ŚTr, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः । (२।१)
boddhāro matsaragrastāḥ prabhavaḥ smayadūṣitāḥ |
अबोधोपहताः चान्ये जीर्णम् अङ्गे सुभाषितम् ॥ (२।२)
abodhopahatāḥ cānye jīrṇam aṅge subhāṣitam ||
अज्ञः सुखम् आराध्यः सुखतरम् आराध्यते विशेषज्ञः । (३।१)
ajñaḥ sukham ārādhyaḥ sukhataram ārādhyate viśeṣajñaḥ |
ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि तं नरं न रञ्जयति ॥ (३।२)
jñānalavadurvidagdhaṃ brahmāpi taṃ naraṃ na rañjayati ||
प्रसह्य मणिम् उद्धरेन् मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात् समुद्रम् अपि संतरेत् प्रचलदूर्मिमालाकुलम् । (४।१)
prasahya maṇim uddharen makaravaktradaṃṣṭrāntarāt samudram api saṃtaret pracaladūrmimālākulam |
भुजङ्गम् अपि कोपितं शिरसि पुष्पवद् धारयेत् न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तम् आराधयेत् ॥ (४।२)
bhujaṅgam api kopitaṃ śirasi puṣpavad dhārayet na tu pratiniviṣṭamūrkhajanacittam ārādhayet ||
लभेत सिकतासु तैलम् अपि यत्नतः पीडयन् पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः । (५।१)
labheta sikatāsu tailam api yatnataḥ pīḍayan pibecca mṛgatṛṣṇikāsu salilaṃ pipāsārditaḥ |
क्वचिद् अपि पर्यटन् शशविषाणम् आसादयेत् न तु प्रतिनिविष्टमूर्खचित्तम् आराधयेत् ॥ (५।२)
kvacid api paryaṭan śaśaviṣāṇam āsādayet na tu pratiniviṣṭamūrkhacittam ārādhayet ||
व्यालं बालमृणालतन्तुभिर् असौ रोद्धुं समुज्जृम्भते छेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमप्रान्तेन संनह्यति । (६।१)
vyālaṃ bālamṛṇālatantubhir asau roddhuṃ samujjṛmbhate chettuṃ vajramaṇiṃ śirīṣakusumaprāntena saṃnahyati |
माधुर्यं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षारामुधेर् ईहते नेतुं वाञ्छति यः खलान् पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः ॥ (६।२)
mādhuryaṃ madhubindunā racayituṃ kṣārāmudher īhate netuṃ vāñchati yaḥ khalān pathi satāṃ sūktaiḥ sudhāsyandibhiḥ ||
स्वायत्तम् एकान्तगुणं विधात्रा विनिर्मितं छादनम् अज्ञतायाः । (७।१)
svāyattam ekāntaguṇaṃ vidhātrā vinirmitaṃ chādanam ajñatāyāḥ |
विशेषतः सर्वविदां समाजे विभूषणं मौनम् अपण्डितानाम् ॥ (७।२)
viśeṣataḥ sarvavidāṃ samāje vibhūṣaṇaṃ maunam apaṇḍitānām ||
यदा किंचिज्ज्ञो ऽहं द्विप इव मदान्धः समभवं तदा सर्वज्ञो ऽस्मीत्य् अभवद् अवलिप्तं मम मनः । (८।१)
yadā kiṃcijjño 'haṃ dvipa iva madāndhaḥ samabhavaṃ tadā sarvajño 'smīty abhavad avaliptaṃ mama manaḥ |
यदा किंचित्किंचिद्बुधजनसकाशाद् अवगतं तदा मूर्खो ऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥ (८।२)
yadā kiṃcitkiṃcidbudhajanasakāśād avagataṃ tadā mūrkho 'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ ||
कृमिकुलचितं लालाक्लिन्नं विगन्धि जुगुप्सितं निरुपमरसं प्रीत्या खादन् नरास्थि निरामिषम् । (९।१)
kṛmikulacitaṃ lālāklinnaṃ vigandhi jugupsitaṃ nirupamarasaṃ prītyā khādan narāsthi nirāmiṣam |
सुरपतिम् अपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते न हि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् ॥ (९।२)
surapatim api śvā pārśvasthaṃ vilokya na śaṅkate na hi gaṇayati kṣudro jantuḥ parigrahaphalgutām ||
शिरः शार्वं स्वर्गात् पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं महीध्राद् उत्तुङ्गाद् अवनिम् अवनेश् चापि जलधिम् । (१०।१)
śiraḥ śārvaṃ svargāt paśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ mahīdhrād uttuṅgād avanim avaneś cāpi jaladhim |
अधो ऽधो गङ्गेयं पदम् उपगता स्तोकम् अथवा विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥ (१०।२)
adho 'dho gaṅgeyaṃ padam upagatā stokam athavā vivekabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ ||
शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ । (११।१)
śakyo vārayituṃ jalena hutabhuk chatreṇa sūryātapo nāgendro niśitāṅkuśena samado daṇḍena gogardabhau |
व्याधिर् भेषजसङ्ग्रहैश् च विविधैर् मन्त्रप्रयोगैर् विषं सर्वस्यौषधम् अस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ॥ (११।२)
vyādhir bheṣajasaṅgrahaiś ca vividhair mantraprayogair viṣaṃ sarvasyauṣadham asti śāstravihitaṃ mūrkhasya nāstyauṣadham ||
साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात् पशुः पुच्छविषाणहीनः । (१२।१)
sāhityasaṃgītakalāvihīnaḥ sākṣāt paśuḥ pucchaviṣāṇahīnaḥ |
तृणं न खादन्न् अपि जीवमानस्तद् भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ (१२।२)
tṛṇaṃ na khādann api jīvamānastad bhāgadheyaṃ paramaṃ paśūnām ||
येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः । (१३।१)
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ jñānaṃ na śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ |
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश् चरन्ति ॥ (१३।२)
te martyaloke bhuvi bhārabhūtā manuṣyarūpeṇa mṛgāś caranti ||
वरं पर्वतदुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह । (१४।१)
varaṃ parvatadurgeṣu bhrāntaṃ vanacaraiḥ saha |
न मूर्खजनसम्पर्कः सुरेन्द्रभवनेष्व् अपि ॥ (१४।२)
na mūrkhajanasamparkaḥ surendrabhavaneṣv api ||
शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः शिष्यप्रदेयागमा विख्याताः कवयो वसन्ति विषये यस्य प्रभोर् निर्धनाः । (१५।१)
śāstropaskṛtaśabdasundaragiraḥ śiṣyapradeyāgamā vikhyātāḥ kavayo vasanti viṣaye yasya prabhor nirdhanāḥ |
तज्जाड्यं वसुधाधिपस्य कवयस् त्वर्थं विनापीश्वराः कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षका हि मणयो यैर् अर्घतः पातिताः ॥ (१५।२)
tajjāḍyaṃ vasudhādhipasya kavayas tvarthaṃ vināpīśvarāḥ kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā hi maṇayo yair arghataḥ pātitāḥ ||
हर्तुर् याति न गोचरं किम् अपि शं पुष्णाति यत् सर्वदा ऽप्यर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानम् अनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम् । (१६।१)
hartur yāti na gocaraṃ kim api śaṃ puṣṇāti yat sarvadā 'pyarthibhyaḥ pratipādyamānam aniśaṃ prāpnoti vṛddhiṃ parām |
कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यम् अन्तर्धनं येषां तान् प्रति मानम् उझत नृपाः कस् तैः सह स्पर्धते ॥ (१६।२)
kalpānteṣvapi na prayāti nidhanaṃ vidyākhyam antardhanaṃ yeṣāṃ tān prati mānam ujhata nṛpāḥ kas taiḥ saha spardhate ||
अधिगतपरमार्थान् पण्डितान् मावमंस्थास्तृणम् इव लघु लक्ष्मीर् नैव तान् संरुणद्धि । (१७।१)
adhigataparamārthān paṇḍitān māvamaṃsthāstṛṇam iva laghu lakṣmīr naiva tān saṃruṇaddhi |
अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां न भवति बिसतन्तुर् वारणं वारणानाम् ॥ (१७।२)
abhinavamadalekhāśyāmagaṇḍasthalānāṃ na bhavati bisatantur vāraṇaṃ vāraṇānām ||
अम्भोजिनीवनविहारविलासम् एव हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता । (१८।१)
ambhojinīvanavihāravilāsam eva haṃsasya hanti nitarāṃ kupito vidhātā |
न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां वैदग्धीकीर्तिम् अपहर्तुम् असौ समर्थः ॥ (१८।२)
na tvasya dugdhajalabhedavidhau prasiddhāṃ vaidagdhīkīrtim apahartum asau samarthaḥ ||
केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वला न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालंकृता मूर्धजाः । (१९।१)
keyūrāṇi na bhūṣayanti puruṣaṃ hārā na candrojjvalā na snānaṃ na vilepanaṃ na kusumaṃ nālaṃkṛtā mūrdhajāḥ |
वाण्येका समलंकरोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥ (१९।२)
vāṇyekā samalaṃkaroti puruṣaṃ yā saṃskṛtā dhāryate kṣīyante khalu bhūṣaṇāni satataṃ vāgbhūṣaṇaṃ bhūṣaṇam ||
विद्या नाम नरस्य रूपम् अधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः । (२०।१)
vidyā nāma narasya rūpam adhikaṃ pracchannaguptaṃ dhanaṃ vidyā bhogakarī yaśaḥsukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ |
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता विद्या राजसु पूज्यते न तु धनं विद्याविहीनः पशुः ॥ (२०।२)
vidyā bandhujano videśagamane vidyā parā devatā vidyā rājasu pūjyate na tu dhanaṃ vidyāvihīnaḥ paśuḥ ||
क्षान्तिश् चेत् कवचेन किं किम् अरिभिः क्रोधो ऽस्ति चेद् देहिनां ज्ञातिश्चेद् अनलेन किं यदि सुहृद् दिव्यौषधं किम्फलम् । (२१।१)
kṣāntiś cet kavacena kiṃ kim aribhiḥ krodho 'sti ced dehināṃ jñātiśced analena kiṃ yadi suhṛd divyauṣadhaṃ kimphalam |
किं सर्पैर् यदि दुर्जनाः किमु धनैर् विद्या ऽनवद्या यदि व्रीडा चेत् किमु भूषणैः सुकविता यद्य् अस्ति राज्येन किम् ॥ (२१।२)
kiṃ sarpair yadi durjanāḥ kimu dhanair vidyā 'navadyā yadi vrīḍā cet kimu bhūṣaṇaiḥ sukavitā yady asti rājyena kim ||
दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम् । (२२।१)
dākṣiṇyaṃ svajane dayā parijane śāṭhyaṃ sadā durjane prītiḥ sādhujane nayo nṛpajane vidvajjane cārjavam |
शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धृष्टता ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास् तेष्व् एव लोकस्थितिः ॥ (२२।२)
śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane kāntājane dhṛṣṭatā ye caivaṃ puruṣāḥ kalāsu kuśalās teṣv eva lokasthitiḥ ||
जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं मानोन्नतिं दिशति पापम् अपाकरोति । (२३।१)
jāḍyaṃ dhiyo harati siñcati vāci satyaṃ mānonnatiṃ diśati pāpam apākaroti |
चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ॥ (२३।२)
cetaḥ prasādayati dikṣu tanoti kīrtiṃ satsaṅgatiḥ kathaya kiṃ na karoti puṃsām ||
सूनुः सच्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः स्निग्धं मित्रम् अवञ्चकः परिजनो निःक्लेशलेशं मनः । (२५।१)
sūnuḥ saccaritaḥ satī priyatamā svāmī prasādonmukhaḥ snigdhaṃ mitram avañcakaḥ parijano niḥkleśaleśaṃ manaḥ |
आकारो रुचिरः स्थिरश् च विभवो विद्यावदातं मुखं तुष्टे विष्टपकष्टहारिणि हरौ सम्प्राप्यते देहिना ॥ (२५।२)
ākāro ruciraḥ sthiraś ca vibhavo vidyāvadātaṃ mukhaṃ tuṣṭe viṣṭapakaṣṭahāriṇi harau samprāpyate dehinā ||
प्राणाघातान् निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् । (२६।१)
prāṇāghātān nivṛttiḥ paradhanaharaṇe saṃyamaḥ satyavākyaṃ kāle śaktyā pradānaṃ yuvatijanakathāmūkabhāvaḥ pareṣām |
तृष्णास्रोतो विभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा सामान्यः सर्वशास्त्रेष्व् अनुपहतविधिः श्रेयसाम् एष पन्थाः ॥ (२६।२)
tṛṣṇāsroto vibhaṅgo guruṣu ca vinayaḥ sarvabhūtānukampā sāmānyaḥ sarvaśāstreṣv anupahatavidhiḥ śreyasām eṣa panthāḥ ||
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः । (२७।१)
prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ |
विघ्नैः पुनः पुनर् अपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धम् उत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ (२७।२)
vighnaiḥ punaḥ punar api pratihanyamānāḥ prārabdham uttamajanā na parityajanti ||
असन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृद् अपि न याच्यः कृशधनः प्रिया न्याय्या वृत्तिर् मलिनम् असुभङ्गे ऽप्यसुकरम् । (२८।१)
asanto nābhyarthyāḥ suhṛd api na yācyaḥ kṛśadhanaḥ priyā nyāyyā vṛttir malinam asubhaṅge 'pyasukaram |
विपद्य् उच्चैः स्थेयं पदम् अनुविधेयं च महतां सतां केनोद्दिष्टं विषमम् असिधाराव्रतम् इदम् ॥ (२८।२)
vipady uccaiḥ stheyaṃ padam anuvidheyaṃ ca mahatāṃ satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamam asidhārāvratam idam ||
क्षुत्क्षामो ऽपि जराकृशो ऽपि शिथिलप्राणो ऽपि कष्टां दशामापन्नो ऽपि विपन्नदीधितिर् इति प्राणेषु नश्यत्स्व् अपि । (२९।१)
kṣutkṣāmo 'pi jarākṛśo 'pi śithilaprāṇo 'pi kaṣṭāṃ daśāmāpanno 'pi vipannadīdhitir iti prāṇeṣu naśyatsv api |
मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः किं जीर्णं तृणम् अत्ति मानमहताम् अग्रेसरः केसरी ॥ (२९।२)
mattebhendravibhinnakumbhapiśitagrāsaikabaddhaspṛhaḥ kiṃ jīrṇaṃ tṛṇam atti mānamahatām agresaraḥ kesarī ||
स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मांसम् अप्यस्थि गोः श्वा लब्ध्वा परितोषम् एति न तु तत् तस्य क्षुधाशान्तये । (३०।१)
svalpasnāyuvasāvaśeṣamalinaṃ nirmāṃsam apyasthi goḥ śvā labdhvā paritoṣam eti na tu tat tasya kṣudhāśāntaye |
सिंहो जम्बुकम् अङ्कम् आगतम् अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्रगतो ऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ (३०।२)
siṃho jambukam aṅkam āgatam api tyaktvā nihanti dvipaṃ sarvaḥ kṛcchragato 'pi vāñchati janaḥ sattvānurūpaṃ phalam ||
लाङ्गूलचालनम् अधश्चरणावपातं भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च । (३१।१)
lāṅgūlacālanam adhaścaraṇāvapātaṃ bhūmau nipatya vadanodaradarśanaṃ ca |
श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस् तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश् च भुङ्क्ते ॥ (३१।२)
śvā piṇḍadasya kurute gajapuṅgavas tu dhīraṃ vilokayati cāṭuśataiś ca bhuṅkte ||
कुसुमस्तबकस्येव द्वयी वृत्तिर् मनस्विनः । (३३।१)
kusumastabakasyeva dvayī vṛttir manasvinaḥ |
मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य शीर्यते वन एव वा ॥ (३३।२)
mūrdhni vā sarvalokasya śīryate vana eva vā ||
सन्त्य् अन्ये ऽपि बृहस्पतिप्रभृतयः संभाविताः पञ्चषास्तान् प्रत्येष विशेषविक्रमरुची राहुर् न वैरायते । (३४।१)
santy anye 'pi bṛhaspatiprabhṛtayaḥ saṃbhāvitāḥ pañcaṣāstān pratyeṣa viśeṣavikramarucī rāhur na vairāyate |
द्वावेव ग्रसते दिवाकरनिशाप्राणेश्वरौ भास्करौ भ्रातः पर्वणि पश्य दानवपतिः शीर्षावशेषाकृतिः ॥ (३४।२)
dvāveva grasate divākaraniśāprāṇeśvarau bhāskarau bhrātaḥ parvaṇi paśya dānavapatiḥ śīrṣāvaśeṣākṛtiḥ ||
वहति भुवनश्रेणिं शेषः फणाफलकस्थितां कमठपतिना मध्येपृष्ठं सदा स च धार्यते । (३५।१)
vahati bhuvanaśreṇiṃ śeṣaḥ phaṇāphalakasthitāṃ kamaṭhapatinā madhyepṛṣṭhaṃ sadā sa ca dhāryate |
तम् अपि कुरुते क्रोडाधीनं पयोधिर् अनादराद् अहह महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः ॥ (३५।२)
tam api kurute kroḍādhīnaṃ payodhir anādarād ahaha mahatāṃ niḥsīmānaścaritravibhūtayaḥ ||
वरं पक्षच्छेदः समदमघवन्मुक्तकुलिशप्रहारैर् उद्गच्छद्बहुलदहनोद्गारगुरुभिः । (३६।१)
varaṃ pakṣacchedaḥ samadamaghavanmuktakuliśaprahārair udgacchadbahuladahanodgāragurubhiḥ |
तुषाराद्रेः सूनोर् अहह पितरि क्लेशविवशे न चासौ सम्पातः पयसि पयसां पत्युर् उचितः ॥ (३६।२)
tuṣārādreḥ sūnor ahaha pitari kleśavivaśe na cāsau sampātaḥ payasi payasāṃ patyur ucitaḥ ||
सिंहः शिशुर् अपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु । (३७।१)
siṃhaḥ śiśur api nipatati madamalinakapolabhittiṣu gajeṣu |
प्रकृतिर् इयं सत्त्ववतां न खलु वयस् तेजसो हेतुः ॥ (३७।२)
prakṛtir iyaṃ sattvavatāṃ na khalu vayas tejaso hetuḥ ||
जातिर् यातु रसातलं गुणगणैस् तत्राप्य् अधो गम्यतां शीलं शैलतटात् पतत्वभिजनः संदह्यतां वह्निना । (३८।१)
jātir yātu rasātalaṃ guṇagaṇais tatrāpy adho gamyatāṃ śīlaṃ śailataṭāt patatvabhijanaḥ saṃdahyatāṃ vahninā |
शौर्ये वैरिणि वज्रम् आशु निपतत्व् अर्थो ऽस्तु नः केवलं येनैकेन विना गुणस् तृणलवप्रायाः समस्ता इमे ॥ (३८।२)
śaurye vairiṇi vajram āśu nipatatv artho 'stu naḥ kevalaṃ yenaikena vinā guṇas tṛṇalavaprāyāḥ samastā ime ||
धनम् अर्जय काकुत्स्थ धनमूलम् इदं जगत् । (३९।१)
dhanam arjaya kākutstha dhanamūlam idaṃ jagat |
तानीन्द्रियाण्यविकलानि तद् एव नाम सा बुद्धिर् अप्रतिहता वचनं तद् एव । (४०।१)
tānīndriyāṇyavikalāni tad eva nāma sā buddhir apratihatā vacanaṃ tad eva |
अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः क्षणेन सो ऽप्यन्य एव भवतीति विचित्रम् एतत् ॥ (४०।२)
arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ kṣaṇena so 'pyanya eva bhavatīti vicitram etat ||
यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान् गुणज्ञः । (४१।१)
yasyāsti vittaṃ sa naraḥ kulīnaḥ sa paṇḍitaḥ sa śrutavān guṇajñaḥ |
स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनम् आश्रयन्ति ॥ (४१।२)
sa eva vaktā sa ca darśanīyaḥ sarve guṇāḥ kāñcanam āśrayanti ||
दौर्मन्त्र्यान् नृपतिर् विनश्यति यतिः सङ्गात् सुतो लालनात् विप्रो ऽनध्ययनात् कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् । (४२।१)
daurmantryān nṛpatir vinaśyati yatiḥ saṅgāt suto lālanāt vipro 'nadhyayanāt kulaṃ kutanayācchīlaṃ khalopāsanāt |
ह्रीर् मद्याद् अनवेक्षणाद् अपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रयान् मैत्री चाप्रणयात् समृद्धिर् अनयात् त्यागप्रमादाद् धनम् ॥ (४२।२)
hrīr madyād anavekṣaṇād api kṛṣiḥ snehaḥ pravāsāśrayān maitrī cāpraṇayāt samṛddhir anayāt tyāgapramādād dhanam ||
दानं भोगो नाशस् तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । (४३।१)
dānaṃ bhogo nāśas tisro gatayo bhavanti vittasya |
यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर् भवति ॥ (४३।२)
yo na dadāti na bhuṅkte tasya tṛtīyā gatir bhavati ||
मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः । (४४।१)
maṇiḥ śāṇollīḍhaḥ samaravijayī hetidalito madakṣīṇo nāgaḥ śaradi saritaḥ śyānapulināḥ |
कलाशेषश् चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता तन्निम्ना शोभन्ते गलितविभवाश् चार्थिषु नराः ॥ (४४।२)
kalāśeṣaś candraḥ suratamṛditā bālavanitā tannimnā śobhante galitavibhavāś cārthiṣu narāḥ ||
परिक्षीणः कश्चित् स्पृहयति यवानां प्रसृतये स पश्चात् सम्पूर्णः कलयति धरित्रीं तृणसमाम् । (४५।१)
parikṣīṇaḥ kaścit spṛhayati yavānāṃ prasṛtaye sa paścāt sampūrṇaḥ kalayati dharitrīṃ tṛṇasamām |
अतश् चानैकान्त्याद् गुरुलघुतया ऽर्थेषु धनिनाम् अवस्था वस्तूनि प्रथयति च संकोचयति च ॥ (४५।२)
ataś cānaikāntyād gurulaghutayā 'rtheṣu dhaninām avasthā vastūni prathayati ca saṃkocayati ca ||
राजन् दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुम् एतां तेनाद्य वत्सम् इव लोकम् अमुं पुषाण । (४६।१)
rājan dudhukṣasi yadi kṣitidhenum etāṃ tenādya vatsam iva lokam amuṃ puṣāṇa |
तस्मिंश्च सम्यग् अनिशं परिपोष्यमाणे नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ (४६।२)
tasmiṃśca samyag aniśaṃ paripoṣyamāṇe nānāphalaiḥ phalati kalpalateva bhūmiḥ ||
सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च हिंस्रा दयालुर् अपि चार्थपरा वदान्या । (४७।१)
satyānṛtā ca paruṣā priyavādinī ca hiṃsrā dayālur api cārthaparā vadānyā |
नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च वाराङ्गनेव नृपनीतिर् अनेकरूपा ॥ (४७।२)
nityavyayā pracuranityadhanāgamā ca vārāṅganeva nṛpanītir anekarūpā ||
आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च । (४८।१)
ājñā kīrtiḥ pālanaṃ brāhmaṇānāṃ dānaṃ bhogo mitrasaṃrakṣaṇaṃ ca |
येषाम् एते षड्गुणा न प्रवृत्ताः को ऽर्थस् तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ (४८।२)
yeṣām ete ṣaḍguṇā na pravṛttāḥ ko 'rthas teṣāṃ pārthivopāśrayeṇa ||
यद् धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद् वा धनं तत् प्राप्नोति मरुस्थले ऽपि नितरां मेरौ ततो नाधिकम् । (४९।१)
yad dhātrā nijabhālapaṭṭalikhitaṃ stokaṃ mahad vā dhanaṃ tat prāpnoti marusthale 'pi nitarāṃ merau tato nādhikam |
तद् धीरो भव वित्तवत्सु कृपणां वृत्तिं वृथा सा कृथाः कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम् ॥ (४९।२)
tad dhīro bhava vittavatsu kṛpaṇāṃ vṛttiṃ vṛthā sā kṛthāḥ kūpe paśya payonidhāvapi ghaṭo gṛhṇāti tulyaṃ jalam ||
त्वम् एव चातकाधारो ऽसीति केषां न गोचरः । (५०।१)
tvam eva cātakādhāro 'sīti keṣāṃ na gocaraḥ |
किम् अम्भोदवरास्माकं कार्पण्योक्तं प्रतीक्षसे ॥ (५०।२)
kim ambhodavarāsmākaṃ kārpaṇyoktaṃ pratīkṣase ||
रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयताम् अम्भोदा बहवो वसन्ति गगने सर्वे ऽपि नैतादृशाः । (५१।१)
re re cātaka sāvadhānamanasā mitra kṣaṇaṃ śrūyatām ambhodā bahavo vasanti gagane sarve 'pi naitādṛśāḥ |
केचिद् वृष्टिभिर् आर्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद् वृथा यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥ (५१।२)
kecid vṛṣṭibhir ārdrayanti vasudhāṃ garjanti kecid vṛthā yaṃ yaṃ paśyasi tasya tasya purato mā brūhi dīnaṃ vacaḥ ||
अकरुणत्वम् अकारणविग्रहः परधने परयोषिति च स्पृहा । (५२।१)
akaruṇatvam akāraṇavigrahaḥ paradhane parayoṣiti ca spṛhā |
सुजनबन्धुजनेष्व् असहिष्णुता प्रकृतिसिद्धम् इदं हि दुरात्मनाम् ॥ (५२।२)
sujanabandhujaneṣv asahiṣṇutā prakṛtisiddham idaṃ hi durātmanām ||
दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालंकृतो ऽपि सन् । (५३।१)
durjanaḥ parihartavyo vidyayālaṃkṛto 'pi san |
मणिना भूषितः सर्पः किम् असौ न भयङ्करः ॥ (५३।२)
maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kim asau na bhayaṅkaraḥ ||
जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतरुचौ दम्भः शुचौ कैतवं शूरे निर्घृणता मुनौ विमतिता दैन्यं प्रियालापिनि । (५४।१)
jāḍyaṃ hrīmati gaṇyate vratarucau dambhaḥ śucau kaitavaṃ śūre nirghṛṇatā munau vimatitā dainyaṃ priyālāpini |
तेजस्विन्य् अवलिप्तता मुखरता वक्तर्यशक्तिः स्थिरे तत् को नाम गुणो भवेत् स गुणिनां यो दुर्जनैर् नाङ्कितः ॥ (५४।२)
tejasviny avaliptatā mukharatā vaktaryaśaktiḥ sthire tat ko nāma guṇo bhavet sa guṇināṃ yo durjanair nāṅkitaḥ ||
लोभश् चेद् अगुणेन किं पिशुनता यद्य् अस्ति किं पातकैः सत्यं चेत् तपसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् । (५५।१)
lobhaś ced aguṇena kiṃ piśunatā yady asti kiṃ pātakaiḥ satyaṃ cet tapasā ca kiṃ śuci mano yadyasti tīrthena kim |
सौजन्यं यदि किं गुणैः सुमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः सद्विद्या यदि किं धनैर् अपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥ (५५।२)
saujanyaṃ yadi kiṃ guṇaiḥ sumahimā yadyasti kiṃ maṇḍanaiḥ sadvidyā yadi kiṃ dhanair apayaśo yadyasti kiṃ mṛtyunā ||
शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखम् अनक्षरं स्वाकृतेः । (५६।१)
śaśī divasadhūsaro galitayauvanā kāminī saro vigatavārijaṃ mukham anakṣaraṃ svākṛteḥ |
प्रभुर् धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ (५६।२)
prabhur dhanaparāyaṇaḥ satatadurgataḥ sajjano nṛpāṅgaṇagataḥ khalo manasi sapta śalyāni me ||
न कश्चिच्चण्डकोपानाम् आत्मीयो नाम भूभुजाम् । (५७।१)
na kaściccaṇḍakopānām ātmīyo nāma bhūbhujām |
होतारम् अपि जुह्वानं स्पृष्टो वहति पावकः ॥ (५७।२)
hotāram api juhvānaṃ spṛṣṭo vahati pāvakaḥ ||
मौनोमूकः प्रवचनपटुर् वातुलो जल्पको वा धृष्टः पार्श्वे वसति च सदा दूरतश् चाप्रगल्भः । (५८।१)
maunomūkaḥ pravacanapaṭur vātulo jalpako vā dhṛṣṭaḥ pārśve vasati ca sadā dūrataś cāpragalbhaḥ |
क्षान्त्या भीरुर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः सेवाधर्मः परमगहनो योगिनाम् अप्यगम्यः ॥ (५८।२)
kṣāntyā bhīruryadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ sevādharmaḥ paramagahano yoginām apyagamyaḥ ||
उद्भासिताखिलखलस्य विशृङ्खलस्य प्राग्जातविस्तृतनिजाधमकर्मवृत्तेः । (५९।१)
udbhāsitākhilakhalasya viśṛṅkhalasya prāgjātavistṛtanijādhamakarmavṛtteḥ |
दैवाद् अवाप्तविभवस्य गुणद्विषो ऽस्य नीचस्य गोचरगतैः सुखम् आप्यते ॥ (५९।२)
daivād avāptavibhavasya guṇadviṣo 'sya nīcasya gocaragataiḥ sukham āpyate ||
आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । (६०।१)
ārambhagurvī kṣayiṇī krameṇa laghvī purā vṛddhimatī ca paścāt |
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ॥ (६०।२)
dinasya pūrvārdhaparārdhabhinnā chāyeva maitrī khalasajjanānām ||
मृगमीनसज्जनानां तृणजलसन्तोषविहितवृत्तीनाम् । (६१।१)
mṛgamīnasajjanānāṃ tṛṇajalasantoṣavihitavṛttīnām |
लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति ॥ (६१।२)
lubdhakadhīvarapiśunā niṣkāraṇavairiṇo jagati ||
वाञ्छा सज्जनसङ्गमे परगुणे प्रीतिर् गुरौ नम्रता विद्यायां व्यसनं स्वयोषिति रतिर् लोकापवादाद् भयम् । (६२।१)
vāñchā sajjanasaṅgame paraguṇe prītir gurau namratā vidyāyāṃ vyasanaṃ svayoṣiti ratir lokāpavādād bhayam |
भक्तिः शूलिनि शक्तिर् आत्मदमने संसर्गमुक्तिः खले येष्वेते निवसन्ति निर्मलगुणास् तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ (६२।२)
bhaktiḥ śūlini śaktir ātmadamane saṃsargamuktiḥ khale yeṣvete nivasanti nirmalaguṇās tebhyo narebhyo namaḥ ||
विपदि धैर्यम् अथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्यपटुता युधि विक्रमः । (६३।१)
vipadi dhairyam athābhyudaye kṣamā sadasi vākyapaṭutā yudhi vikramaḥ |
यशसि चाभिरुचिर् व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धम् इदं हि महात्मनाम् ॥ (६३।२)
yaśasi cābhirucir vyasanaṃ śrutau prakṛtisiddham idaṃ hi mahātmanām ||
प्रदानं प्रच्छन्नं गृहम् उपगते सम्भ्रमविधिः प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः । (६४।१)
pradānaṃ pracchannaṃ gṛham upagate sambhramavidhiḥ priyaṃ kṛtvā maunaṃ sadasi kathanaṃ cāpyupakṛteḥ |
अनुत्सेको लक्ष्म्याम् अनभिभवगन्धाः परकथाः सतां केनोद्दिष्टं विषमम् असिधाराव्रतम् इदम् ॥ (६४।२)
anutseko lakṣmyām anabhibhavagandhāḥ parakathāḥ satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamam asidhārāvratam idam ||
करे श्लाघ्यस् त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता मुखे सत्या वाणी विजयि भुजयोर् वीर्यम् अतुलम् । (६५।१)
kare ślāghyas tyāgaḥ śirasi gurupādapraṇayitā mukhe satyā vāṇī vijayi bhujayor vīryam atulam |
हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतिम् अधिगतं च श्रवणयोर्विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनम् इदम् ॥ (६५।२)
hṛdi svacchā vṛttiḥ śrutim adhigataṃ ca śravaṇayorvināpyaiśvaryeṇa prakṛtimahatāṃ maṇḍanam idam ||
संपत्सु महतां चित्तं भवत्य् उत्पलकोमलम् । (६६।१)
saṃpatsu mahatāṃ cittaṃ bhavaty utpalakomalam |
संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते मुक्ताकारतया तद् एव नलिनीपत्रस्थितं राजते । (६७।१)
saṃtaptāyasi saṃsthitasya payaso nāmāpi na jñāyate muktākāratayā tad eva nalinīpatrasthitaṃ rājate |
स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ (६७।२)
svātyāṃ sāgaraśuktimadhyapatitaṃ tanmauktikaṃ jāyate prāyeṇādhamamadhyamottamaguṇaḥ saṃsargato jāyate ||
प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रो यद् भर्तुर् एव हितम् इच्छति तत् कलत्रम् । (६८।१)
prīṇāti yaḥ sucaritaiḥ pitaraṃ sa putro yad bhartur eva hitam icchati tat kalatram |
तन् मित्रम् आपदि सुखे च समक्रियं यद् एतत् त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ (६८।२)
tan mitram āpadi sukhe ca samakriyaṃ yad etat trayaṃ jagati puṇyakṛto labhante ||
एको देवः केशवो वा शिवो वा ह्येकं मित्रं भूपतिर् वा यतिर् वा । (६९।१)
eko devaḥ keśavo vā śivo vā hyekaṃ mitraṃ bhūpatir vā yatir vā |
एको वासः पत्तने वा वने वा ह्य् एका भार्या सुन्दरी वा दरी वा ॥ (६९।२)
eko vāsaḥ pattane vā vane vā hy ekā bhāryā sundarī vā darī vā ||
नम्रत्वेनोन्नमन्तः परगुणकथनैः स्वान् गुणान् ख्यापयन्तः स्वार्थान् सम्पादयन्तो विततपृथुतरारम्भयत्नाः परार्थे । (७०।१)
namratvenonnamantaḥ paraguṇakathanaiḥ svān guṇān khyāpayantaḥ svārthān sampādayanto vitatapṛthutarārambhayatnāḥ parārthe |
क्षान्त्यैवाक्षेपरुक्षाक्षरमुखरमुखान् दुर्जनान् दूषयन्तः सन्तः साश्चर्यचर्या जगति बहुमताः कस्य नाभ्यर्चनीयाः ॥ (७०।२)
kṣāntyaivākṣeparukṣākṣaramukharamukhān durjanān dūṣayantaḥ santaḥ sāścaryacaryā jagati bahumatāḥ kasya nābhyarcanīyāḥ ||
भवन्ति नम्रास् तरवः फलोद्गमैर्नवाम्बुभिर् दूरावलम्बिनो घनाः । (७१।१)
bhavanti namrās taravaḥ phalodgamairnavāmbubhir dūrāvalambino ghanāḥ |
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एष परोपकारिणाम् ॥ (७१।२)
anuddhatāḥ satpuruṣāḥ samṛddhibhiḥ svabhāva eṣa paropakāriṇām ||
श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिर् न तु कङ्कणेन । (७२।१)
śrotraṃ śrutenaiva na kuṇḍalena dānena pāṇir na tu kaṅkaṇena |
विभाति कायः करुणपराणां परोपकारैर् न तु चन्दनेन ॥ (७२।२)
vibhāti kāyaḥ karuṇaparāṇāṃ paropakārair na tu candanena ||
पापान् निवारयति योजयते हिताय गुह्यं निगूहति गुणान् प्रकटीकरोति । (७३।१)
pāpān nivārayati yojayate hitāya guhyaṃ nigūhati guṇān prakaṭīkaroti |
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणम् इदं प्रवदन्ति सन्तः ॥ (७३।२)
āpadgataṃ ca na jahāti dadāti kāle sanmitralakṣaṇam idaṃ pravadanti santaḥ ||
पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति चम्द्र्प् वोलासयति कैरवचक्रवालम् । (७४।१)
padmākaraṃ dinakaro vikacīkaroti camdrp volāsayati kairavacakravālam |
नाभ्यर्थितो जलधरो ऽपि जलं ददाति सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः ॥ (७४।२)
nābhyarthito jaladharo 'pi jalaṃ dadāti santaḥ svayaṃ parahite vihitābhiyogāḥ ||
एके सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थं परित्यजन्ति ये सामान्यास् तु परार्थम् उद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये । (७५।१)
eke satpuruṣāḥ parārthaghaṭakāḥ svārthaṃ parityajanti ye sāmānyās tu parārtham udyamabhṛtaḥ svārthāvirodhena ye |
ते ऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥ (७५।२)
te 'mī mānuṣarākṣasāḥ parahitaṃ svārthāya nighnanti ye ye tu ghnanti nirarthakaṃ parahitaṃ te ke na jānīmahe ||
क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ता पुरा ते ऽखिला क्षीरोत्तापम् अवेक्ष्य तेन पयसा स्वात्मा कृशानौ हुतः । (७६।१)
kṣīreṇātmagatodakāya hi guṇā dattā purā te 'khilā kṣīrottāpam avekṣya tena payasā svātmā kṛśānau hutaḥ |
गन्तुं पावकम् उन्मनस् तद् अभवद् दृष्ट्वा तु मित्रापदं युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस् त्व् ईदृशी ॥ (७६।२)
gantuṃ pāvakam unmanas tad abhavad dṛṣṭvā tu mitrāpadaṃ yuktaṃ tena jalena śāmyati satāṃ maitrī punas tv īdṛśī ||
इतः स्वपिति केशवः कुलम् इतस् तदीयद्विषाम् इतश् च शरणार्थिनां शिखरिणां गणाः शेरते । (७७।१)
itaḥ svapiti keśavaḥ kulam itas tadīyadviṣām itaś ca śaraṇārthināṃ śikhariṇāṃ gaṇāḥ śerate |
इतो ऽपि बडवानलः सह समस्तसंवर्तकैर् अहो विततम् ऊर्जितं भरसहं सिन्धोर् वपुः ॥ (७७।२)
ito 'pi baḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakair aho vitatam ūrjitaṃ bharasahaṃ sindhor vapuḥ ||
तृष्णां छिन्द्धि भज क्षमां जहि मदं पापे रतिं मा कृथाः सत्यं ब्रूह्य् अनुयाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वज्जनम् । (७८।१)
tṛṣṇāṃ chinddhi bhaja kṣamāṃ jahi madaṃ pāpe ratiṃ mā kṛthāḥ satyaṃ brūhy anuyāhi sādhupadavīṃ sevasva vidvajjanam |
मान्यान् मानय विद्विषो ऽप्य् अनुनय प्रख्यापय प्रश्रयं कीर्तिं पालय दुःखिते कुरु दयाम् एतत् सतां चेष्टितम् ॥ (७८।२)
mānyān mānaya vidviṣo 'py anunaya prakhyāpaya praśrayaṃ kīrtiṃ pālaya duḥkhite kuru dayām etat satāṃ ceṣṭitam ||
मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णास्त्रिभुवनम् उपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः । (७९।१)
manasi vacasi kāye puṇyapīyūṣapūrṇāstribhuvanam upakāraśreṇibhiḥ prīṇayantaḥ |
परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं निजहृदि विकसन्तः सन्तः सन्तः कियन्तः ॥ (७९।२)
paraguṇaparamāṇūn parvatīkṛtya nityaṃ nijahṛdi vikasantaḥ santaḥ santaḥ kiyantaḥ ||
किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा यत्राश्रिताश् च तरवस् तरवस् त एव । (८०।१)
kiṃ tena hemagiriṇā rajatādriṇā vā yatrāśritāś ca taravas taravas ta eva |
मन्यामहे मलयम् एव यदाश्रयेण कङ्कोलनिम्बकटुजा अपि चन्दनाः स्युः ॥ (८०।२)
manyāmahe malayam eva yadāśrayeṇa kaṅkolanimbakaṭujā api candanāḥ syuḥ ||
रत्नैर् महार्हैस् तुतुषुर् न देवा न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् । (८१।१)
ratnair mahārhais tutuṣur na devā na bhejire bhīmaviṣeṇa bhītim |
सुधां विना न पर्ययुर् विरामं न निश्चितार्थाद् विरमन्ति धीराः ॥ (८१।२)
sudhāṃ vinā na paryayur virāmaṃ na niścitārthād viramanti dhīrāḥ ||
क्वचित् पृथ्वीशय्यः क्वचिद् अपि च पर्यङ्कशयनः क्वचिच्छाकाहारः क्वचिद् अपि च शाल्योदनरुचिः । (८२।१)
kvacit pṛthvīśayyaḥ kvacid api ca paryaṅkaśayanaḥ kvacicchākāhāraḥ kvacid api ca śālyodanaruciḥ |
क्वचित् कन्थाधारी क्वचिद् अपि च दिव्याम्बरधरो मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ॥ (८२।२)
kvacit kanthādhārī kvacid api ca divyāmbaradharo manasvī kāryārthī na gaṇayati duḥkhaṃ na ca sukham ||
ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्ययः । (८३।१)
aiśvaryasya vibhūṣaṇaṃ sujanatā śauryasya vāksaṃyamo jñānasyopaśamaḥ śrutasya vinayo vittasya pātre vyayaḥ |
अक्रोधस् तपसः क्षमा प्रभवितुर् धर्मस्य निर्वाजता सर्वेषाम् अपि सर्वकारणम् इदं शीलं परं भूषणम् ॥ (८३।२)
akrodhas tapasaḥ kṣamā prabhavitur dharmasya nirvājatā sarveṣām api sarvakāraṇam idaṃ śīlaṃ paraṃ bhūṣaṇam ||
निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् । (८४।१)
nindantu nītinipuṇā yadi vā stuvantu lakṣmīḥ samāviśatu gacchatu vā yatheṣṭam |
अद्यैव वा मरणम् अस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥ (८४।२)
adyaiva vā maraṇam astu yugāntare vā nyāyyāt pathaḥ pravicalanti padaṃ na dhīrāḥ ||
भग्नाशस्य करण्डपिण्डिततनोर् म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा कृत्वाखुर् विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः । (८५।१)
bhagnāśasya karaṇḍapiṇḍitatanor mlānendriyasya kṣudhā kṛtvākhur vivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ |
तृप्तस् तत्पिशितेन सत्वरम् असौ तेनैव यातः यथा लोकाः पश्यत दैवम् एव हि नृणां वृद्धौ क्षये कारणम् ॥ (८५।२)
tṛptas tatpiśitena satvaram asau tenaiva yātaḥ yathā lokāḥ paśyata daivam eva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam ||
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः । (८६।१)
ālasyaṃ hi manuṣyāṇāṃ śarīrastho mahān ripuḥ |
नास्त्य् उद्यमसमो बन्धुः कुर्वाणो नावसीदति ॥ (८६।२)
nāsty udyamasamo bandhuḥ kurvāṇo nāvasīdati ||
छिन्नो ऽपि रोहति तरुः क्षीणो ऽप्य् उपचीयते पुनश् चन्द्रः । (८७।१)
chinno 'pi rohati taruḥ kṣīṇo 'py upacīyate punaś candraḥ |
इति विमृशन्तः सन्तः संतप्यन्ते न दुःखेषु ॥ (८७।२)
iti vimṛśantaḥ santaḥ saṃtapyante na duḥkheṣu ||
नेता यस्य बृहस्पतिः प्रहरणं वज्रं सुराः सैनिकाः स्वर्गो दुर्गम् अनुग्रहः किल हरेर् ऐरावतो वारणः । (८८।१)
netā yasya bṛhaspatiḥ praharaṇaṃ vajraṃ surāḥ sainikāḥ svargo durgam anugrahaḥ kila harer airāvato vāraṇaḥ |
इत्य् ऐश्वर्यबलान्वितो ऽपि बलभिद् भग्नः परैः सङ्गरे तद् व्यक्तं ननु दैवम् एव शरणं धिग् धिग् वृथा पौरुषम् ॥ (८८।२)
ity aiśvaryabalānvito 'pi balabhid bhagnaḥ paraiḥ saṅgare tad vyaktaṃ nanu daivam eva śaraṇaṃ dhig dhig vṛthā pauruṣam ||
कर्मायत्तं फलं पुंसां बुद्धिः कर्मानुसारिणी । (८९।१)
karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ buddhiḥ karmānusāriṇī |
तथापि सुधिया भाव्यं सुविचार्यैव कुर्वता ॥ (८९।२)
tathāpi sudhiyā bhāvyaṃ suvicāryaiva kurvatā ||
खल्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैः संताडितो मस्तके वाञ्छन् देशम् अनातपं विधिवशात् तालस्य मूलं गतः । (९०।१)
khalvāṭo divaseśvarasya kiraṇaiḥ saṃtāḍito mastake vāñchan deśam anātapaṃ vidhivaśāt tālasya mūlaṃ gataḥ |
तत्राप्य् अस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस् तत्रैव यान्त्य् आपदः ॥ (९०।२)
tatrāpy asya mahāphalena patatā bhagnaṃ saśabdaṃ śiraḥ prāyo gacchati yatra bhāgyarahitas tatraiva yānty āpadaḥ ||
रविनिशाकरयोर् ग्रहपीडनं गजभुजङ्गमयोर् अपि बन्धनम् । (९१।१)
raviniśākarayor grahapīḍanaṃ gajabhujaṅgamayor api bandhanam |
मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां विधिर् अहो बलवान् इति मे मतिः ॥ (९१।२)
matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ vidhir aho balavān iti me matiḥ ||
सृजति तावद् अशेषगुणकरं पुरुषरत्नम् अलंकरणं भुवः । (९२।१)
sṛjati tāvad aśeṣaguṇakaraṃ puruṣaratnam alaṃkaraṇaṃ bhuvaḥ |
तद् अपि तत्क्षणभङ्गि करोति चेद् अहह कष्टम् अपण्डितता विधेः ॥ (९२।२)
tad api tatkṣaṇabhaṅgi karoti ced ahaha kaṣṭam apaṇḍitatā vidheḥ ||
पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसन्तस्य किम् नोलूको ऽप्य् अवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणम् । (९३।१)
patraṃ naiva yadā karīraviṭape doṣo vasantasya kim nolūko 'py avalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |
धारा नैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणम् यत् पूर्वं विधिना ललाटलिखितं तन् मार्जितुं कः क्षमः ॥ (९३।२)
dhārā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇam yat pūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tan mārjituṃ kaḥ kṣamaḥ ||
नमस्यामो देवान् ननु हतविधेस् ते ऽपि वशगा विधिर् वन्द्यः सो ऽपि प्रतिनियतकर्मैकफलदः । (९४।१)
namasyāmo devān nanu hatavidhes te 'pi vaśagā vidhir vandyaḥ so 'pi pratiniyatakarmaikaphaladaḥ |
फलं कर्मायत्तं यदि किम् अमरैः किं च विधिना नमस् तत्कर्मभ्यो विधिर् अपि न येभ्यः प्रभवति ॥ (९४।२)
phalaṃ karmāyattaṃ yadi kim amaraiḥ kiṃ ca vidhinā namas tatkarmabhyo vidhir api na yebhyaḥ prabhavati ||
ब्रह्मा येन कुलालवन् नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर् येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे । (९५।१)
brahmā yena kulālavan niyamito brahmāṇḍabhāṇḍodare viṣṇur yena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe |
रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यम् एव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥ (९५।२)
rudro yena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ sūryo bhrāmyati nityam eva gagane tasmai namaḥ karmaṇe ||
नैवाकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा । (९६।१)
naivākṛtiḥ phalati naiva kulaṃ na śīlaṃ vidyāpi naiva na ca yatnakṛtāpi sevā |
भाग्यानि पूर्वतपसा खलु संचितानि काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ (९६।२)
bhāgyāni pūrvatapasā khalu saṃcitāni kāle phalanti puruṣasya yathaiva vṛkṣāḥ ||
वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये महार्णवे पर्वतमस्तके वा । (९७।१)
vane raṇe śatrujalāgnimadhye mahārṇave parvatamastake vā |
सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि ॥ (९७।२)
suptaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā rakṣanti puṇyāni purākṛtāni ||
या साधूंश् च खलान् करोति विदुषो मूर्खान् हितान् द्वेषिणः प्रत्यक्षं कुरुते परीक्षम् अमृतं हालाहलं तत्क्षणात् । (९८।१)
yā sādhūṃś ca khalān karoti viduṣo mūrkhān hitān dveṣiṇaḥ pratyakṣaṃ kurute parīkṣam amṛtaṃ hālāhalaṃ tatkṣaṇāt |
ताम् आराधय सत्क्रियां भगवतीं भोक्तुं फलं वाञ्छितं हे साधो व्यसनैर् गुणेषु विपुलेष्व् आस्थां वृथा मा कृथाः ॥ (९८।२)
tām ārādhaya satkriyāṃ bhagavatīṃ bhoktuṃ phalaṃ vāñchitaṃ he sādho vyasanair guṇeṣu vipuleṣv āsthāṃ vṛthā mā kṛthāḥ ||
गुणवद् अगुणवद् वा कुर्वता कार्यजातं परिणतिर् अवधार्या यत्नतः पण्डितेन । (९९।१)
guṇavad aguṇavad vā kurvatā kāryajātaṃ pariṇatir avadhāryā yatnataḥ paṇḍitena |
अतिरभसकृतानां कर्मणाम् आ विपत्तेर्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ (९९।२)
atirabhasakṛtānāṃ karmaṇām ā vipatterbhavati hṛdayadāhī śalyatulyo vipākaḥ ||
स्थाल्यां वैदूर्यमय्यां पचति तिलकणांश् चन्दनैर् इन्धनौघैः सौवर्णैर् लाङ्गलाग्रैर् विलिखति वसुधाम् अर्कमूलस्य हेतोः । (१००।१)
sthālyāṃ vaidūryamayyāṃ pacati tilakaṇāṃś candanair indhanaughaiḥ sauvarṇair lāṅgalāgrair vilikhati vasudhām arkamūlasya hetoḥ |
कृत्वा कर्पूरखण्डान् वृत्तिम् इह कुरुते कोद्रवाणां समन्तात्प्राप्येमां कर्मभूमिं न चरति मनुजो यस् तोप मन्दभाग्यः ॥ (१००।२)
kṛtvā karpūrakhaṇḍān vṛttim iha kurute kodravāṇāṃ samantātprāpyemāṃ karmabhūmiṃ na carati manujo yas topa mandabhāgyaḥ ||
मज्जत्व् अम्भसि यातु मेरुशिखरं शत्रुं जयत्वाहवे वाणिज्यं कृषिसेवने च सकला विद्याः कलाः शिक्षताम् । (१०१।१)
majjatv ambhasi yātu meruśikharaṃ śatruṃ jayatvāhave vāṇijyaṃ kṛṣisevane ca sakalā vidyāḥ kalāḥ śikṣatām |
आकाशं विपुलं प्रयातु खगवत् कृत्वा प्रयत्नं परं नाभाव्यं भवतीह कर्मवशतो भाव्यस्य नाशः कुतः ॥ (१०१।२)
ākāśaṃ vipulaṃ prayātu khagavat kṛtvā prayatnaṃ paraṃ nābhāvyaṃ bhavatīha karmavaśato bhāvyasya nāśaḥ kutaḥ ||
भीमं वनं भवति तस्य पुरं प्रधानं सर्वो जनः स्वजनताम् उपयाति तस्य । (१०२।१)
bhīmaṃ vanaṃ bhavati tasya puraṃ pradhānaṃ sarvo janaḥ svajanatām upayāti tasya |
कृत्स्ना च भूर् भवति सन्निधिरत्नपूर्णा यस्यास्ति पूर्वसुकृतं विपुलं नरस्य ॥ (१०२।२)
kṛtsnā ca bhūr bhavati sannidhiratnapūrṇā yasyāsti pūrvasukṛtaṃ vipulaṃ narasya ||
को लाभो गुणिसङ्गमः किम् असुखं प्राज्ञेतरैः सङ्गतिः का हानिः समयच्युतिर् निपुणता का धर्मतत्त्वे रतिः । (१०३।१)
ko lābho guṇisaṅgamaḥ kim asukhaṃ prājñetaraiḥ saṅgatiḥ kā hāniḥ samayacyutir nipuṇatā kā dharmatattve ratiḥ |
कः शूरो विजितेन्द्रियः प्रियतमा कानुव्रता किं धनं विद्या किं सुखम् अप्रवासगमनं राज्यं किम् आज्ञाफलम् ॥ (१०३।२)
kaḥ śūro vijitendriyaḥ priyatamā kānuvratā kiṃ dhanaṃ vidyā kiṃ sukham apravāsagamanaṃ rājyaṃ kim ājñāphalam ||
अप्रियवचनदरिद्रैः प्रियवचनधनाढ्यैः स्वदारपरितुष्टैः । (१०४।१)
apriyavacanadaridraiḥ priyavacanadhanāḍhyaiḥ svadāraparituṣṭaiḥ |
परपरिवादनिवृत्तैः क्वचित् क्वचिन् मण्डिता वसुधा ॥ (१०४।२)
paraparivādanivṛttaiḥ kvacit kvacin maṇḍitā vasudhā ||
कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् । (१०५।१)
kadarthitasyāpi hi dhairyavṛtterna śakyate dhairyaguṇaḥ pramārṣṭum |
अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेर्नाधः शिखा याति कदाचिद् एव ॥ (१०५।२)
adhomukhasyāpi kṛtasya vahnernādhaḥ śikhā yāti kadācid eva ||
कान्ताकटाक्षविशिखा न लुनन्ति यस्य चित्तं न निर्दहति किपकृशानुतापः । (१०६।१)
kāntākaṭākṣaviśikhā na lunanti yasya cittaṃ na nirdahati kipakṛśānutāpaḥ |
कर्षन्ति भूरिविषयाश् च न लोभपाशैर्लोकत्रयं जयति कृत्स्नम् इदं स धीरः ॥ (१०६।२)
karṣanti bhūriviṣayāś ca na lobhapāśairlokatrayaṃ jayati kṛtsnam idaṃ sa dhīraḥ ||
क्रियते भास्करेणैव स्फारस्फुरिततेजसा ॥ (१०७।२)
kriyate bhāskareṇaiva sphārasphuritatejasā ||
वह्निस् तस्य जलायते जलनिधिः कुल्यायते तत्क्षणान्मेरुः स्वल्पशिलायते मृगपतिः सद्यः कुरङ्गायते । (१०८।१)
vahnis tasya jalāyate jalanidhiḥ kulyāyate tatkṣaṇānmeruḥ svalpaśilāyate mṛgapatiḥ sadyaḥ kuraṅgāyate |
व्यालो माल्यगुणायते विषरसः पीयूषवर्षायते यस्याङ्गे ऽखिललोकवल्लभतमं शीलं समुन्मीलति ॥ (१०८।२)
vyālo mālyaguṇāyate viṣarasaḥ pīyūṣavarṣāyate yasyāṅge 'khilalokavallabhatamaṃ śīlaṃ samunmīlati ||
लज्जागुणौघजननीं जननीम् इव स्वामत्यन्तशुद्धहृदयाम् अनुवर्तमानाम् । (१०९।१)
lajjāguṇaughajananīṃ jananīm iva svāmatyantaśuddhahṛdayām anuvartamānām |
तेजस्विनः सुखम् असून् अपि संत्यजन्ति सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥ (१०९।२)
tejasvinaḥ sukham asūn api saṃtyajanti satyavratavyasanino na punaḥ pratijñām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.