रसोपरसलोहाद्या मारणाद्यर्थसिद्धये । (१।१)

यन्त्र्यन्तेऽनेन यस्मात्तु तस्माद्यन्त्रं प्रकीर्तितम् ॥ (१।२)

दोलायन्त्रसूतादिकं स्वेदनीयं निक्षिपेत्त्रिगुणाम्बरे । (२।१)

स्फीतकेन निरुध्याथ पोट्टलीं कारयेद् भृशम् ॥ (२।२)

पूरितार्धोदरे भाण्डे द्रवैस्तन्मुखपार्श्वयोः । (३।१)

रन्ध्रद्वयं विधायाथ तत्र दण्डं विनिक्षिपेत् ॥ (३।२)

दण्डमध्ये तु सुदृढं बध्नीयाद् द्रव्यपोट्टलीम् । (४।१)

गुरुदर्शितमार्गेण वह्निं प्रज्वालयेदधः ॥ (४।२)

स्वेदयेच्च ततश्चैतद्दोलायन्त्रमिति स्मृतम् । (५।१)

द्रव्याणां शोधनाद्यर्थं विशेषेण नियुज्यते ॥ (५।२)

ऊर्ध्वपातनयन्त्रद्वादशाङ्गुलमुखी सुवर्तुला सुदृढा च खलु गर्भविस्तृता । (६।१)

अङ्गुलद्वयमितोष्ठसंयुता पातने भवति निम्नगा घटी ॥ (६।२)

उक्तसर्वगुणसंयुता तले छिद्रयुक्तदृढवृत्तिकान्विता । (७।१)

ऊर्ध्वगा च जठरोज्ज्वला घटी तूर्ध्वपातनविधौ प्रशस्यते ॥ (७।२)

निम्नगायां रसं क्षिप्त्वा मेलयेदनयोर्मुखम् । (८।१)

संवेष्ट्य शोषयेत् सन्धिं चुल्ल्यामारोपयेत्ततः ॥ (८।२)

नलिकां वृत्तिकाछिद्रे न्यस्य सन्धिं प्रलेपयेत् । (९।१)

वृत्तिमध्ये क्षिपेत्तोयं नलिकामुखमार्गतः ॥ (९।२)

तप्तं निष्कासयेत्तोयं शीतलं च विनिक्षिपेत् । (१०।१)

रसज्ञैः कीर्तितमिदमूर्ध्वपातनयन्त्रकम् ॥ (१०।२)

अधःपातनयन्त्रऊर्ध्वपात्रान्तरे सूतं लिप्त्वाधः पात्रके जलम् । (११।१)

निक्षिप्य भूमौ गतं च विधाय विन्यसेद् दृढम् ॥ (११।२)

प्रदीप्तैश्छगणैस्तत्र वह्निं प्रज्वालयेद् भृशम् । (१२।१)

रसज्ञैः कीर्तितमिदम् अधःपातनयन्त्रकम् ॥ (१२।२)

तिर्यक्पातनयन्त्रनतनाले घटे दीर्घे रसराजं विनिक्षिपेत् । (१३।१)

तन्नालं योजयेदन्यकुम्भगर्भे प्रयत्नतः ॥ (१३।२)

रोधयेदथ यत्नेन रसगर्भघटीमुखम् । (१४।१)

ततो रसघटस्याधो वह्निं प्रज्वालयेद् भृशम् ॥ (१४।२)

पूरयेच्च घटं त्वन्यं विमलैः शीतलैर्जलैः । (१५।१)

यन्त्रमेतत्समाख्यातं तिर्यक्पातनसंज्ञकम् ॥ (१५।२)

भस्मयन्त्रमृन्निर्मितं पात्रमिहाहरेद् दृढं वितस्तिगम्भीरमथोऽतिनूतनम् । (१६।१)

भूत्या तदर्धं परिपूर्य यत्नात् तालादिगोलान् क्रमशो निदध्यात् ॥ (१६।२)

निर्दिष्टभूत्यैव तदूर्ध्वभागं प्रपूर्य संमुद्र्य च भाण्डवक्त्रम् । (१७।१)

चुल्ल्यां निधायाग्निमथ प्रदद्यादेतन्मतं वै खलु भस्मयन्त्रम् ॥ (१७।२)

कच्छपयन्त्रजलपूरितभाजनमध्यगते घटखर्परके विनिधाय रसम् । (१८।१)

बलिमध्यगतं कुमुदीनिहितं चषकेण भृशं पिदधीत ततः ॥ (१८।२)

कृतसन्धिविलेपनम् अम्बुमृदा खलु खादिरकोकिलकैर्ज्वलनम् । (१९।१)

परिदीप्य भृशं सुपचेद् गदितं किल कच्छपसंज्ञकयन्त्रम् इदम् ॥ (१९।२)

बलिजारणसिद्ध्यर्थं यन्त्रं कच्छपसंज्ञकम् । (२०।१)

समाख्यातं रसाचार्यै रससिद्धप्रदायकम् ॥ (२०।२)

भूधरयन्त्रवालुकाचितसर्वाङ्गां कुमुदीं कुण्डगां पचेत् । (२१।१)

आच्छाद्य दीप्तैरुपलैर् यन्त्रं भूधरसंज्ञकम् ॥ (२१।२)

मृदङ्गयन्त्रमृदङ्गसदृशाकारं शून्यगर्भं च संदृढम् । (२२।१)

पात्रं निर्मापयेद् युक्त्या रसतन्त्रविचक्षणः ॥ (२२।२)

व्यावर्तनपिधानेन संयुक्तं त्वेकपार्श्वतः । (२३।१)

परिभ्रमणशीलौ च वारङ्गौ पार्श्वयोस्तथा ॥ (२३।२)

कारयेच्च ततो युक्त्या सूतं गन्धं च निक्षिपेत् । (२४।१)

व्यावर्तनपिधानं च सुदृढं संनिवेशयेत् ॥ (२४।२)

ततो नरोत्सेधमितौ स्तम्भौ भूमौ तु विन्यसेत् । (२५।१)

सम्मुखीनतया तत्र विधानज्ञो भिषग्वरः ॥ (२५।२)

ततः प्रलम्बयेद् यन्त्रं स्तम्भयोर्दण्डसंश्रितम् । (२६।१)

मृदङ्गयन्त्रकम् इदं रसज्ञैः परिकीर्तितम् ॥ (२६।२)

निर्मातुं कृत्रिमं म्लेच्छं रसतन्त्रविचक्षणैः । (२७।१)

मृदङ्गयन्त्रम् अधुना विशेषेण युज्यते ॥ (२७।२)

स्थालीयन्त्रस्थाल्यां संस्थाप्य लोहादि मल्लेनावृणुयान्मुखम् । (२८।१)

स्थाल्यधो ज्वालयेदग्निं स्थालीयन्त्रमिदं स्मृतम् ॥ (२८।२)

वालुकायन्त्रसवस्त्रकुट्टितमृदा लिप्ताङ्गीं च विशोषिताम् । (२९।१)

रसादिपूर्णजठरां काचकूपीं तु विन्यसेत् ॥ (२९।२)

स्थाल्यां मृत्तललिप्तायां सुदृढायां प्रयत्नतः । (३०।१)

आकण्ठं कूपिकां तत्र वालुकाभिः प्रपूरयेत् ॥ (३०।२)

भाण्डाधो ज्वालयेद् अग्निं यथाकालं यथाक्रमम् । (३१।१)

एतद् बुधैः समाख्यातं वालुकायन्त्रसंज्ञकम् ॥ (३१।२)

लवणयन्त्रलवणस्य च निक्षेपादेवं लवणयन्त्रकम् । (३२।१)

प्रकीर्तितं भिषग्वर्यैर्मृगाङ्कादिरसार्थकम् ॥ (३२।२)

पुटयन्त्रपुटनीयं तु कुम्भादौ विन्यस्यावृणुयात्पुनः । (३३।१)

पिधानेन दृढेनाथ विदध्यात्सन्धिबन्धनम् ॥ (३३।२)

करीषाग्नौ चुल्लिकायां वा पचेदग्निमानवित् । (३४।१)

लोहादीनां मारणार्थं पुटयन्त्रं प्रशस्यते ॥ (३४।२)

बाष्पस्वेदयन्त्रनीरपूरितगर्भे तु पात्रे पात्रं निवेशयेत् । (३५।१)

पार्श्वयोः कणिकापेतं द्रव्यक्वाथप्रपूरितम् ॥ (३५।२)

चुल्लिकायां निधायाथ वह्निं प्रज्वालयेदधः । (३६।१)

संशोषयेत्ततः क्वाथं यावदायाति चूर्णताम् ॥ (३६।२)

बाष्पेन स्वेदनं यस्माद् रसतन्त्रविशारदैः । (३७।१)

तस्माद्यन्त्रमिदं ख्यातं बाष्पस्वेदनसंज्ञकम् ॥ (३७।२)

वन्यौषधिविशेषाणां सत्त्वनिर्माणसाधकम् । (३८।१)

यन्त्रमेतत्समाख्यातं भिषजां सुखहेतवे ॥ (३८।२)

दर्विकायन्त्रचषकं दर्विकाकल्पं दीर्घहस्तकसंयुतम् । (३९।१)

दर्विकायन्त्रम् एतद्धि गन्धशोधनसाधकम् ॥ (३९।२)

पालिकायन्त्रएतदेव हि यन्त्रं तु नतहस्तकसंयुतम् । (४०।१)

पालिकायन्त्रम् उद्दिष्टं रसतन्त्रविचक्षणैः ॥ (४०।२)

डमरुयन्त्रस्थालिकोपरि विन्यस्य स्थालीं न्युब्जतयापराम् । (४१।१)

पचेद्यथाक्रमं त्वेतद्यन्त्रं डमरुकाह्वयम् ॥ (४१।२)

नाडिकायन्त्रघटे तु चुल्लिकासंस्थे निक्षिपेत्सलिलादिकम् । (४२।१)

अधोमुखं घटं त्वन्यं मुखे तस्य निधापयेत् ॥ (४२।२)

उभयोर् मुखम् आलिप्य मृदा संशोषयेत्ततः । (४३।१)

उपरिस्थे ततो भाण्डे नाडिकां तु निवेशयेत् ॥ (४३।२)

एतां तु नाडिकां प्राज्ञा यत्नतः कुण्डलीकृताम् । (४४।१)

जलद्रोण्यां विनिक्षिप्य भित्त्वा चाथ निवेशयेत् ॥ (४४।२)

काचकूपीमुखे सम्यक् वह्निं प्रज्वालयेत्ततः । (४५।१)

यावद् घटस्थितद्रव्यसारो यातीह बाष्पताम् ॥ (४५।२)

एतद्धि नाडिकायन्त्रं भिषग्भिः परिकीर्तितम् । (४६।१)

परिस्रुताम्बुनिर्माणे विशेषेण प्रयुज्यते ॥ (४६।२)

पातालयन्त्रभूमौ हस्तमितं निम्नं विदध्याद् गर्त्तमुत्तमम् । (४७।१)

तस्मिन् पातं निधायाथ तद्रूपं पात्रमन्यकम् ॥ (४७।२)

आददीत ततस्तस्मिन्नौषधानि निधापयेत् । (४८।१)

आस्यमस्य शरावेण छिद्रगर्भेण रोधयेत् ॥ (४८।२)

पात्रमेतत्तु गर्तस्थे पात्रे यत्नेन विन्यसेत् । (४९।१)

विदध्यादनयोर् यत्नात् सुदृढं सन्धिबन्धनम् ॥ (४९।२)

मृदा सम्पूर्य गर्तं तु वह्निं दद्यात्प्रयोगवित् । (५०।१)

स्वांगशीतं ततो ज्ञात्वा रसतन्त्रविचक्षणः ॥ (५०।२)

उपरिस्थं तु वै पात्रं शनैः समवतारयेत् । (५१।१)

अधःपात्रगतं तैलं गृह्णीयात्तु विधानतः ॥ (५१।२)

एतद् बुधैः समाख्यातं यन्त्रं पातालसंज्ञकम् । (५२।१)

आहर्तुं गन्धकादीनां तैलमेतत्प्रयुज्यते ॥ (५२।२)

खल्वयन्त्रचषकोपमम् अत्यच्छं सुदृढं पिच्छिलोपमम् । (५३।१)

सच्छिलाविहितं पात्रं खल्वयन्त्रमिहोच्यते ॥ (५३।२)

रसोपरसलोहादेः पेषणादिककर्मणि । (५४।१)

रसतन्त्रक्रियादक्षैः खल्वयन्त्रं प्रयुज्यते ॥ (५४।२)

खल्वयन्त्रं द्विधा प्रोक्तं रसतन्त्रे विशेषतः । (५५।१)

प्रथमं वर्तुलाकारं द्रोणीरूपं द्वितीयकम् ॥ (५५।२)

खल्व:: वर्तुलविस्तारे तपनांगुलः समतलो नीलाब्जतुल्यप्रभः निम्नत्वे च नवांगुलः सुमसृणो रुद्राङ्गुलोच्छ्रायवान् । (५६।१)

भित्त्या द्व्यंगुलसंमितः खलु यथा चेन्द्राङ्गुलो घर्षकः खल्वोऽयं खलु वर्तुलो निगदितः सूतादिसिद्धिप्रदः ॥ (५६।२)

खल्व:: द्रोणीरूपौत्सेधे तुरगांगुलः खलु कलातुल्यांगुलश्चायतौ विस्तारे तपनांगुलश्च मसृणो भित्त्या च वै द्व्यंगुलः । (५७।१)

घर्षः सूर्यसमांगुलः सुविशदो लोहादिभिर्निर्मितः खल्वोऽयं रससिद्धिकृन्निगदितो द्रोणीनिभोऽत्युत्तमः ॥ (५७।२)

उलूखलयन्त्रदशांगुलं तु विस्तारे तूत्सेधे षोडशांगुलम् । (५८।१)

त्रयोदशांगुलं चैव निम्नत्वेन च संदृढम् ॥ (५८।२)

अयसा निर्मितं चैव मध्येऽतिमसृणीकृतम् । (५९।१)

विंशत्यंगुलदीर्घश्च लोहदण्डः सुशोभनः ॥ (५९।२)

उलूखलाभिधं यन्त्रं बुधैरेतत्प्रकीर्तितम् । (६०।१)

ताप्यादीनां कुट्टनार्थं यन्त्रमेतत्प्रयुज्यते ॥ (६०।२)

लघूनि चाथ दीर्घाणि युक्त्या यन्त्राणि कारयेत् । (६१।१)

द्रव्यमानानुकूल्येन विधानज्ञो भिषग्वरः ॥ (६१।२)

यन्त्राण्येतानि प्रोक्तानि दिग्दर्शनतया मया । (६२।१)

अध्येतॄणां शिशूनां तु सुखबोधाय सत्वरम् ॥ (६२।२)