चुल्हीलक्षण (देवीयामल)कोष्ठीचुल्लियन्त्रविधिं प्रवक्ष्यामि शृणु प्रिये । (१।१)

अष्टादशांगुलोत्सेधप्रमाणायामवेष्टनाम् ॥ (१।२)

वल्मीकाकारवद् वृत्ताम् अधोभागे बृहत्तराम् । (२।१)

कोष्ठीवच्छुषिरामन्तः पञ्चगुल्फाग्रसंयुताम् ॥ (२।२)

प्राकाराग्रे यथा गुल्फास्तथा गुल्फांश्च कारयेत् । (३।१)

मूलभागे प्रकुर्वीत बहिर्द्वारं च कारयेत् ॥ (३।२)

द्वादशांगुलविस्तारं चतुरस्रं समन्ततः । (४।१)

सद्वारा चुल्हिका कोष्ठी रसज्ञेषु इयं मता ॥ (४।२)

चुल्हीभवेदेकमुखी चुल्ही पातनादिक्रियाकरी । (५।१)

चुल्ही तु द्विमुखी प्रोक्ता स्वेदनादिषु कर्मसु ॥ (५।२)

महास्वेदादिषु तथा चुल्ही तु त्रिमुखी स्मृता । (६।१)

चतुर्मुखी जारणादौ सत्त्वपाते च कीर्तिता ॥ (६।२)

श्रीनाथाख्या तथा चुल्ही जारणे बहुभिर्मुखैः । (७।१)

कोष्ठिका (रसार्णव)षोडशांगुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम् । (७।२)

धातुसत्त्वनिपातार्थं कोष्ठकं वरवर्णिनि ॥ (७।३)

कोष्ठिकाभेदाःभूरन्ध्रं बहुरन्ध्रं च त्रिनालं चाष्टनालकम् । (८।१)

वक्रनालैः षोडशभिस्तल्लौहादिक्रियासु च ॥ (८।२)

वक्रनाल (रसार्णव)स्थूलं वितस्तिरचितं यद्वक्त्रं कोष्ठकस्य तु । (९।१)

बकगलसमानं स्याद्वक्रनालं तदुच्यते ॥ (९।२)

वक्रनालवक्रनालं भुजाग्रे च कोटिमध्ये वितस्तिकम् । (१०।१)

भस्त्राभस्त्रा भव्या प्रकर्तव्या धमनी धातुहेतवे ॥ (१०।२)

वंशनालीवंशनाली लोहनाली हस्तमात्रायता शुभा । (११।१)

स्वर्णादिबीजधमनी मुखश्वाससमीरणैः ॥ (११।२)

किंतु नावरा नाली स्यान्मृन्मयी दीर्घवृन्तका । (१२।१)

वंशखादिरमाधूकबदरीदारुसंभवैः ॥ (१२।२)

परिपूर्णं दृढांगारैर्धमेद्वातेन कोष्ठकम् । (१३।१)

भस्त्रया ज्वालमार्गेण ज्वालयेच्च हुताशनम् ॥ (१३।२)

धातुज्वालावर्णलक्षणमावर्त्यमाने कनके पीता तारे सितप्रभा । (१४।१)

शुल्वे नीलनिभा तीक्ष्णे कृष्णवर्णा सुरेश्वरि ॥ (१४।२)

वंगे ज्वाला कपोताभा नागे मलिनधूमका । (१५।१)

शैले तु धूसरा देवि आयसे कपिलप्रभा ॥ (१५।२)

अयस्कान्ते धूम्रवर्णा सस्यके लोहिता भवेत् । (१६।१)

वज्रे नानाविधा ज्वाला खसत्त्वे पाण्डुरप्रभा ॥ (१६।२)

मेतल्स्:: परीक्षा:: शुद्ध~न विस्फुलिङ्गा न च बुद्बुदश्च यदा न लेखा पटलं न शब्दाः । (१७।१)

मूषागतं रत्नसमं स्थितं च तदा विशुद्धं प्रवदन्ति लोहम् ॥ (१७।२)

मेतल्स्:: पुरिड़िचतिओन्प्रतिवापः पुरा योज्यो निषेकस्तदनन्तरम् । (१८।१)

छादनं तु प्रतीवापो निषेकं मज्जनं विदुः ॥ (१८।२)

अभिषेकं तदिच्छन्ति स्नपनं क्रियते तु यत् । (१९।१)

वापो निषेकः स्नपनं द्रुते निर्मलतां गते ॥ (१९।२)

उष्णेनैव हि वाञ्छन्ति शीतलं च न वाञ्छति । (२०।१)

लोहावर्तशुक्लदीप्तिः सशब्दस्तु यदा वैश्वानरो भवेत् ॥ (२०।२)

लोहावर्तः स विज्ञेयः सत्त्वं पतति निर्मलम् । (२१।१)

(रससार)धमेत्तं च दृढांगारैर्यावत्सत्त्वं पतत्यधः ॥ (२१।२)

कदाचिन्न द्रवेत्सत्त्वं बद्धा पिण्डीं धमेत् पुनः । (२२।१)

इत्यग्निविधिः । (२२।२)

कोह्लेन्शिखित्राः पावकोच्छिष्टा अङ्गाराः कोकिलाः स्मृताः ॥ (२२।३)

अत्रविशेषः जलेन सिक्ताश्चेत्तर्हि कोकिलाः अन्यथा तु पावकोच्छिष्टाः । (२३।१)

ते च वंशखादिरमाधूकबदरीदारुसंभवैः इति रसार्णवोक्ता एव । (२३।२)

बहुवचनमाद्यर्थे तेन आमलकीप्रभृतिजाश्च ज्ञेयाः । (२३।३)

इत्यंगाराः । (२३।४)

उपलनामानिपिष्टकं छगणं शाणमुपलं चोत्पलं तथा । (२३।५)

गिरिण्डोपलशाठि च संशुष्कगोमयाभिधाः ॥ (२३।६)

नामान्येतानि वनोपलपराण्येव अन्यथा गोमयोपलमित्यादि नामानि । (२४।१)

पुटविधानशतादिस्तु सहस्रान्तः पुटो देयो रसायने । (२४।२)

दशादिस्तु शतान्तः स्याद्व्याधिनाशनकर्मणि ॥ (२४।३)

शतादिपुटपक्षे मुद्गनिभान् धातुखण्डान् कृत्वा पुटयेत् वस्त्रपूतं च न कुर्यात् । (२५।१)

पुटं तु भावनां विना नास्तीति भावनामात्रोच्यते । (२५।२)

(रसेन्द्रचिन्तामणि)औषधीनां रसैर्यावत् कर्दमाभो भवेद्रसः । (२५।३)

संप्लावितः परं मानं भावनायाः प्रकीर्तितम् ॥ (२५।४)

सूर्यपुट, पुटभावनारसपद्धतिटीकाकारस्तु प्राह । (२६।१)

अत्र सूर्यपुटानि प्रातःकालाद् आरभ्य सन्ध्यापर्यन्तं शुष्कमर्दनेन संपादनीयानि । (२६।२)

भावना तु सन्ध्यायां यथार्द्रता सम्पद्यते तथा कार्या । (२६।३)

लोहकर्मणि भावनायां नियमो नास्ति मर्दनस्यैव भस्मसंपादकत्वात् । (२६।४)

धातुषूपलेन्धनदाहः पुटम् । (२६।५)

द्रवप्लावनं भावना । (२६।६)

इति पुटभावना । (२६।७)

पुटपाक:: देड़िनितिओन्रसादिद्रव्यपाकानां प्रमाणज्ञापनं पुटम् । (२६।८)

नेष्टो न्यूनाधिकः पाकः सुपाकं हितमौषधम् ॥ (२६।९)

लोहादेरपुनर्भावो गुणाधिक्यं तथोग्रता । (२७।१)

अनप्सुमज्जता रेखापूर्णता पुटतो भवेत् ॥ (२७।२)

पुटाद्गुरोर् लघुत्वं स्याच्छीघ्रव्याप्तिश्च दीपनम् । (२८।१)

जारितादपि सूतेन्द्राल्लोहानामधिको गुणः ॥ (२८।२)

लावकपुटऊर्ध्वं षोडशिकापत्रैस्तुषैर्वा गोवरैः पुटम् । (२९।१)

यत्र तल्लावकाख्यं स्यान्मृदुद्रव्यस्य साधने ॥ (२९।२)

कुक्कुटपुटपुटं भूमितले यद्धि वितस्तिद्वितयोच्छ्रितम् । (३०।१)

तावच्च तलविस्तीर्णं तत्स्यात् कुक्कुटकं पुटम् ॥ (३०।२)

कपोतपुटयत्पुटं दीयते भूमावष्टसंख्यवनोपलैः । (३१।१)

बद्धसूतकभस्मार्थं कपोतपुटम् उच्यते ॥ (३१।२)

गोवरपुटगोवरैर्वा तुषैर्वापि पुटं यत्र प्रदीयते । (३२।१)

तद्गोवरपुटं प्रोक्तं रसभस्मप्रसिद्धये ॥ (३२।२)

महापुटनिम्ने विस्तरतः कुण्डे द्विहस्ते चतुरस्रके । (३३।१)

वनोपलसहस्रेण पूरिते पुटनौषधम् ॥ (३३।२)

क्रौञ्च्यां रुद्धं प्रयत्नेन पिण्डिकोपरि निक्षिपेत् । (३४।१)

वनोपलसहस्रार्धं क्रौञ्च्या उपरि विन्यसेत् ॥ (३४।२)

वह्निं प्रज्वालयेत्तत्र महापुटमिदं स्मृतम् । (३५।१)

गजपुटगजहस्तप्रमाणेन पुटं गजपुटं स्मृतम् ॥ (३५।२)

केचित्तु गजप्रमाणमूर्ध्वाधःपुटं गजपुटमित्याहुः । (३६।१)

गजहस्तप्रमाणेन चतुरस्रं च गर्तकम् । (३६।२)

पूर्वच्छगणतोऽर्धानि गिरिण्डानि विनिक्षिपेत् ॥ (३६।३)

एतद्गजपुटं प्रोक्तं महागुणविधायकम् । (३७।१)

वाराहपुटैत्थं चारत्निके कुण्डे पुटं वाराहपुटम् उच्यते ॥ (३७।२)

कुम्भपुटपूर्णं चोपलसाठीभिः कण्ठावध्यथ विन्यसेत् । (३८।१)

कलशीं तत्र विभजेत् पुटनद्रव्यपूरिताम् ॥ (३८।२)

भूधरपुटवालुकागूढसर्वाङ्गां गर्ते मूषां रसान्विताम् । (३९।१)

दीप्तोपलैः संवृणुयाद् यन्त्रं तद् भूधराह्वयम् ॥ (३९।२)

वह्निमत्र क्षितौ सम्यङ्निखन्य द्व्यंगुलादधः । (४०।१)

उपरिष्टात्पुटं यत्र पुटं तद्भूधराह्वयम् ॥ (४०।२)

तथा चान्यद् यन्त्रं रसेन्द्रचिन्तामणौ हस्तैकप्रमाणमात्रभूगर्भान्तर्निखातां प्राग्वत्काचघटीं नातिचिपिटमुखीं नात्युच्छूनमुखीं मषीभाजनप्रायां कर्परचक्रिकया काचचक्रिकया वा निरुद्धवदनविवरां मृन्मयीं वा विधाय करीषैरुपरि पुटो देय इत्यन्यद्यन्त्रम् । (४१।१)

असमशकलद्वयात्मकलोहसंपुटकेन सिकतायन्त्रमध्ये भूधरे वेति त्रिलोचनः । (४१।२)

भाण्डपुटस्थूलभाण्डं तुषापूर्णं मध्ये मूषां रसान्विताम् । (४१।३)

वह्निना विहिते पाके तद् भाण्डपुटम् उच्यते ॥ (४१।४)

एतानि लोहादौ सर्वत्र ज्ञेयानि । (४२।१)

अनुक्तपुटमाने तु साध्यद्रव्यबलाबलम् । (४२।२)

पुटं विज्ञाय दातव्यम् ऊहापोहविचक्षणैः ॥ (४२।३)

एतानि पुटानि यत्र यत्रोपयुक्तानि तत्र तत्र विचार्य देयानि । (४३।१)

प्रथमं पुटं गोवरेणैव । (४३।२)

द्वितीयादिपुटे पुनर्गन्धं दत्त्वा निम्बूरसेन मर्दयित्वा कुक्कुटपुटं दद्यात् । (४३।३)

एवं यावद् विहितपुटपर्यन्तं कुर्यात् । (४३।४)

इदं सर्वत्र लोहादिमारणे ज्ञेयम् । (४३।५)

यदि तु तीक्ष्णादिलोहमारणं तदा गजपुटानि ज्ञेयानि तथा ताम्रादिमारणे काष्ठादिजन्योऽग्निपाको ज्ञेयः । (४३।६)

इति पुटभेदाः । (४३।७)

साध्यसाधनपरिमाणविधि (रसेन्द्रचिन्तामणि)नागार्जुनो मुनीन्द्रः शसास यल्लोहशास्त्रम् अतिगहनम् । (४३।८)

तस्यार्थस्य स्मृतये वयम् एतद्विशदाक्षरैर् ब्रूमः ॥ (४३।९)

शीतोदकं पयः क्षौद्रं सर्पिर् इत्येकशो द्विशः । (४४।१)

त्रिशः समस्तम् अथवा प्राक्कृतं स्थापयेत्पुनः । (४४।२)

मेने मुनिः स्वतन्त्रे यः पाकं न पलपञ्चकाद् अर्वाक् । (४४।३)

सुबहुप्रयासदोषाद् ऊर्ध्वं पलत्रयोदशकात् ॥ (४४।४)

तत्रायसि पचनीये पञ्चपलादौ त्रयोदशपले कान्ते । (४५।१)

लोहात् त्रिगुणा त्रिफला ग्राह्या षड्भिः पलैर् अधिका ॥ (४५।२)

मारणपुटनस्थालीपाकास् त्रिफलैकभागसंपाद्याः । (४६।१)

त्रिफलाभागद्वितयं ग्रहणीयं लौहपाकार्थम् ॥ (४६।२)

सर्वत्रायः पुटनाद्यर्थैकांशे शराष्टपलसंख्यानम् । (४७।१)

प्रतिपलमेव त्रिगुणं पाथः क्वाथार्थम् आदेयम् ॥ (४७।२)

सप्तपलादौ भागे पञ्चदशान्तेऽम्भसां शरावैश्च । (४८।१)

त्र्याद्यैकादशकान्तैर् अधिकं तद्वारि कर्तव्यम् ॥ (४८।२)

तत्राष्टमस्तु भागः शेषः क्वाथस्य यत्नतः स्थाप्यः । (४९।१)

तेन हि मारणपुटनस्थालीपाका भविष्यन्ति ॥ (४९।२)

पाकार्थे तु त्रिफलाभागद्वितये शरावसंख्यातम् । (५०।१)

प्रतिपलमम्बु समं स्यादधिकं द्वाभ्यां शरावाभ्याम् ॥ (५०।२)

तत्र चतुर्थो भागः शेषो निपुणैः प्रयत्नतो ग्राह्यः । (५१।१)

अयसः पाकार्थत्वात् स च सर्वस्मात् प्रधानतमः ॥ (५१।२)

दुग्धपाकपाकार्थम् अश्मसारे पञ्चपलादौ त्रयोदशपलान्ते । (५२।१)

दुग्धशरावद्वितयं पादैर् एकार्धिकैर् अधिकम् ॥ (५२।२)

पञ्चपलादिकं मात्रा तदभावे तदनुसारतो ग्राह्यम् । (५३।१)

चतुरादिकम् एकान्तं शक्तावधिकं त्रयोदशकात् ॥ (५३।२)

त्रिफलात्रिकटुकचित्रककान्तक्रामकविडङ्गचूर्णानि । (५४।१)

जातीफलजातिकोशैलाकङ्कोलकलवंगानाम् । (५४।२)

सितकृष्णजीरयोर् अपि चूर्णान्ययसा समानि स्युः ॥ (५४।३)

त्रिफलात्रिकटुविडंगानि नियता अन्यन्ये यथाप्रकृति ॥ (५५।०)

कालायस ज़ु रसायनकज्जलाभाः शिरोजास्ते रसायनविधौ मताः । (५६।१)

तथा च । (५६।२)

कफपित्तानिलप्राया देहास्तत्र महीतले । (५६।३)

पतिता दानवास्तत्र प्रदेशाश्चापि तादृशाः । (५६।४)

गिरिसारास्ततो जाता उत्तमाधममध्यमाः । (५६।५)

कफक्षेत्रं शिरःस्थानं हृदयं पित्तभण्डकाम् । (५६।६)

वायो नाभिर् अधः क्षेत्रमिति देहविदो विदुः । (५६।७)

वक्षोजा व्याधिनाशार्थे कफजा बस्तिकर्मणि । (५६।८)

शिरोजा देहसिद्ध्यर्थम् इत्येवं त्रिविधा मता । (५६।९)

शिरोजा इति भूपतितदानवशिरःप्रजाता लौहाः कज्जलाभा भवन्ति । (५६।१०)

तेषामेव रसायनार्थे ग्रहणमित्यर्थः । (५६।११)

कालायसदोषहते जातीफलादेर्लवंगकान्तस्य । (५६।१२)

तस्य । (५६।१३)

क्षेप्राप्त्यनुरूपः सर्वक्षेप्राप्त्यनुरूपः सर्वस्योनस्य चैकाद्यैः ॥ (५६।१४)

कान्तक्रामकमेकं निःशेषं दोषम् अपहरत्ययसः ॥ (५७।०)

द्विगुणत्रिगुणचतुर्गुणमाज्यं ग्राह्यं यथाप्रकृति ॥ (५८।०)

यदि भेषजभूयस्त्वं स्तोकत्वं वा तथापि चूर्णानाम् । (५९।१)

अयसा साम्यं संख्या भूयोऽल्पत्वेन भूयोऽल्पा ॥ (५९।२)

कान्तलादिलौहभारणविधानसर्वस्वम् उच्यते तावत् । (६०।१)

यस्य कृते तल्लौहं पक्तव्यं तस्य शुभदिवसे । (६०।२)

समृदङ्गरकारलितनतभूभागे शिवं समभ्यर्च्य । (६०।३)

वेदिकविधिना वह्निं निधाय हुत्वाहुतीस्तत्र । (६०।४)

एवं धात्वनुसारात् तत्तत् कथितौषधस्य बाधेन । (६०।५)

सर्वत्रैव विधेयस्तत्तत् कथितस्यौषधस्योहः । (६०।६)

अथ पारदस्य बिडमात्रविधानमूर्ध्वाधश्च विडं दद्याद् रसेन्द्राद् अष्टमांशतः । (६०।७)

न न्यूनाधिकमादद्यादन्यथा दोषकृद्भवेत् । (६०।८)

औषधं शोधनार्थं यदूर्ध्वाधो दयिते बुधैः । (६०।९)

विडसंज्ञां तु लभते तदिति प्रतिबोधितम् ॥ (६०।१०)

अथ रसार्णवे मानपरिभाषाषट्त्रुट्यश्चैकलिक्षा स्यात् षड्लिक्षा यूक एव च । (६१।१)

षड्यूकास्तु रजःसंज्ञाः कथितास्तव सुव्रते ॥ (६१।२)

षड्रजः सर्षपः साक्षात्सिद्धार्थः स च कीर्तितः । (६२।१)

षट् सिद्धार्थाश्च देवेशि यवस्त्वेकः प्रकीर्तितः ॥ (६२।२)

षड्यवैरेकगुञ्जा स्यात् षड्गुञ्जाश् चैकमाषकः । (६३।१)

माषा द्वादश तोलः स्यात् तच्चतुर्थिः पलं भवेत् ॥ (६३।२)

द्वात्रिंशत्पलिकं देवि शुभं तु परिकीर्तितम् । (६४।१)

शुभस्य तु सहस्रे द्वे भार एकः प्रकीर्तितः ॥ (६४।२)

रससारेतोलनानि विचित्राणि लघुस्थूलानि तोलने । (६५।१)

प्रतिमानं मानसमं लोहरूप्यादिकल्पितम् ॥ (६५।२)

राजिकामणपर्यन्तं ज्ञातव्यं क्रमतो बुधैः । (६६।१)

रेतनी च वितस्त्यैव छिन्नकोऽष्टांगुलः शुभः ॥ (६६।२)

संदंशी द्विविधा कार्या शुकचञ्चुश्च वायसी । (६७।१)

दीर्घः संदंशकसचैव हस्तमात्रो ऽतिसुन्दरः ॥ (६७।२)

उन्मत्तकुसुमाकारा लघुः स्थूला च कर्तरी । (६८।१)

छिन्निश्च धातुविच्छेदे सा स्यादष्टांगुला शुभा ॥ (६८।२)

काणो द्विहस्तमात्रश्च धातूनां चालने हितः । (६९।१)

द्विविधा हरिणी कार्या लघुः स्थूला च शोभना ॥ (६९।२)

हस्ताडी द्विमुखी कार्या यन्त्राकारा च वर्तुला । (७०।१)

द्वाभ्यां चतुर्भिर् अष्टाभिः पञ्चभिर्दशभिस्तथा ॥ (७०।२)

प्रकर्तव्या घना भव्या धातूनां कुट्टने हिता । (७१।१)

खर्परा बहुधा स्थाली लोहोदुम्बरमृन्मयी ॥ (७१।२)

शरावाश्च तथा ज्ञेयाः काचजाश्च कचोलवत् । (७२।१)

मुसलोलूखलाद्यं च दृढकाष्ठसुलोहजम् ॥ (७२।२)

स्वर्णादिवर्णविज्ञाने कथितं निकषोपलम् । (७३।१)

वरालकः पाहरश्च कुशिकुद्दलिवर्धनम् ॥ (७३।२)