

भूगर्ते तत् समाधाय चोर्ध्वमाकीर्य वह्निना ॥ (४५।२)

अधःस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा सूतकं तत्र पातयेत् । (४६।१)

एतद् भूधरयन्त्रं स्यात् सूतसंस्कारकर्मणि ॥ (४६।२)

डमरुयन्त्रस्थालिकोपरि विन्यस्य स्थालीं न्युब्जतयापराम् । (४७।१)

पचेद्यथाक्रमं त्व् एतद्यन्त्रं डमरूकाह्वयम् ॥ (४७।२)

नाडिकायन्त्र (अच्च्। तो एदितोर्)घटे तु चुल्लिकासंस्थे निक्षिपेत्सलिलादिकम् । (४८।१)

अधोमुखं घटं त्व् अन्यं मुखे तस्य निधापयेत् ॥ (४८।२)

उभयोर् मुखमालिप्य मृदा संशोषयेत्ततः । (४९।१)

उपरिस्थे ततो भाण्डे नाडिकां तु निवेशयेत् ॥ (४९।२)

एकां तु नाडिकां प्राज्ञो यत्नतः कुण्डलीकृताम् । (५०।१)

जलद्रोण्यां विनिक्षिप्य भित्त्वा चाथ निवेशयेत् ॥ (५०।२)

काचकूपीमुखे सम्यग् वह्निं प्रज्वालयेत्ततः । (५१।१)

यावद् घटस्थितो द्रव्यसारो यातीह बाष्पताम् ॥ (५१।२)

डमरुयन्त्रयन्त्रस्थाल्युपरि स्थालीं न्युब्जां दत्त्वा निरोधयेत् । (५२।१)

यन्त्रं डमरुकाख्यं स्याद् रसभस्मकृते हितम् ॥ (५२।२)

विद्याधरयन्त्रस्थालिकोपरि विन्यस्य स्थालीं सम्यङ्निरुध्य च । (५३।१)

ऊर्ध्वस्थाल्यां जलं दत्त्वा वह्निं प्रज्वालयेदधः ॥ (५३।२)

एतद्विद्याधरं यन्त्रं हिङ्गुलाकृष्टिहेतवे । (५४।१)

इह रसकर्पूरक्रियायां जलम् उपरिस्थाल्यां न देयं रसस्य यथारूपस्यैव तत्र पातनात् । (५४।२)

अधस्तिर्यक्पातनयन्त्रे तु रससंस्कारेषु वक्ष्यमाणे । (५४।३)

पातनयन्त्रअष्टाङ्गुलपरीणाहमानाहेन दशाङ्गुलम् । (५४।४)

चतुरङ्गुलकोत्सेधं तोयाधारं गलादधः ॥ (५४।५)

अधोभाण्डे मुखं तस्य भाण्डस्योपरिवर्तिनः । (५५।१)

षोडशाङ्गुलविस्तीर्णपृष्ठस्यास्ये प्रवेशयेत् ॥ (५५।२)

पार्श्वयोर् महिषीक्षीरचूर्णमण्डूरफाणितैः । (५६।१)

लिप्त्वा विशोषयेत्संधिं जलाधारे जलं क्षिपेत् ॥ (५६।२)

चुल्ल्याम् आरोपयेद् एतत् पातनयन्त्रम् ईरितम् । (५७।१)

अधःपातनयन्त्रअथोर्ध्वभाजने लिप्तस्थापितस्य जले सुधीः ॥ (५७।२)

दीप्तैर् वनोपलैः कुर्याद् अधःपातं प्रयत्नतः । (५८।१)

दीपिकायन्त्रकच्छपयन्त्रान्तर्गतमृन्मयपीठस्थदीपिकासंस्थः । (५८।२)

यस्मिन्निपतति सूतः प्रोक्तं तद् दीपिकायन्त्रम् ॥ (५८।३)

तिर्यक्पातनस्थाने एतत् । (५९।१)

इति पातनयन्त्राणि । (५९।२)

अथ धातूपधातुरसोपरससत्त्वतैलादिपातनार्थं यन्त्राण्युच्यन्ते सिद्धसारं गर्भसारं परमानन्दमूर्तिजम् । (५९।३)

पातालाकाशसंज्ञे च श्रीरञ्जककरुणाकरम् ॥ (५९।४)

वारुणी ज्योतिर् इत्यादि यन्त्राणि स्युर् अनेकधा । (६०।१)

सिद्धसारयन्त्रचुल्ल्याम् आरोपयेत् पात्रं गम्भीरं कल्कपूरितम् । (६०।२)

तत्पार्श्वनलिकामार्गाद्द्रुतसत्त्वस्य विप्रुषाः ॥ (६०।३)

पतन्ति येन तद्यन्त्रं सिद्धसाराख्यम् ईरितम् । (६१।१)

कल्को मूर्छनमारणबन्धनौषधीजनितः ॥ (६१।२)

गर्भसारयन्त्रतथैव पात्रं गम्भीरं सच्छिद्रकपिधानकम् । (६२।१)

पिधाय पात्रान्तरतो मध्ये स्वल्पकचोलके ॥ (६२।२)

पातने बाष्पबिन्दूनां गर्भसारं प्रचक्षते । (६३।१)

एतदपि कल्कसत्त्वपातनार्थमेव । (६३।२)

परमानन्दमूर्तियन्त्रतथैव पार्श्वनाली तु दीर्घा पात्रान्तरं गता । (६३।३)

द्रवपातो यतः प्रोक्तं परमानन्दमूर्ति तत् ॥ (६३।४)

अत्राम्लक्षारकाञ्जिकद्रवसत्त्वपातनम् । (६४।१)

पातालयन्त्रस्निग्धद्रव्यभृतं पात्रं सच्छिद्रम् अन्यपात्रके । (६४।२)

गर्ते निधायोपर्यग्निर् यन्त्रं पातालसंज्ञकम् ॥ (६४।३)

अत्राग्निर् उपलानां स्निग्धद्रव्यं गन्धतालादिचूर्णं जयपालकम्पिल्लकादिबीजचूर्णं वा क्षीरसिक्तशुष्कम् । (६५।१)

सच्छिद्रम् इति छिद्रं चात्र पात्राधस्ताज्ज्ञेयम् । (६५।२)

एतत्तैलपातनार्थम् एव । (६५।३)

आकाशयन्त्रौपर्यग्निर् घटस्यार्धं खर्परं सम्मुखस्थितम् । (६५।४)

न्युब्जम् उच्चैर् वस्त्रबद्धं मुखं मल्लपिधानकम् ॥ (६५।५)

वस्त्रान्तःस्थं द्रव्यचूर्णं द्रवीभूय पतेद् अधः । (६६।१)

अन्यपात्रे काचजादौ यन्त्रम् आकाशसंज्ञितम् ॥ (६६।२)

तन्मुखे काचकूपी वा साधश्छिद्रा सवस्त्रभृत् । (६७।१)

अत्र चूर्णं भावितगन्धादिचूर्णम् अन्यद् वा । (६७।२)

अत्राप्युपलाग्निर् एव । (६७।३)

एतद् अपि तैलच्यावनार्थम् एव । (६७।४)

आकाशयन्त्र (२)मृत्तिकादिकूपी वालुकायन्त्रे स्थिता उपरिलम्बमानसकल्कघटाधश्छिद्रा द्रवबिन्दुपरिपतद्रसादिद्रव्या यदि च स्यात्तदाप्याकाशयन्त्रम् उक्तम् । (६७।५)

रञ्जकयन्त्ररञ्जकद्रवपूर्णायां स्थालिकायां तु विन्यसेत् । (६७।६)

मृत्तिकाकाचजं पात्रं गम्भीरोच्चं मनोहरम् ॥ (६७।७)

सूक्ष्मच्छिद्रान्वितां तत्र समारोप्य त्रिपादिकाम् । (६८।१)

तत्र क्षिप्त्वा गन्धचूर्णं तप्ततीक्ष्णशलाकया ॥ (६८।२)

संदह्य सद्यस् तत्पात्रोपरि पात्रं च तद्विधम् । (६९।१)

तथा पिदध्यात्तत्पात्रधानं मज्जेद्द्रवान्तरे ॥ (६९।२)

तत्तलान्तर्धूमसत्त्वं लग्नं स्याच्च तथाचरेत् । (७०।१)

छिद्रान्तराद्रुतं तैलं मध्यपात्रे पतेदपि ॥ (७०।२)

इदं श्रीरञ्जकं यन्त्रं सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । (७१।१)

गन्धेत्युपलक्षणं तालशिलादीनाम् अप्यत्र योग्यता । (७१।२)

गन्धादयस्तु दिव्यौषधिसंभाविता एव । (७१।३)

त्रिपादिकात्र काचादिजा । (७१।४)

करुणाकरयन्त्रसकल्कपात्रं गम्भीरं चुल्लिस्थं च तिरोहितम् । (७१।५)

स्थाल्यां तत्प्रान्तस्थरसैश्च्युतैः स्यात्करुणाकरम् ॥ (७१।६)

वारुणीयन्त्रकूपीद्वयमुखं तिर्यक्कृत्वैकाधो ऽग्निदीपनम् । (७२।१)

ततः क्षारद्रवो ऽन्यस्यां पतेद् वारुणिकं च तत् ॥ (७२।२)

ज्योतिर्यन्त्रहण्डिकाधस्तु दीपाग्निरूर्ध्वच्छिद्रस्थकूपके । (७३।१)

तालादिसत्त्वपातार्थं ज्योतिर्यन्त्रम् इदं स्मृतम् ॥ (७३।२)

साध्ययन्त्रचुल्हिसंस्थेष्टिकागर्ते ऽन्यपात्रेण तिरोहिते । (७४।१)

तालादिसत्त्वं निपतेत्साध्ययन्त्रं तदुच्यते ॥ (७४।२)

तालादिसत्त्वं चक्रसैकतादियन्त्रेष्वपि भवतीत्याद्यनेकधा बुद्ध्या यन्त्राणि ज्ञेयानि । (७५।१)

घटयन्त्रचतुःप्रस्थजलाधारं चतुरङ्गुलकाननम् । (७५।२)

घटयन्त्रमिदं ख्यातं तदाप्यायनकं स्मृतम् ॥ (७५।३)

अथ रसजारणार्थं यन्त्राण्युच्यन्ते । (७६।१)

सैकतयन्त्र (= वालुकायन्त्र?)।चक्रयन्त्रतत्र सैकतयन्त्रं रसेन्द्रचूडामणौ । (७६।२)

कोष्ठिकाधो बहुच्छिद्रा गर्तस्योपरि कोष्ठिका । (७६।३)

भाण्डस्थवालुका कण्ठलग्ना तत्सैकतं भवेत् ॥ (७६।४)

रससारे त्व् इदम् एव चक्रयन्त्रम् । (७७।१)

हंसपाकयन्त्रखर्परं सिकतापूर्णं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् । (७७।२)

अपरं खर्परं तत्र शनैर् मृद्वग्निना पचेत् ॥ (७७।३)

पचेत् क्षारैस् तथा मूत्रैर् लवणं च विडं तथा । (७८।१)

हंसपाकं समाख्यातं तद् यन्त्रं वार्त्तिकोत्तमैः ॥ (७८।२)

वालुकायन्त्रसप्ताङ्गुलोच्चां मृद्वस्त्रलेपाङ्गुलघनावृताम् । (७९।१)

शोषितां काचकलशीं पूरयेत् त्रिषु भागयोः ॥ (७९।२)

भाण्डे वितस्तिगम्भीरे वालुकासु प्रतिष्ठिताम् । (८०।१)

भाण्डस्य पूरयेच्छेषम् अन्याभिर् अवगुण्ठयेत् ॥ (८०।२)

भाण्डवक्त्रं मणिकया संधिं लिम्पेन्मृदा पचेत् । (८१।१)

चुल्ल्यां तृणस्य चादाहान्मणिकापृष्ठवर्तिनः ॥ (८१।२)

एतद्धि वालुकायन्त्रं तद्यन्त्रं लवणाश्रयम् । (८२।१)

स्पष्टार्थस्तु रसेन्द्रचिन्तामणौ निरवधिनिपीडितमृदम्बरादिपरिलिप्ताम् अतिकठिनकाचघटीम् अग्रे वक्ष्यमाणप्रकारां रसगर्भिणीम् अधस्तर्जन्यङ्गुलिप्रमाणच्छिद्रायाम् अनुरूपस्थालिकायाम् आरोप्य छिद्रस्य परितो द्वित्र्यङ्गुलिमितेन लवणेन निरन्तरालीकार्याकरणपुरःसरं सिकताभिरागलं परिपूर्य वर्धमानकम् आरोपणीयं क्रमतश्च त्रिचतुराणि पञ्चषाणि वा वासराणि ज्वलनज्वालया पचनीयम् इत्येकं यन्त्रम् । (८२।२)

कूपी च तत्रैव काचमृत्तिकयोः कूपी हेम्नो ऽयस्तारयोरपि इति क्वचित् ॥ (८२।३)

वालुकयन्त्र, लवणयन्त्ररसगर्भां गूढवक्त्रां मृद्वस्त्रांगुलघनावृताम् । (८३।१)

शोधितां काचकलशीं त्रिषु भागेषु पूरयेत् ॥ (८३।२)

भाण्डे वितस्तिगम्भीरे वालुकासु प्रतिष्ठिताम् । (८४।१)

तद्भाण्डं पूरयेत् त्रिभिरन्याभिरवगुण्ठयेत् ॥ (८४।२)

भाण्डवक्त्रं मणिकया सन्धिं लिपेन्मृदा पचेत् । (८५।१)

चुल्ल्यां तृणस्य चावाहान्मणिपृष्ठवर्तिनः ॥ (८५।२)

एतद्धि वालुकयन्त्रं तद्यन्त्रं लवणाश्रयम् । (८६।१)

पञ्चाढवालुकापूर्णभाण्डे निक्षिप्य यत्नतः । (८६।२)

पच्यते रसगोलाद्यं वालुकायन्त्रमीरितम् । (८६।३)

एवं लवणनिक्षेपात् प्रोक्तं लवणयन्त्रकम् ॥ (८६।४)

अथवान्तः कृतरसालेपताम्रपात्रमुखस्य च । (८७।१)

लिप्त्वा मृल्लवणेनैव सन्धिं भाण्डतलस्य च ॥ (८७।२)

तद्भाण्डं पटुनापूर्य क्षारैर्वा पूर्ववत् पचेत् । (८८।१)

एवं लवणयन्त्रं स्याद् रसकर्मणि शस्यते ॥ (८८।२)

वालुकयन्त्रसवस्त्रकुट्टितमृदा लिप्ताङ्गीं च विशोषिताम् । (८९।१)

रसादिपूर्णजठरां काचकूपीं तु विन्यसेत् ॥ (८९।२)

स्थाल्यां मृत्तललिप्तायां सुदृढायां प्रयत्नतः । (९०।१)

आ कण्ठं कूपिकां तत्र वालुकाभिः प्रपूरयेत् ॥ (९०।२)

भाण्डाधो ज्वालयेदग्निं यथाकालं यथाक्रमम् । (९१।१)

एतद् बुधैः समाख्यातं वालुकायन्त्रसंज्ञकम् ॥ (९१।२)

तुलायन्त्रवृन्ताकाकारमूषे द्वे तयोः कण्ठाद् अधः खलु । (९२।१)

प्रादेशमात्रा नलिका मृदा संलिप्तरन्ध्रका ॥ (९२।२)

तत्रैकस्यां क्षिपेत्सूतम् अन्यस्यां गन्धचूर्णकम् । (९३।१)

निरुध्य मूषयोर्वक्त्रं वालुकायन्त्रगं पचेत् ॥ (९३।२)

गन्धाधो ज्वालयेद्वह्निं तुलायन्त्रमिदं स्मृतम् । (९४।१)

नलिकाचतुर्दिक्षु छिद्राणि धूमनिःसरणार्थम् । (९४।२)

इष्टिकायन्त्रविधाय वर्तुलं गर्तं मल्लम् अत्र निधाय च । (९४।३)

विनिधायेषिकां तत्र मध्ये गर्तवतीं शुभाम् ॥ (९४।४)

गर्तस्य परितः कुर्यात् पालिकाम् अङ्गुलोच्छ्रिताम् । (९५।१)

गर्भे सूतं विनिक्षिप्य गर्तास्ये वसनं क्षिपेत् ॥ (९५।२)

निक्षिपेद्गन्धकं तत्र मल्लेनास्यं निरुध्य च । (९६।१)

मल्लपालिकयोर्मध्ये मृदा सम्यङ्निरुध्य च ॥ (९६।२)

वनोपलैः पुटं देयं कपोताख्यं न चाधिकम् । (९७।१)

इष्टिकायन्त्रमेतद्धि गन्धकं तेन जारयेत् ॥ (९७।२)

गर्भयन्त्र (देवेन्द्रगिरि)चतुरंगुलदीर्घं स्यात् त्र्यंगुलोन्मितविस्तृतम् । (९८।१)

मृन्मयं संपुटं कृत्वा छायाशुष्कं च कारयेत् ॥ (९८।२)

लवणाद् विंशतिर्भागा भाग एकस्तु गुग्गुलोः । (९९।१)

सर्वं तोये प्रपेष्याथ तेनैव संपुटोदरम् ॥ (९९।२)

लिप्त्वा तत्र मुखं रुद्ध्वा गर्भयन्त्रमिदं भवेत् । (१००।१)

इदं तु पिष्टीजारणार्थं गर्भयन्त्रम् । (१००।२)

दार्विकायन्त्रचषकं दर्विकाकल्पं दीर्घहस्तकसंयुतम् । (१००।३)

दर्विका यन्त्रमेतद्धि गन्धशोधनसाधकम् ॥ (१००।४)

पालिकायन्त्रएतदेव हि यन्त्रं तु नतहस्तकसंयुतम् । (१०१।१)

पालिका यन्त्रमुद्दिष्टं रसतन्त्रविचक्षणैः ॥ (१०१।२)

पालिकायन्त्र (र्रा)चषकं वर्तुलं लौहं विनताग्रोर्ध्वदण्डकम् । (१०२।१)

एतद्धि पालिकायन्त्रं बलिजारणहेतवे ॥ (१०२।२)

तत्राहुः एतच्च दीपाग्नि घटिकामात्रेण कृष्णरसभस्मकरणे । (१०३।१)

तत्र लोहपात्रे गन्धकं द्रावयित्वा पारदो देयः । (१०३।२)

पश्चाल्लोहदण्डेनैकीकृत्य करणीयम् । (१०३।३)

स्थूलकूर्मयन्त्र (रसदर्पण)खर्परं पृथुलं सम्यग्विस्तारे तस्य मध्यमे । (१०३।४)

आलवालं मृदा कृत्वा तन्मध्ये पारदं न्यसेत् ॥ (१०३।५)

जारणार्थं रसस्योक्तं गन्धादीनाम् अशेषतः । (१०४।१)

जलकूर्मयन्त्रजलपूर्णं दृढं पात्रं सुविशालं समाहरेत् । (१०४।२)

तदन्तः खर्परं न्यस्य सुविस्तीर्णं नवं दृढम् ॥ (१०४।३)

विडं दत्त्वा तदुपरि क्षिपेद्वा जम्भजं रसम् । (१०५।१)

उपरिष्टाद्विडं दद्यात्ततो लोहकटोरिकाम् ॥ (१०५।२)

अयस्कान्तमयीं वापि पत्तलीभूतविग्रहाम् । (१०६।१)

उपरिष्टाद् अधोवक्त्रां दत्त्वा सम्यग्विलेपयेत् ॥ (१०६।२)

खटीं पटुं सुधां भक्तं पिष्ट्वा सम्यग्विमुद्रयेत् । (१०७।१)

उपरिष्टाद् वनोत्थानैर् अङ्गारैः पूर्णखर्परम् ॥ (१०७।२)

जलकूर्मयन्त्र (देवीयामल)जलकूर्मप्रकारो ऽयमधुना वक्ष्यते स्फुटम् । (१०८।१)

दैर्घ्याद् अधःस्थालिकाया मानं स्याद्द्वादशाङ्गुलम् ॥ (१०८।२)

षोडशांगुलविस्तारां चतुःकीलयुतां मुखे । (१०९।१)

जलेनापूर्य तां स्थालीं निखनेद् भूमिमध्यतः ॥ (१०९।२)

उपरिष्टाच्छरावं तु मुखं कीलेषु निक्षिपेत् । (११०।१)

अधोभाण्डे जले मग्नं शरावं च तथा भवेत् ॥ (११०।२)

जलकूर्ममिदं यन्त्रं शस्तं जारणकर्मणि । (१११।१)

इदमेव सोमानलयन्त्रम् । (१११।२)

तदुक्तं देवेन्द्रगिरिणा । (१११।३)

गजवेल्लिग्रहं सम्यक्पात्रे ऽधोमुखविस्तरे । (१११।४)

तद्वदाच्छादनं रम्यं सोमानलमिहोदितम् ॥ (१११।५)

रसहृदयजलपूर्णपात्रमध्ये दत्त्वा घटखर्परं सुविस्तीर्णम् । (११२।१)

तदुपरि विडमध्यगतः स्थाप्यः सूतो मृदः कुण्ड्याम् ॥ (११२।२)

लघुलोहकटोरिकया कृतपटुमृत्संधिलेपयाच्छाद्य । (११३।१)

पूर्णं तद्घटखर्परम् अङ्गारैः खदिरकोकिलजैः ॥ (११३।२)

wएइतेरे बेस्छ्रेइबुन्गेतन्नीराग्निगर्भं स्याद्यन्त्रं सूतनिबन्धने । (११४।१)

स्थूलास्ये मृन्मये पात्रे आ पाकं तोयगे न्यसेत् ॥ (११४।२)

पीता वा तद्गुणैर्युक्ता सिकतादिविवर्जिता । (११५।१)

रसपद्धतिटीकाऊर्ध्वं वह्निरधश्चापो मध्ये तु रससंग्रहः । (११५।२)

सोमानलमिति प्रोक्तं द्वंद्वितं व्योमसत्त्वकम् ॥ (११५।३)

ततो माक्षिकसत्त्वं तु पादांशं तत्र जारयेत् । (११६।१)

र्रादग्धं शंखं रविक्षीरैर् भावितं शतधातपे । (११६।२)

ततः पञ्चपुटैः पक्वं रुद्ध्वा रुद्ध्वाथ सम्पुटे ॥ (११६।३)

तत्समं टंकणं क्षिप्त्वा अम्लवर्गेण भावयेत् । (११७।१)

राजावर्तं प्रवालं च दरदं गन्धकं शिला ॥ (११७।२)

पञ्चानां तु समं चूर्णं शंखतुल्यं नियोजयेत् । (११८।१)

सर्वं तदम्लवर्गेण मर्दयेद् दिवसत्रयम् ॥ (११८।२)

अयं महाविडः ख्यातः खोटानां जारणे हितः । (११९।१)

धूपयन्त्रविधायाष्टांगुलं पात्रं लौहमष्टाङ्गुलोच्छ्रयम् । (११९।२)

कण्ठाधो द्व्यंगुले देशे गलाधारे हि तत्र च ॥ (११९।३)

तिर्यग्लोहं शलाकाश्च तन्वीस्तिर्यग् विनिक्षिपेत् । (१२०।१)

तनूनि स्वर्णपत्राणि तासामुपरि विन्यसेत् ॥ (१२०।२)

पत्राधो निक्षिपेद् धूमं वक्ष्यमाणमिहैव हि । (१२१।१)

तत्पात्रं न्युब्जपात्रेण छादयेदपरेण हि ॥ (१२१।२)

मृदा विलिप्य सन्धिं च वह्निं प्रज्वालयेदधः । (१२२।१)

तेन पत्राणि कृत्स्नानि हतान्युक्तविधानतः ॥ (१२२।२)

रसश्चरति वेगेन द्रुतं गर्भे द्रवन्ति च । (१२३।१)

गन्धालकशिलानां हि कज्जल्या वा मृताहिजा ॥ (१२३।२)

धूपनं स्वर्णपत्राणां प्रथमं परिकीर्तितम् । (१२४।१)

तारार्थं तारपत्राणि मृतवंगेन धूपयेत् ॥ (१२४।२)

धूपयेच्च यथायोग्यैर् अन्यैर् उपरसैरपि । (१२५।१)

धूपयन्त्रमिदं प्रोक्तं जारणाद्रससाधने ॥ (१२५।२)

स्वेदनयन्त्रस्थूलस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा वासो बद्ध्वा मुखे दृढम् । (१२६।१)

तत्र स्वेद्यं विनिक्षिप्य तन्मुखं प्रपिधाय च ॥ (१२६।२)

अधस्ताज्ज्वालयेद् अग्निं यन्त्रं तत् कन्दुकाभिधम् । (१२७।१)

स्वेदनीयन्त्रमित्यन्ये प्राहुश्चेदं मनीषिणः ॥ (१२७।२)

स्वेदन।कन्दुकयन्त्रयद्वा स्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा तृणं दत्त्वा मुखोपरि । (१२८।१)

स्वेद्यद्रव्यं विनिक्षिप्य पिधानं प्रपिधाय च । (१२८।२)

अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं यन्त्रं तत् कन्दुकं स्मृतम् ॥ (१२८।३)

स्वेदन-।कन्दुकयन्त्रस्थूलस्थाल्यां द्रवं क्षिप्त्वा वासो बद्ध्वा मुखे दृढम् । (१२९।१)

तत्र स्वेद्यं विनिक्षिप्य पिधान्या प्रपिधाय च ॥ (१२९।२)

अधोऽग्निं ज्वालयेत्तत्र तत् स्यात् कन्दुकयन्त्रकम् । (१३०।१)

स्वेदनं यन्त्रमित्येतत् प्राहुरन्ये मनीषिणः ॥ (१३०।२)

तिर्यक्पातनयन्त्रनतनाले घटे दीर्घे रसराजं विनिक्षिपेत् । (१३१।१)

तन्नालं योजयेदन्यकुम्भगर्भे प्रयत्नतः ॥ (१३१।२)

रोधयेदथ यत्नेन रसगर्भघटीमुखम् । (१३२।१)

ततो रसघटस्याधो वह्निं प्रज्वालयेद् भृशम् ॥ (१३२।२)

पूरयेच्च घटं त्वन्यं विमलैः शीतलैर्जलैः । (१३३।१)

यन्त्रमेतत्समाख्यातं तिर्यक्पातनसंज्ञकम् ॥ (१३३।२)

तिर्यक्पातनयन्त्रक्षिपेद्रसं घटे दीर्घनताधोनालसंयुते । (१३४।१)

तन्नालं निक्षिपेदन्यघटकुक्ष्यन्तरे खलु ॥ (१३४।२)

तत्र रुद्ध्वा मृदा सम्यग्वदने घटयोरथ । (१३५।१)

अधस्ताद् रसकुम्भस्य ज्वालयेत्तीव्रपावकम् ॥ (१३५।२)

इतरस्मिन् घटे तोयं प्रक्षिपेत् स्वादुशीतलम् । (१३६।१)

तिर्यक्पातनमेतद्धि वार्तिकैर् अभिधीयते ॥ (१३६।२)

ऊर्ध्वपातनयन्त्रद्वादशाङ्गुलमुखी सुवर्तुला सुदृढा खलु गर्भविस्तृता । (१३७।१)

अङ्गुलद्वयमितोष्ठसंयुता पातने भवति निम्नगा घटी ॥ (१३७।२)

उक्तसर्वगणसंयुता तले छिद्रयुक्तदृढवृत्तिकान्विता । (१३८।१)

ऊर्ध्वगा च जठरोज्ज्वाला घटी तूर्ध्वपातनविधौ प्रशस्यते ॥ (१३८।२)

निम्नगायां रसं क्षिप्त्वा मेलयेदनयोर् मुखम् । (१३९।१)

समावेष्ट्य शोषयेत् सन्धिं चुल्ल्यामारोपयेत्ततः ॥ (१३९।२)

नलिकां वृत्तिकाछिद्रे न्यस्य सन्धिं प्रलेपयेत् । (१४०।१)

वृत्तिमध्ये क्षिपेत्तोयं नलिकामुखमार्गतः ॥ (१४०।२)

तप्तं निष्कासयेत्तोयं शीतलं च विनिक्षिपेत् । (१४१।१)

रसज्ञैः कीर्तितमिदम् ऊर्ध्वपातनयन्त्रकम् ॥ (१४१।२)

जलमृत्तिकालेहवत्कृतबब्बूलक्वाथेन परिभावितम् । (१४२।१)

जीर्णकिट्टरजः सूक्ष्मं गुडचूर्णसमन्वितम् । (१४२।२)

इयं हि जलमृत्प्रोक्ता दुर्भेद्या सलिलैः खलु ॥ (१४२।३)

पातनयन्त्रअष्टांगुलपरीणाहम् आनाहेन दशांगुलम् । (१४३।१)

चतुरंगुलोत्सेधं तोयाधारं गलादधः ॥ (१४३।२)

अधोभाण्डमुखं यस्य भाण्डस्योपरिवर्तिनः । (१४४।१)

षोडशांगुलविस्तीर्णं पृष्ठस्यास्ये प्रवेशयेत् ॥ (१४४।२)

पार्श्वयोर् महिषीक्षीरचूर्णमण्डूरफाणितैः । (१४५।१)

लिप्त्वा विशोषयेत् सन्धिं जलाधारे जलं क्षिपेत् । (१४५।२)

चुल्ल्याम् आरोपयेदेतत् पातनायन्त्रमीरितम् ॥ (१४५।३)

विद्याधरयन्त्रयन्त्रं विद्याधरं ज्ञेयं स्थाली द्वितयसम्पुटात् । (१४६।१)

चुल्लीं चतुर्मुखीं कृत्वा यन्त्रभाण्डं निवेशयेत् ॥ (१४६।२)

तत्रौषधं विनिक्षिप्य निरुन्ध्याद् भाण्डकाननम् । (१४७।१)

यन्त्रं विद्याधरं नाम तन्त्रज्ञैः परिकीर्तितम् ॥ (१४७।२)

विद्याधरयन्त्र (२)अधःस्थाल्यां रसं क्षिप्त्वा निदध्यात्तन्मुखोपरि । (१४८।१)

स्थालीम् ऊर्ध्वमुखीं सम्यङ् निरुध्य मृदुमृत्स्नया । (१४८।२)

ऊर्ध्वं स्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा चुल्ल्यामारोप्य यत्नतः । (१४८।३)

अधस्ताज्ज्वालयेद् अग्निं यावत् प्रहरपञ्चकम् । (१४८।४)

स्वांगशीतं ततो यन्त्राद् गृह्णीयाद्रसम् उत्तमम् । (१४८।५)

विद्याधराभिधं यन्त्रमेतत् तज्ज्ञैर् उदाहृतम् । (१४८।६)

कच्छपयन्त्रजलपूरितभाजनमध्यगते घटखर्परके विनिधाय रसम् । (१४८।७)

बलिमध्यगतं कुमुदीनिहितं चषकेण भृशं पिदधीत ततः ॥ (१४८।८)

कृतसन्धिविलेपनम् अम्बुमृदा खलु खादिरकोकिलकैर् ज्वलनम् । (१४९।१)

परिदीप्य भृशं सुपचेद् गदितं किल कच्छपसंज्ञकयन्त्रम् इदम् ॥ (१४९।२)

बलिजारणसिद्ध्यर्थं यन्त्रं कच्छपसंज्ञकम् । (१५०।१)

समाख्यातं रसाचार्यै रससिद्धप्रदायकम् ॥ (१५०।२)

मृदङ्गयन्त्रमृदङ्गसदृशाकारं शून्यगर्भं च संदृढम् । (१५१।१)

पात्रं निर्मापयेद् युक्त्या दक्षतन्त्रविचक्षणः ॥ (१५१।२)

व्यावर्तनविधानेन संयुक्तं त्वेकपार्श्वतः । (१५२।१)

परिभ्रमणशीलौ च वारङ्गौ त्वेकपार्श्वयोः ॥ (१५२।२)

कारयेच्च ततो युक्त्या सूतं गन्धं च निक्षिपेत् । (१५३।१)

व्यावर्तनपिधानं च सुदृढं संनिवेशयेत् ॥ (१५३।२)

ततो नरोत्सेधमितौ स्तम्भौ भूमौ तु विन्यसेत् । (१५४।१)

सम्मुखीनतया तत्र विधानज्ञो भिषग्वरः ॥ (१५४।२)

ततः प्रलम्बयेद् यन्त्रं स्तम्भयोर्दण्डसंश्रितम् । (१५५।१)

मृदंगयन्त्रकमिदं रसज्ञैः परिकीर्तितम् ॥ (१५५।२)

निर्मातुं कृत्रिमं म्लेच्छं रसतन्त्रविचक्षणैः । (१५६।१)

मृदंगयन्त्रमधुना विशेषेण प्रयुज्यते ॥ (१५६।२)

अधःपातनयन्त्रऊर्ध्वपात्रान्तरे सूतं लिप्त्वाधः पात्रके जलम् । (१५७।१)

निक्षिप्य भूमौ गते च विधाय विन्यसेद् दृढम् ॥ (१५७।२)

प्रदीप्तैश्छगणैस्तत्र वह्निं प्रज्वालयेद् भृशम् । (१५८।१)

रसज्ञैः कीर्तितमिदम् अधःपातनयन्त्रकम् ॥ (१५८।२)

अधःपातनयन्त्रअथोर्ध्वभाजने लिप्तस्थापितस्य जले सुधीः । (१५९।१)

दीप्तैर् वनोत्पलैः कुर्याद् अधःपातं प्रयत्नतः ॥ (१५९।२)

अधःपातनयन्त्रौपर्यधस्तनस्थाल्यां क्षिपेदन्यामधोमुखीम् । (१६०।१)

स्थालिकां चिपटीभूततलान्तलिप्तपारदाम् ॥ (१६०।२)

क्षिप्त्वा तं पंकिले गर्ते ज्वालयेन्मूर्ध्नि पावकम् । (१६१।१)

अधःपातनयन्त्रं हि तदेतत् परिकीर्तितम् ॥ (१६१।२)

बाष्पस्वेदनयन्त्रनीरपूरितगर्भं तु पात्रे पात्रं निवेशयेत् । (१६२।१)

पार्श्वयोः कणिकापेतं द्रव्यक्वाथप्रपूरितम् ॥ (१६२।२)

चुल्लिकायां निधायाथ वह्निं प्रज्वालयेदधः । (१६३।१)

संशोषयेत्ततः क्वाथं यावदायाति चूर्णताम् ॥ (१६३।२)

बाष्पेन स्वेदनं यस्माद् रसतन्त्रविशारदैः । (१६४।१)

तस्माद् यन्त्रमिदं ख्यातं बाष्पस्वेदनसंज्ञकम् ॥ (१६४।२)

वन्यौषधिविशेषाणां सत्त्वनिर्माणसाधकम् । (१६५।१)

यन्त्रमेतत् समाख्यातं भिषजां सुखहेतवे ॥ (१६५।२)

कोष्ठीयन्त्रषोडशांगुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं समम् । (१६६।१)

धातुसत्त्वनिपातार्थं कोष्ठीयन्त्रमिति स्मृतम् ॥ (१६६।२)

कोष्ठीयन्त्र (अत्रिसंहिता)परिपूर्णं दृढांगारैर् अधोवातेन कोष्ठके । (१६७।१)

मात्रया ज्वालमार्गेण ज्वालयेच्च हुताशनम् ॥ (१६७।२)

वज्रमूषागारं दग्धं तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । (१६८।१)

विडम् अङ्गारकः किट्टं वज्रेणापि न भिद्यते ॥ (१६८।२)

देड़्। गारजले चिरं शीर्णमृत्तिका गारम् । (१६९।१)

वज्रमूषादग्धांगारस्य षड्भागा भागैका कृष्णमृत्तिका । (१६९।२)

विडम् अङ्गारकः किट्टं वज्रमूषा प्रकीर्तिता ॥ (१६९।३)

वज्रमूषातुषं वस्त्रं समं दग्धं मृत्तिका चतुरंशिका । (१७०।१)

कूर्मपाषाणसंयुक्ता वज्रमूषा प्रकीर्तिता ॥ (१७०।२)

वज्रमूषा (रससार)भागैकं लोहकिट्टस्य द्वयं दग्धतुषाद्भवेत् । (१७१।१)

मृद्भागत्रयसंयुक्तं किंचित् कुप्यं प्रदीयते ॥ (१७१।२)

एकत्र कुट्टयेत् सर्वं मृत्तिका वज्रवद् भवेत् । (१७२।१)

तया मूषा प्रकर्तव्या त्रिविधा साधकेन तु ॥ (१७२।२)

वज्रमूषालोहकिट्टं तुषा दग्धा शुक्तिचूर्णं सशर्करम् । (१७३।१)

एतानि समभागानि तावद्भागेन मृत्तिका ॥ (१७३।२)

मूषाबन्धः प्रकर्तव्यो धमनाद्वज्रतां व्रजेत् । (१७४।१)

वज्रमूषाइष्टिकाचूर्णभागैकं समभागा तु मृत्तिका । (१७४।२)

मूषाबन्धः प्रकर्तव्यो धमनाद्वज्रतां व्रजेत् ॥ (१७४।३)

वज्रमूषा (रसरत्नाकर)मृदस्त्रिभागो लवणद्विभागौ भागश्च निर्दग्धतुषोपलादेः । (१७५।१)

किट्टार्धभागं परिकुट्य वज्रमूषां विदध्यात्खलु सत्त्वपाते ॥ (१७५।२)

वज्रमूषा (रसरत्नाकर)वर्तुला गोस्तनाकारा वज्रमूषा प्रकीर्तिता । (१७६।१)

वज्रमूषावल्मीकमृत्तिकाभागो द्वौ भागौ तुषभस्मनः । (१७६।२)

लोहकिट्टस्य भागैकं श्वेतपाषाणभागकम् ॥ (१७६।३)

नरकेशाः समस्तैस्तु छागीक्षीरेण पेषयेत् । (१७७।१)

यामद्वयं दृढं मर्द्यं तेन मूषाथ संपुटम् ॥ (१७७।२)

शोषयित्वा रसं क्षिप्त्वा तत्कल्कैः संधिमुद्रणा । (१७८।१)

वज्रमूषेति विख्याता सम्यक् सूतस्य मारणे ॥ (१७८।२)

यावदाकृष्णतां याति तावद्दाह्यं तुषादिकम् । (१७९।१)

वज्रमूषातुषं वस्त्रं समं दग्धं तत्पादांशेन मृत्तिकाम् ॥ (१७९।२)

तत्पादांशेन पाषाणं वज्रवल्ल्या द्रवैर्दिनम् । (१८०।१)

मर्दयेत्कल्पयेन्मूषां वज्राख्यां रसबन्धने ॥ (१८०।२)

वज्रमूषागौरी दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । (१८१।१)

गजाश्वानां मलं दग्धं यावद् आकृष्णतां गतम् ॥ (१८१।२)

पाषाणभेदपत्राणि कृष्णा मृत्स्ना समा भवेत् । (१८२।१)

वज्रवल्लीद्रवैर् मर्द्यं निशां संशोष्य च दृढम् ॥ (१८२।२)

तेन कोष्ठीं वक्रनालीं वज्रमूषां च कारयेत् । (१८३।१)

काचकूपी लोहकूपी चतुःपञ्चनवांगुला । (१८३।२)

सप्तधा लेपिता शुष्का सैव कर्पटमृत्स्नया ॥ (१८३।३)

मूषादिसंपुटवल्मीकमृत्तिकाङ्गारपूरणं लोहकिट्टकम् । (१८४।१)

श्वेतपाषाणकं चैव तत्सर्वं चूर्णयेत्समम् ॥ (१८४।२)

सर्वतुल्यं दग्धतुषं तोयेनैव विमर्दयेत् । (१८५।१)

मूषादिसंपुटं कुर्यात् सर्वसंधिप्रलेपनम् ॥ (१८५।२)

पक्वमूषाकुलालभाण्डरूपा या दृढैव परिपाचिता । (१८६।१)

पक्वमूषेति सा प्रोक्ता सा सर्वत्र विपाचने ॥ (१८६।२)

प्रकाशमूषा (रसार्णव)प्रकाशा चान्धमूषा तु प्राकृता द्विविधा स्मृता । (१८७।१)

प्रकाशमूषा देवेशि शरावाकारसंयुता । (१८७।२)

द्रव्यनिर्वाहणे सा च वैद्यके संप्रशस्यते ॥ (१८७।३)

अन्धमूषाअन्धभूता तु कर्तव्या गोस्तनाकारसंनिभा । (१८८।१)

पिधानकसमायुक्ता किंचिदुन्नतमस्तका ॥ (१८८।२)

पत्रलेपे तथा भागे द्वन्द्वमेलापके तथा । (१८९।१)

सैव छिद्रान्विता मन्दगम्भीरा सारणोचिता ॥ (१८९।२)

रससारदीर्घमूषा प्रकर्तव्या सारणे सत्त्वपातने । (१९०।१)

संपुटं सघनं कुर्याच्छरावा दहने हिताः ॥ (१९०।२)

सार्धहस्तप्रमाणेन मूषा कार्या सुलोहजा । (१९१।१)

मूषोर्ध्वं संपुटं कृत्वा संधिलेपं तु कारयेत् ॥ (१९१।२)

सच्छिद्रे संपुटे नालमुन्मत्तकुसुमप्रभम् । (१९२।१)

भस्ममूषा (रसार्णव)तिलभस्म द्विरंशं तु इष्टकांशसमन्वितम् ॥ (१९२।२)

भस्ममूषा तु विज्ञेया तारसंशोधने हिता । (१९३।१)

मञ्जूषमूषाषडङ्गुलप्रमाणेन मूषा मञ्जूषसंज्ञिता ॥ (१९३।२)

मञ्जूषाकारमूषा या निम्नताकारविस्तरा । (१९४।१)

भूमौ निखन्य तां मूषां दद्यात्पुटमथोपरि ॥ (१९४।२)

गोलमूषानिर्वक्रा गोलकाकारा पुटनद्रव्यगर्भिणी । (१९५।१)

गोलमूषेति सा प्रोक्ता सत्वरं द्रवरूपिणी ॥ (१९५।२)

शुष्कमूषादग्धा तुषा लोहकिट्टं गैरिकं च कुलालमृत् । (१९६।१)

श्वेतमृत्खटिका तुल्या छायाशुष्केति मूषिका ॥ (१९६।२)

पञ्चमृत्तिकाःवल्मीकमृत्तिका धूमो गैरिकं खटिका पटु । (१९७।१)

इत्येता मृत्तिकाः पञ्च सम्प्रोक्ता रसकर्मणि ॥ (१९७।२)

पञ्चमृत्तिकाः (रससार)भूनागमृत्तिका मृत्स्ना लोहकिट्टं च कर्कशम् । (१९८।१)

व्रीहिधान्यसमुद्भूतास्तुषा दग्धाः प्रयत्नतः ॥ (१९८।२)

मृत्तिकाः (रसार्णव)कृष्णा रक्ता च पीता च शुक्लवर्णा च मृत्तिका । (१९९।१)

आद्या श्रेष्ठा कनिष्ठान्त्या मध्यमा मध्यमा मता ॥ (१९९।२)

दग्धधान्यतुषोपेता मृत्तिका कोष्ठकाय वै । (२००।१)

वक्रनालकृता वापि शस्यते सुरसुन्दरि ॥ (२००।२)

गारा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । (२०१।१)

अजाश्वानां मलं दग्धं दग्धा मृत्कृष्णतां गता ॥ (२०१।२)

वासकस्य च पत्राणि वल्मीकस्य मृदा सह । (२०२।१)

पेषयेद्वज्रितोयेन यावत्तच्छ्लक्ष्णतां गतम् ॥ (२०२।२)

मर्दयेत्तेन बध्नीयाद्वक्रनालं च कोष्ठिकाम् । (२०३।१)

चिक्कणा पिच्छिला गुर्वी कृष्णा मृत्सर्वाजिता ॥ (२०३।२)

पीता वा तद्गुणैर् युक्ता सिकतादिविवर्जिता । (२०४।१)

मृत्तिकाः (रसरत्नाकर)या मृत्तिका दग्धतुषोपलेन शिखित्रकैर्वा हयलद्दिना च । (२०४।२)

लौहेन दण्डेन च कुट्टिता सा साधारणा स्यात् खलु मूषिकार्थम् । (२०४।३)

मृत्तिका चात्र कौलाली वल्मीकमृत्तिकाथवा । (२०४।४)

वह्निमृत्स्नाखटिकापटुकिट्टैश्च महिषीदुग्धमर्दितैः ॥ (२०४।५)

वह्नौ मृत्स्ना भवेद् घोरवह्नितापसहा खलु । (२०५।१)

तोयमृत्तिकालेहवत्कृतबब्बूलक्वाथेन परिमर्दितम् ॥ (२०५।२)

जीर्णकिट्टरजः सूक्ष्मं गुडचूर्णसमन्वितम् । (२०६।१)

इयं हि तोयमृत्प्रोक्ता दुर्भेद्या सलिलैरपि ॥ (२०६।२)

तोयमृत्तिकामृत्कार्पासककिट्टैश्च मृत्तिका साधितापरा । (२०७।१)

लाक्षामृच्चूर्णलवणगुडमाषजलादिभिः ॥ (२०७।२)

कार्पासजीर्णतृणतो मेषीक्षीरेण मर्दयेत् । (२०८।१)

कुक्कुटाण्डरसेनापि मृत्तिकान्या विमर्दिता ॥ (२०८।२)

काचकूपीविलेपार्थम् एते द्वे मृत्तिके वरे । (२०९।१)

डमरुयन्त्र:: च्लय् ड़ोर् स्मेअरिन्ग् अ ~कासीसचूर्णमण्डूरं टंकणं नवसादरम् ॥ (२०९।२)

पटूनि पञ्च निम्बूकरसैः संमर्दयेन्मृदम् । (२१०।१)

फेनतुल्यं च डमरुयन्त्रलेपे मृदुच्यते ॥ (२१०।२)

कुलालकरमृत्कृष्णा पीतमृच्च करम्भकम् । (२११।१)

नरकेशाः कागरं च तुषा एतद्विमर्दयेत् ॥ (२११।२)

द्राक्षागुडादिशुक्तेन वज्रमूषामृद् उच्यते । (२१२।१)

मृत्तिका (रससार)खटिका लवणं गैरी कांक्षी चेष्टकचूर्णकम् । (२१२।२)

एताः पञ्च मृदः प्रोक्ताः सुवर्णसिद्धिहेतवे ॥ (२१२।३)

लेपितं पुटितं ताभिर्दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥ (२१३।०)

लेपा मुद्राश्च (रसार्णव)मोक्षक्षारस्य भागौ द्वाविष्टकांशसमन्वितौ । (२१४।१)

मृद्भागास्तारशुद्ध्यर्थम् उत्तमा वरवर्णिनी ॥ (२१४।२)

रक्तवर्गेण संमिश्रा रक्तवर्गपरिप्लुता । (२१५।१)

रक्तवर्गकृतालेपा सर्वशुद्धिषु शोभना ॥ (२१५।२)

शुक्लवर्गेण संमिश्रा शुक्लवर्गपरिप्लुता । (२१६।१)

शुक्लवर्गकृतालेपा शुक्लशुद्धिषु शोभना ॥ (२१६।२)

विडवर्गेण संमिश्रां मृदमिच्छन्ति जारणे । (२१७।१)

निर्वाहणं प्रकुर्वीत रक्तवर्गप्रलिप्तया ॥ (२१७।२)

वर्णपुटविषटंकणगुञ्जाभिर् मूषालेपं तु कारयेत् । (२१८।१)

प्रकाशायां प्रकुर्वीत यदि वांगारलेपनम् ॥ (२१८।२)

तस्यां विन्यस्य मूषायां द्रव्यमावर्तयेद् बुधः । (२१९।१)

लेपो वर्णपुटे देवि रक्तमृत्सिन्धुभूखगैः ॥ (२१९।२)

भूः स्फुटिकास्तन्यं टंकणसौवीरे लाङ्गली गिरिकर्णिका । (२२०।१)

चित्रकः करवीरश्च सारिवा क्षीरिणी विषम् ॥ (२२०।२)

एभिर् विलिप्तमूषायां बन्धनार्थं महौषधम् । (२२१।१)

(रसेन्द्रचूडामणि)खटिका लवणं माषचूर्णं गुडपुरौ तथा ॥ (२२१।२)

अतसी च दृषच्चूर्णं मृल्लेपादिषु पूजितम् । (२२२।१)

(रसवाग्भट)संधिं विलेपयेद् यत्नान्मृदा वस्त्रेण चैव हि ॥ (२२२।२)

मूषापिधानयोः सन्धौ काचटंकणकं ददेत् । (२२३।१)

उपर्यग्निं तथा दद्यात्संधिश्लेषो भवेद्भृशम् ॥ (२२३।२)

रसपद्धतिटीकाकारस्त्वाह वालुकायन्त्रकूपं तु मृत्तिकया दृढाग्निसहं कार्यम् । (२२४।१)

उक्तं च । (२२४।२)

श्वेताश्मानस् तुषाछाया शिखित्राः शणकर्पटाः । (२२४।३)

लद्दिः किट्टं कृष्णमृच्च संयोज्या कूपिकामृदि ॥ (२२४।४)

श्वेताश्मानः श्वेतपाषाणाः । (२२५।१)

छाया कृष्णमृत्तिका अथवा कौलाली ग्राह्या । (२२५।२)

तुषमेकभागं श्वेतमृत्तिकैकभागा कृष्णमृत्तिकैकभागा वस्त्रखण्डम् एकभागं कुट्टयित्वा लेपः कार्यः । (२२५।३)

वस्त्रखण्डं तु संप्रदायात्सप्तैव । (२२५।४)

एवं वालुकायन्त्रस्यापि मृत्कर्पटानि मध्ये छिद्रं च कार्यम् । (२२५।५)

वालुका पञ्चाढकप्रमाणा देया । (२२५।६)

एवं लवणयन्त्रेऽपि प्रमाणम् । (२२५।७)

कूपीषु रसेन्द्रचिन्तमणौ । (२२५।८)

कीलालायःकृतो लेपः खटिकालवणाधिकः । (२२५।९)

शैवालभक्ष्योऽप्याह । (२२५।१०)

तुषं भागद्वयं ग्राह्यं भागैकं वस्त्रखण्डकम् । (२२५।११)

मृदं च त्रिगुणीकृत्य जलं दत्त्वा विमर्दयेत् ॥ (२२५।१२)

नरकेशं समं कृत्वा किंचित् तावत् प्रकुट्टयेत् । (२२६।१)

यावत् सिक्थसमाभासं मृत्पिण्डं जायते तथा ॥ (२२६।२)

यथा न शुष्कतामेति तथा यत्नं समाचरेत् । (२२७।१)

एवं सप्तदिनाद् ऊर्ध्वं मृदं योगे प्रयोजयेत् ॥ (२२७।२)

कूपिकादिविलेपार्थं यन्त्रादेश्च भिषक् क्रमात् । (२२८।१)

जलं बब्बूलनिर्यासं समितां तत्समं कुरु ॥ (२२८।२)

तयोस्तुल्यं लोहकिट्टं शुद्धमञ्जनसंनिभम् । (२२९।१)

मुद्रां वै वारियन्त्रस्य सिद्ध्यर्थं दुर्लभां कुरु ॥ (२२९।२)

जलाग्नियोगतो नैव भिद्यतेऽत्र कदाचन । (२३०।१)

सूतकस्तु न संगच्छेत्प्रलयाग्निजवेन वै ॥ (२३०।२)

??रत्नपुष्पाभवं तैलं कुडवे द्वे जलेन वै । (२३१।१)

प्रस्थेन मिश्रितं वह्नौ तैलशेषं च कारयेत् ॥ (२३१।२)

तन्मध्ये भूर्जपत्रं तु कुट्टितं चाञ्जनोपमम् । (२३२।१)

पांशुशूकादिरहितं पलमेकं प्रयोजयेत् ॥ (२३२।२)

पलैकं लोहकिट्टं च शुद्धाञ्जनसमप्रभम् । (२३३।१)

विमर्द्य निम्बुनीरेण लेपयेद्वा तदर्थकृत् ॥ (२३३।२)

पुनश्च तत्रैव । (२३४।१)

काचभागो भवेद् एको द्विगुणं मृतभास्करम् । (२३४।२)

रसकात्पञ्चभागाः स्युः षड्भागा धौतमृत्तिका ॥ (२३४।३)

आटरूषजलैः पिष्ट्वा संपुटं तेन कारयेत् । (२३५।१)

मूषां विरचयेत्सत्यं रसस्य निगडो भवेत् ॥ (२३५।२)

वह्निमध्यान्न गच्छेद्धि पक्षच्छेदी च तिष्ठति । (२३६।१)

काचकूपी द्वितीया तु तृतीयो लोहसंपुटः ॥ (२३६।२)

गन्धकजारण (रसार्णव)पलाशभस्मापामार्गयवक्षारश्च काञ्जिकम् । (२३७।१)

सौवर्चलं च कासीसं सामुद्रं सैन्धवं तथा ॥ (२३७।२)

आसुरी टंकणं चैव नवसारस्तथैव च । (२३८।१)

कर्पूरं चैव माक्षीकं समभागानि कारयेत् ॥ (२३८।२)

स्नुह्यर्कदुग्धं देवेशि मूषालेपं तु कारयेत् । (२३९।१)

इति गन्धकजारणार्थं लेपः । (२३९।२)

(रसार्णव)स्नुह्यर्कप्रभवं क्षीरं ब्रह्मबीजानि गुग्गुलुम् ॥ (२३९।३)

सैन्धवं द्विगुणं दत्त्वा मर्दयित्वा विचक्षणः । (२४०।१)

पिष्टकावेष्टनं कृत्वा कल्केनानेन सुन्दरि ॥ (२४०।२)

बिल्वप्रमाणां कृत्वा तु मूषामतिदृढां नवाम् । (२४१।१)

ऊर्ध्वाधो लवणं दत्त्वा मूषामध्ये रसं क्षिपेत् ॥ (२४१।२)

मूषालेपः प्रदातव्यो दग्धशंखादिचूर्णतः । (२४२।१)

मूषासंधिं दृढं बद्ध्वा लोणमृत्तिकया सह ॥ (२४२।२)

कारयेच्च सुधालेपं छायाशुष्कं च कारयेत् । (२४३।१)

उक्तो निगडबन्धोऽयं पुत्रस्यापि न कथ्यते ॥ (२४३।२)

अत्र स्नुह्यर्कप्रभवं क्षीरं इत्यत्र शिग्रुसर्जभवं क्षारं इत्यपि पाठः । (२४४।१)

ब्रह्मपलाशः । (२४४।२)

तैलार्कक्षीरकाहारी लांगली निगडो वरः । (२४४।३)

काकविट् ब्रह्मबीजानि लांगली निगडो वरः ॥ (२४४।४)

बाकुची ब्रह्मबीजानि स्नुह्यर्कक्षीरसैन्धवाः । (२४५।१)

ज्वालिनी काकविष्ठा तु प्रशस्तो निगडोऽपरः ॥ (२४५।२)

लवणं टंकणं क्षारं शिलातालकगन्धकम् । (२४६।१)

तथाम्लवेतसं ताप्यं हिंगुलं समभागिकम् ॥ (२४६।२)

स्नुह्यर्कपयसा युक्तं पेषयेन्निगडोत्तमम् । (२४७।१)

पिष्टिकां वेष्टयेदेषामेकेन निगडेन तु ॥ (२४७।२)

लोहमूषागतं प्राग्वत्खोटं कृत्वा तु वेधयेत् ॥ (२४८।०)

प्राग्वदिति वक्ष्यमाणम् । (२४९।१)

(देवेन्द्रगिरि)चुम्बकं लोहचूर्णं च क्रोडरक्तेन संयुतम् । (२४९।२)

तत्र सर्वं प्रदातव्यं घनघातेन ताडयेत् ॥ (२४९।३)

सन्ध्यारभ्योदयो यावत्सूर्यबिम्बं च दृश्यते । (२५०।१)

हठमुद्रेति विख्याता सर्वसिद्धैर् नमस्कृता ॥ (२५०।२)

क्रोडो वराहः । (२५१।१)

हठमुद्रा (२)त्रिटंकं चुम्बकं देयं नवटंकमयोरजः । (२५१।२)

नररक्तेन संयुक्तं मेलयित्वा सकृत् सकृत् ॥ (२५१।३)

घनेन कुटितं सर्वं चतुर्यामं च मर्दितम् । (२५२।१)

हठमुद्रेति विख्याता सर्वसिद्धैर्नमस्कृता ॥ (२५२।२)

हठमुद्रा (३)लोहकिट्टं समानीय चूर्णयेद्वै पलानि षट् । (२५३।१)

गालयेद्वस्त्रमध्ये तु खल्वमध्ये निधाय च ॥ (२५३।२)

अजैडकहदिस्थं च मांसं संमिश्रितं नयेत् । (२५४।१)

कुट्टयेद् दृढहस्तेन मध्ये निक्षिप्य चूर्णकम् ॥ (२५४।२)

सिक्थतुल्यं तु तद्यावत्सिद्धा भवति मुद्रिका । (२५५।१)

अथान्यमुद्रा उच्यन्ते युक्तयुक्तयैव साधिताः ॥ (२५५।२)

काचटंकणमण्डूरेष्टकासंसाधिता भृशम् । (२५६।१)

वटार्कोदुम्बरक्षीरैर् दिनमेकं हठा भवेत् ॥ (२५६।२)

मदनमुद्राऔदुम्बराख्यवटदुग्धपलं पलं च लाक्षापलमृषिपलं त्वथ चुम्बकस्य । (२५७।१)

संकुट्यमानम् अतसीफलतैलमिश्रं सूतस्य जारणविधौ मदनाख्यमुद्रा ॥ (२५७।२)

मदनमुद्रा (२)चतुर्षु लोहकुण्डेषु क्रमतस्तप्ततोयतः । (२५८।१)

उत्तरोत्तरतः क्षेपात्कटाहे क्वाथयेद्भृशम् ॥ (२५८।२)

यावत्तलस्थितं सिक्थं तावत्तोये भृतं भवेत् । (२५९।१)

तत्सिक्थं जलयन्त्रादौ लेपे प्रवरमीरितम् ॥ (२५९।२)

कर्पटजीर्णसूक्ष्मस्य वस्त्रस्य कुर्यात्खण्डद्वयं बुधः । (२६०।१)

चतुरस्रकाचकूप्याम् अध्यर्धार्धप्रमाणतः ॥ (२६०।२)

पक्वपादांशतो मध्ये द्विधा कुर्वीत विस्तृतम् । (२६१।१)

मग्नं तन्मृत्तिकापंके काचकूप्यां नियोजयेत् ॥ (२६१।२)

यवप्रमाणलिप्तायां दृढमृत्तिकया पुनः । (२६२।१)

खण्डमेकं तु वस्त्रस्य मध्ये छिद्रसमन्वितम् ॥ (२६२।२)

निवेश्य कूपिकानालात् समीकुर्यान्मृदाभितः । (२६३।१)

खण्डमन्यमधस्तद्वत् काचकूप्यां नियोजयेत् ॥ (२६३।२)

आतपे तां विशोष्याथ मृदा तद्वद्विलेपयेत् । (२६४।१)

पुनस्तथा वस्त्रखण्डद्वयेन विनियोजयेत् ॥ (२६४।२)

एवं विशोष्य संयोज्य मृत्तिकाकर्पटत्रयम् । (२६५।१)

रसादिपिष्टिं क्षिप्य मुद्रां कुर्यात् प्रयत्नतः ॥ (२६५।२)

पिधाय भस्मना कूपीं कण्ठनालविवर्जितम् । (२६६।१)

कण्ठे कोकिलकान् दत्त्वा पञ्चषाञ्ज्वलितान् भृशम् ॥ (२६६।२)

लोहवंशादिनालीभिर् धमेन्मुखसमीरणैः । (२६७।१)

काचकूपीकण्ठगतं यावद्भिर्गलितं भवेत् ॥ (२६७।२)

संदंशेन समीकृत्य सन्धिरोधं प्रयत्नतः । (२६८।१)

मुद्रां गलितकाचस्य कुर्याद्गोरक्षनिर्मिताम् ॥ (२६८।२)

शनैः शनैः कोकिलकान् संदंशेनापसारयेत् । (२६९।१)

शीतीभूतविभूत्यास्तु गृह्णीयात्कूपिकां ततः ॥ (२६९।२)

मृत्कर्पटचतुष्केण पूर्ववद्विनियोजयेत् । (२७०।१)

छिद्रवर्ज्यं केशतुषमृद्भिर्लिप्त्वा विशोषयेत् ॥ (२७०।२)

यन्त्रे चक्रादिके धृत्वा जारणादिक्रियां चरेत् । (२७१।१)

एवं निर्धूमपाकेन सिद्धिः कोटिगुणोत्तरा ॥ (२७१।२)