परिभाषाध्यायमादौ योऽधीते रससाधकः । (१।१)

रसतन्त्रार्थविज्ञाने न स मुह्यति कुत्रचित् ॥ (१।२)

निगूढानुक्तलेशोक्तसंदिग्धार्थप्रदीपिका । (२।१)

सुनिश्चितार्था विबुधैः परिभाषा निगद्यते ॥ (२।२)

लवणपञ्चकसैन्धवं चाथ सामुद्रं विडं सौवर्चलं तथा । (३।१)

रोमकं चेति विज्ञेयं बुधैर्लवणपञ्चकम् ॥ (३।२)

त्रिलवणसिन्धुजं रुचकं पाक्यमेतत् त्रिलवणं स्मृतम् । (४।१)

प्रकीर्तितं च लवणत्रिकं वा लवणत्रयम् ॥ (४।२)

सैन्धव = देड़ौल्त् सल्त्तत्रापि सैन्धवं मुख्यं विद्वद्भिः परिकीर्तितम् । (५।१)

उक्ते लवणसामान्ये सैन्धवं विनियोजयेत् ॥ (५।२)

क्षारद्वयस्वर्जिक्षारो यवक्षारः क्षारद्वयमुदाहृतम् । (६।१)

क्षारत्रिकसौभाग्येन समायुक्तं क्षारत्रिकम् उदाहृतम् ॥ (६।२)

क्षारपञ्चकमुष्कक्षारो यवक्षारः किंशुकक्षार एव च । (७।१)

स्वर्जिक्षारस् तिलक्षारः क्षारपञ्चकमुच्यते ॥ (७।२)

क्षाराष्टकसुधापलाशशिखरचिञ्चार्कतिलनालजाः । (८।१)

स्वर्जिका यावशूकश्च क्षाराष्टकमुदाहृतम् ॥ (८।२)

मूत्राष्टकसैरिभाजाविकरभगोखरद्विपवाजिनाम् । (९।१)

मूत्राणीति भिषग्वर्यैर् मूत्राष्टकम् उदाहृतम् ॥ (९।२)

खरेभोष्ट्रतुरङ्गाणां पुंसां मूत्रं प्रशस्यते । (१०।१)

गोऽजाविमहिषीणां च मूत्रं स्त्रीणां हितं मतम् ॥ (१०।२)

चोw उरिने = देड़ौल्त् उरिनेनिखिलेष्वपि मूत्रेषु गोमूत्रं गुणवत्तमम् । (११।१)

अतो विशेषानुक्तौ तु गोमूत्रं विनियोजयेत् ॥ (११।२)

गोवरगोखुरैस्ताडितं गोष्ठे शुष्कं चूर्णोपमं च यत् । (१२।१)

गोमयं तत्समाख्यातं बुधैर् गोवरसंज्ञकम् ॥ (१२।२)

अम्लवर्गजम्बीरं निम्बुकं चैव त्वम्लवेतसमम्लिका । (१३।१)

नारङ्गं दाडिमं चैव वृक्षाम्लं बीजपूरकम् ॥ (१३।२)

चाङ्गेरी चणकाम्लं च कर्कन्धुः करमर्दकः । (१४।१)

चुक्रिका चेति सामान्यादम्लवर्गः प्रकीर्तितः ॥ (१४।२)

अम्लपञ्चकअम्लवेतसजम्बीरलुङ्गनारङ्गनिम्बुकैः । (१५।१)

फलपञ्चाम्लकं ख्यातं कीर्तितं चाम्लपञ्चकम् ॥ (१५।२)

अम्लपञ्चककोलदाडिमवृक्षाम्लचाङ्गेरीचिञ्चिकारसैः । (१६।१)

पञ्चाम्लकं समाख्यातं त्वम्लपञ्चकमेव च ॥ (१६।२)

अम्ल:: देड़ौल्त्सर्वेषामम्लजातीनां निम्बूकं गुणवत्तमम् । (१७।१)

अम्लवेतसकं वापि त्वम्लिका वा गुणाधिका ॥ (१७।२)

पञ्चतिक्तगुडूची निम्बमूलत्वक् भिषङ्माता निदिग्धिका । (१८।१)

पटोलपत्रमित्येतत् पञ्चतिक्तं प्रकीर्तितम् ॥ (१८।२)

पञ्चमृत्तिकाइष्टिकाचूर्णं भस्म तथा वल्मीकमृत्तिका । (१९।१)

गैरिकं लवणं चेति कीर्तिताः पञ्चमृत्तिकाः ॥ (१९।२)

मधुरत्रिकआज्यं गुडो माक्षिकं च विज्ञेयं मधुरत्रिकम् । (२०।१)

मतं त्रिमधुरं चापि तथैव मधुरत्रयम् ॥ (२०।२)

पञ्चामृतगव्यं क्षीरं दधि घृतं माक्षिकं चाथ शर्करा । (२१।१)

पञ्चामृतं समाख्यातं रसकर्मप्रसाधकम् ॥ (२१।२)

पञ्चगव्यगव्यं क्षीरं दधि घृतं गोमूत्रं गोमयं तथा । (२२।१)

एकत्र योजितं तुल्यं पञ्चगव्यमिहोच्यते ॥ (२२।२)

क्षीरत्रयरविक्षीरं वटक्षीरं स्नुहीक्षीरं तथैव च । (२३।१)

क्षीरत्रयमिति ख्यातं मारणादौ प्रशस्यते ॥ (२३।२)

दुग्धवर्गकरिणी घोटिका धेनुस्त्वविका छागिकोष्ट्रिका । (२४।१)

महिषी गर्दभी नारी काकोदुम्बरिका सुधा ॥ (२४।२)

दुग्धिकोदुम्बरश्चार्को न्यग्रोधोऽश्वत्थतिल्वकौ । (२५।१)

एषां दुग्धैः समाख्यातो दुग्धवर्गः समासतः ॥ (२५।२)

तैलवर्गतिलसर्षपकोन्मत्तभल्लातैरण्डनिम्बजैः । (२६।१)

उमादीनां च तैलैस्तु तैलवर्गोऽत्र संमतः ॥ (२६।२)

कज्जलीनिर्द्रवैर्धातुभिश्चाथ गन्धादिभिः पेषितः पारदः श्लक्ष्णतां प्रापितः । (२७।१)

कज्जलाभो यदा जायतेऽसौ तदा नामतः कोविदैः कज्जलीत्युच्यते ॥ (२७।२)

कज्जली कज्जलं चैव मता कज्जलिका च सा । (२८।१)

रससम्पादनादौ च विशेषात्सा विधीयते ॥ (२८।२)

रसपङ्कसद्रवैर् गन्धकाद्यैश्च धातुभिः पेषितो रसः । (२९।१)

सुश्लक्ष्णः पङ्कसङ्काशो रसपङ्क इति स्मृतः ॥ (२९।२)

पिष्टिकासूतं विमर्द्य गन्धेन दुग्धाद्यैस्तु द्रवैस्तथा । (३०।१)

पेषणात्पिष्टतां नीता मता पिष्टी च पिष्टिका ॥ (३०।२)

मेर्चुर्य्:: हिङ्गुलाकृष्टऊर्ध्वपातनयन्त्रेण हिङ्गुलादुत्थितो रसः । (३१।१)

हिङ्गुलोत्थः स्मृतश्चैव हिङ्गुलाकृष्ट उच्यते ॥ (३१।२)

सत्त्व:: देड़िनितिओन्कोष्ठ्यां ध्मातस्य वज्रादेर्द्रावकौषधिभिः समम् । (३२।१)

सारो यो निर्गतः सोऽत्र सत्त्वमित्यभिधीयते ॥ (३२।२)

सत्त्व ड़्रोम् प्लन्त्स्बाष्पस्वेदनयन्त्रेण वनौषधिसमुद्भवः । (३३।१)

सारः सत्त्वमिति प्रोक्तं रसतन्त्रविचक्षणैः ॥ (३३।२)

सिक्थतैलसिक्थकं तिलतैलश्च युक्तमानविमिश्रितम् । (३४।१)

विपक्वं नवनीताभं सिक्थतैलं प्रकीर्तितम् ॥ (३४।२)

द्रावकवर्गगुञ्जा मधु गुडः सर्पिः सौभाग्यं गुग्गुलुस्तथा । (३५।१)

पूर्वाचार्यैः कीर्तितोऽयं धातूनां द्रावको गणः ॥ (३५।२)

ढालनसंद्रावितस्य द्रव्यस्य द्रवे निक्षेपणं तु यत् । (३६।१)

ढालनं तत्समुद्दिष्टं रसकर्मविशारदैः ॥ (३६।२)

मित्रपञ्चकआज्यं गुञ्जाथ सौभाग्यं क्षौद्रं च पुरसंज्ञकम् । (३७।१)

एतत्तु मिलितं विज्ञैर्मित्रपञ्चकमुच्यते ॥ (३७।२)

विविधानां तु लोहानां द्रावणाय विशेषतः । (३८।१)

रसतन्त्रविशेषज्ञैर् युज्यते मित्रपञ्चकम् ॥ (३८।२)

आवापद्रव्यान्तरविनिक्षेपो द्रुते वङ्गादिके तु यः । (३९।१)

क्रियते स प्रतीवाप आवापश्च निगद्यते ॥ (३९।२)

निर्वापधात्वादेर्वह्नितप्तस्य जलादौ यन्निषेचनम् । (४०।१)

स निर्वापः स्मृतश्चापि निषेकः स्नपनं च तत् ॥ (४०।२)

शुद्धावर्तयदा तु ज्वलनो ज्वालाकुलः शुक्लसमुत्थितिः । (४१।१)

सत्त्वनिर्गमकालः स शुद्धावर्त इति स्मृतः ॥ (४१।२)

पर्पटीसंद्राविता कज्जलिकाग्नियोगाद् रम्भापलाशे चिपिटीकृता च । (४२।१)

रसागमज्ञैः खलु पर्पटी सा प्रकीर्तिता पर्पटिका च सैव ॥ (४२।२)

ताडनयत् श्लिष्टलोहयोरेकतरस्य परिणाशनम् । (४३।१)

अपरस्य च लोहस्य भवेच्च परिसाधनम् ॥ (४३।२)

आध्मानाद् वङ्कनालेन ताडनं तदिहोच्यते । (४४।१)

संजातताडनं लोहं ताडितं परिकीर्तितम् ॥ (४४।२)

चोप्पेर्:: घोषाकृष्टताडितं वङ्कनालेन सौषधं घोषकं यदा । (४५।१)

स्यान्मुक्तरङ्गं तत्ताम्रं घोषाकृष्टमिहोच्यते ॥ (४५।२)

वङ्कनालकरप्रमाणं यन्नालं पित्तलादिविनिर्मितम् । (४६।१)

वह्नौ फूत्कारदानाय वङ्कनालं तदुच्यते ॥ (४६।२)

स्वाङ्गशीतज्वलनस्थितमेवेह शीतलत्वमुपैति यत् । (४७।१)

स्वाङ्गशीतं तदुद्दिष्टं स्वतःशीतं च तन्मतम् ॥ (४७।२)

बहिःशीतवह्नेर्बहिः समानीय यद् द्रव्यं याति शीतताम् । (४८।१)

बहिःशीतं तदुद्दिष्टं बाह्यशीतं च तन्मतम् ॥ (४८।२)

भावनायच्चूर्णितस्य धात्वादेर्द्रवैः संपेष्य शोषणम् । (४९।१)

भावनं तन्मतं विज्ञैर् भावना च निगद्यते ॥ (४९।२)

द्रवेण यावता द्रव्यं चूर्णितं त्वार्द्रतां व्रजेत् । (५०।१)

तावान् एव द्रवो देयो भिषग्भिर् भावनाविधौ ॥ (५०।२)

भाव्यद्रव्यमितः क्वाथ्यो जलमष्टगुणं ततः । (५१।१)

वस्वंशुशोषितः क्वाथो देयः क्वाथेन भावने ॥ (५१।२)

शोधनौद्दिष्टैरौषधैः सार्द्धं क्रियते पेषणादिकम् । (५२।१)

मलविछित्तये यत्तु शोधनं तदिहोच्यते ॥ (५२।२)

वारितरमृतं लोहं विनिक्षिप्तं यदा तरति वारिणि । (५३।१)

रसतन्त्रसुनिष्णातैस्तद् वारितरमीरितम् ॥ (५३।२)

मृतलोह (रेखापूर्ण?)तर्जन्यङ्गुष्ठसंघृष्टं विशेद्रेखान्तरं तु यत् । (५४।१)

निविष्टं च बहिर्नैति मृतलोहं तदुच्यते ॥ (५४।२)

मृतं लोहं पुटे ध्मातं ताराज्यमधुसंयुतम् । (५५।१)

न त्यजेत्तारमानं वा मृतलोहं तदुच्यते ॥ (५५।२)

अपुनर्भवसमित्रपञ्चकं ध्मातं प्रकृतिं नैति यत् पुनः । (५६।१)

अपुनर्भवमुक्तं तन्निरुत्थं च तदीरितम् ॥ (५६।२)

निरुत्थअपुनर्भवसंज्ञं यल्लोहं तारसमन्वितम् । (५७।१)

यदा तारे न लगति तन्निरुत्थमिहोच्यते ॥ (५७।२)

अमृतीकरणलोहादीनां मृतानां वै शिष्टदोषापनुत्तये । (५८।१)

क्रियते यस्तु संस्कार अमृतीकरणं मतम् ॥ (५८।२)

परिस्रुतयन्त्रेण नाडिकाख्येन वह्निसन्तापयोगतः । (५९।१)

बिन्दुशो यत्स्रुतं नीरं तत् परिस्रुतम् उच्यते ॥ (५९।२)

मेअसुरिन्ग् उनित्स्मानम् आदौ परीक्षेत योगान्निर्मापयेत्ततः । (६०।१)

योगनिर्माणसिद्ध्यर्थं मानं निर्दिश्यते ऽधुना ॥ (६०।२)

षड्भिस्तु सर्षपैर् गौरैर् यवस्त्वेकः प्रकीर्तितः । (६१।१)

त्रिभिर् यवैश्च गुञ्जैका मता सैवेह रक्तिका ॥ (६१।२)

वसुसंख्योन्मिताभिश्च रक्तिकाभिस्तु माषकः । (६२।१)

माषकै रविसंख्यातैस्तोलकं परिकीर्तितम् ॥ (६२।२)

वटकः क्षुद्रकश्चैव द्रंक्षणश्च प्रकीर्तितः । (६३।१)

तोलकद्वितयेनेह कर्षः स्यात्सैव तिन्दुकः ॥ (६३।२)

अक्षः स एव कथितो विडालपदकं तथा । (६४।१)

कवलग्रहसंज्ञश्च सुवर्णश्च निगद्यते ॥ (६४।२)

कर्षद्वयं त्वर्धपलं स्याच्छुक्तिश्च निगद्यते । (६५।१)

मता चाष्टमिका सैव पलार्धं च प्रकीर्तितम् ॥ (६५।२)

शुक्तिभ्यां तु पलं ज्ञेयं मुष्टिः षोडशिका च सा । (६६।१)

चतुर्थिका च बिल्वं च प्रकुञ्चश्च निगद्यते ॥ (६६।२)

पलाभ्यां प्रसृतं ज्ञेयं प्रसृतिश्च निगद्यते । (६७।१)

प्रसृतिभ्यां समाख्यातः कुडवश्चाञ्जलिः स्मृतः ॥ (६७।२)

कुडवाभ्यां शरावः स्यान्मानिका च निगद्यते । (६८।१)

तदेवाष्टपलं ख्यातं रसतन्त्रे विचक्षणैः ॥ (६८।२)

दशभिश्च पलैरत्र सेरस्त्वाधुनिकः स्मृतः । (६९।१)

अशीतितोलकमितः स एव सेरकः स्मृतः ॥ (६९।२)

धन्वन्तरिभागअर्धं सिद्धरसादीनां तथैव घृततैलयोः । (७०।१)

पादस्तु मृतधात्वादेरवलेहस्य चाष्टमः ॥ (७०।२)

भागस्तुरीयोऽरिष्टादेश्चूर्णादीनां च सप्तमः । (७१।१)

भिषग्वराय लोकेऽस्मिन् स्वास्थ्यमङ्गलकाम्यया ॥ (७१।२)

धन्वन्तरिं विनिर्दिश्य रोगिभिर्दीयते तु यः । (७२।१)

पूर्वाचार्यैः समाख्यातो भागो धन्वन्तरेस्तु सः ॥ (७२।२)

विश्वासघातक (बद् अल्छेमिस्त्)भागाद्धन्वन्तरेर् लोभाद् अधिकं यो हरेद्भिषक् । (७३।१)

दद्याच्च भेषजं दुष्टं स वै विश्वासघातकः ॥ (७३।२)

इयमिह रसतन्त्रागाधरत्नाकराद्या । (७४।१)

परिचितपरिभाषामूल्यरत्नानि चित्वा । (७४।२)

रुचिरतरनिवेशा गुम्फिता कण्ठमाला । (७४।३)

भवतु विबुधकण्ठालम्बिनी सा नितान्तम् ॥ (७४।४)