ŚTr, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
शम्भुस्वयम्भुहरयो हरिणेक्षणानां येनाक्रियन्त सततं गृहकुम्भदासाः । (१।१)
śambhusvayambhuharayo hariṇekṣaṇānāṃ yenākriyanta satataṃ gṛhakumbhadāsāḥ |
वाचाम् अगोचरचरित्रविचित्रिताय तस्मै नमो भगवते मकरध्वजाय ॥ (१।२)
vācām agocaracaritravicitritāya tasmai namo bhagavate makaradhvajāya ||
स्मितेन भावेन च लज्जया भिया पराङ्मुखैर् अर्धकटाक्षवीक्षणैः । (२।१)
smitena bhāvena ca lajjayā bhiyā parāṅmukhair ardhakaṭākṣavīkṣaṇaiḥ |
वचोभिर् ईर्ष्याकलहेन लीलया समस्तभावैः खलु बन्धनं स्त्रियः ॥ (२।२)
vacobhir īrṣyākalahena līlayā samastabhāvaiḥ khalu bandhanaṃ striyaḥ ||
भ्रूचातुर्यात् कुष्चिताक्षाः कटाक्षाः स्निग्धा वाचो लज्जितान्ताश् च हासाः । (३।१)
bhrūcāturyāt kuṣcitākṣāḥ kaṭākṣāḥ snigdhā vāco lajjitāntāś ca hāsāḥ |
लीलामन्दं प्रस्थितं च स्थितं च स्त्रीणाम् एतद् भूषणं चायुधं च ॥ (३।२)
līlāmandaṃ prasthitaṃ ca sthitaṃ ca strīṇām etad bhūṣaṇaṃ cāyudhaṃ ca ||
क्वचित् सभ्रूभङ्गैः क्वचिद् अपि च लज्जापरिगतैः क्वचिद् भूरित्रस्तैः क्वचिद् अपि च लीलाविललितैः । (४।१)
kvacit sabhrūbhaṅgaiḥ kvacid api ca lajjāparigataiḥ kvacid bhūritrastaiḥ kvacid api ca līlāvilalitaiḥ |
कुमारीणाम् एतैर् मदनसुभगैर् नेत्रवलितैः स्फुरन्नीलाब्जानां प्रकरपरिकीर्णा इव दिशः ॥ (४।२)
kumārīṇām etair madanasubhagair netravalitaiḥ sphurannīlābjānāṃ prakaraparikīrṇā iva diśaḥ ||
वक्त्रं चन्द्रविकासि पङ्कजपरीहासक्षमे लोचने वर्णः स्वर्णम् अपाकरिष्णुर् अलिनीजिष्णुः कचानां चयः । (५।१)
vaktraṃ candravikāsi paṅkajaparīhāsakṣame locane varṇaḥ svarṇam apākariṣṇur alinījiṣṇuḥ kacānāṃ cayaḥ |
वक्षोजाविभकुम्भविभ्रमहरौ गुर्वी नितम्बस्थली वाचां हारि च मार्दवं युवतीषु स्वाभाविकं मण्डनम् ॥ (५।२)
vakṣojāvibhakumbhavibhramaharau gurvī nitambasthalī vācāṃ hāri ca mārdavaṃ yuvatīṣu svābhāvikaṃ maṇḍanam ||
स्मितकिंचिन्मुग्धं सरलतरलो दृष्टिविभवः परिस्पन्दो वाचाम् अभिनवविलासोक्तिसरसः । (६।१)
smitakiṃcinmugdhaṃ saralataralo dṛṣṭivibhavaḥ parispando vācām abhinavavilāsoktisarasaḥ |
गतानाम् आरम्भः किसलयितलीलापरिकरः स्पृशन्त्यास् तारुण्यं किम् इव न हि रम्यं मृगदृशः ॥ (६।२)
gatānām ārambhaḥ kisalayitalīlāparikaraḥ spṛśantyās tāruṇyaṃ kim iva na hi ramyaṃ mṛgadṛśaḥ ||
द्रष्टव्येषु किम् उत्तमं मृगदृशः प्रेमप्रसन्नं मुखं घ्रातव्येष्व् अपि किं तदास्यपवनः श्रव्येषु किं तद्वचः । (७।१)
draṣṭavyeṣu kim uttamaṃ mṛgadṛśaḥ premaprasannaṃ mukhaṃ ghrātavyeṣv api kiṃ tadāsyapavanaḥ śravyeṣu kiṃ tadvacaḥ |
किं स्वाद्येषु तदोष्ठपल्लवरसः स्पृश्येषु किं तद्वपुर्ध्येयं किं नवयौवने सहृदयैः सर्वत्र तद्विभ्रमाः ॥ (७।२)
kiṃ svādyeṣu tadoṣṭhapallavarasaḥ spṛśyeṣu kiṃ tadvapurdhyeyaṃ kiṃ navayauvane sahṛdayaiḥ sarvatra tadvibhramāḥ ||
एताश् चलद्वलयसंहतिमेखलोत्थझङ्कारनूपुरपराजितराजहंस्यः । (८।१)
etāś caladvalayasaṃhatimekhalotthajhaṅkāranūpuraparājitarājahaṃsyaḥ |
कुर्वन्ति कस्य न मनो विवशं तरुण्यो वित्रस्तमुग्धहरिणीसदृशैः कटाक्षैः ॥ (८।२)
kurvanti kasya na mano vivaśaṃ taruṇyo vitrastamugdhahariṇīsadṛśaiḥ kaṭākṣaiḥ ||
कुङ्कुमपङ्ककलङ्कितदेहा गौरपयोधरकम्पितहारा । (९।१)
kuṅkumapaṅkakalaṅkitadehā gaurapayodharakampitahārā |
नूपुरहंसरणत्पद्मा कं न वशीकुरुते भुवि रामा ॥ (९।२)
nūpurahaṃsaraṇatpadmā kaṃ na vaśīkurute bhuvi rāmā ||
नूनं हि ते कविवरा विपरीतवाचो ये नित्यम् आहुर् अबला इति कामिनीस् ताः । (१०।१)
nūnaṃ hi te kavivarā viparītavāco ye nityam āhur abalā iti kāminīs tāḥ |
याभिर् विलोलितरतारकदृष्टिपातैः शक्रादयो ऽपि विजितास् त्व् अबलाः कथं ताः ॥ (१०।२)
yābhir vilolitaratārakadṛṣṭipātaiḥ śakrādayo 'pi vijitās tv abalāḥ kathaṃ tāḥ ||
नूनम् आज्ञाकरस् तस्याः सुभ्रुवो मकरध्वजः । (११।१)
nūnam ājñākaras tasyāḥ subhruvo makaradhvajaḥ |
केशाः संयमिनः श्रुतेर् अपि परं पारं गते लोचने अन्तर्वक्त्रम् अपि स्वभावशुचिभीः कीर्णं द्विजानां गणैः । (१२।१)
keśāḥ saṃyaminaḥ śruter api paraṃ pāraṃ gate locane antarvaktram api svabhāvaśucibhīḥ kīrṇaṃ dvijānāṃ gaṇaiḥ |
मुक्तानां सतताधिवासरुचिरौ वक्षोजकुम्भाव् इमावित्थं तन्वि वपुः प्रशान्तम् अपि ते रागं करोत्य् एव नः ॥ (१२।२)
muktānāṃ satatādhivāsarucirau vakṣojakumbhāv imāvitthaṃ tanvi vapuḥ praśāntam api te rāgaṃ karoty eva naḥ ||
मुग्धे धानुष्कता केयम् अपूर्वा त्वयि दृश्यते । (१३।१)
mugdhe dhānuṣkatā keyam apūrvā tvayi dṛśyate |
यया विध्यसि चेतांसि गुणैर् एव न सायकैः ॥ (१३।२)
yayā vidhyasi cetāṃsi guṇair eva na sāyakaiḥ ||
सति प्रदीपे सत्य् अग्नौ सत्सु तारारवीन्दुषु । (१४।१)
sati pradīpe saty agnau satsu tārāravīnduṣu |
विना मे मृगशावाक्ष्या तमोभूतम् इदं जगत् ॥ (१४।२)
vinā me mṛgaśāvākṣyā tamobhūtam idaṃ jagat ||
उद्वृत्तः स्तनभार एष तरले नेत्रे चले भ्रूलते रागाधिष्ठितम् ओष्ठपल्लवम् इदं कुर्वन्तु नाम व्यथाम् । (१५।१)
udvṛttaḥ stanabhāra eṣa tarale netre cale bhrūlate rāgādhiṣṭhitam oṣṭhapallavam idaṃ kurvantu nāma vyathām |
सौभाग्याक्षरमालिकेव लिखिता पुष्पायुधेन स्वयं मध्यस्थापि करोति तापम् अधिकं रोमावलिः केन सा ॥ (१५।२)
saubhāgyākṣaramālikeva likhitā puṣpāyudhena svayaṃ madhyasthāpi karoti tāpam adhikaṃ romāvaliḥ kena sā ||
मुखेन चन्द्रकान्तेन महानीलैः शिरोरुहैः । (१६।१)
mukhena candrakāntena mahānīlaiḥ śiroruhaiḥ |
कराभ्यां पद्मरागाभ्यां रेजे रत्नमयीव सा ॥ (१६।२)
karābhyāṃ padmarāgābhyāṃ reje ratnamayīva sā ||
शनैश्चराभ्यां पादाभ्यां रेजे ग्रहमयीव सा ॥ (१७।२)
śanaiścarābhyāṃ pādābhyāṃ reje grahamayīva sā ||
तस्याः स्तनौ यदि घनौ जघनं च हारि वक्त्रं च चारु तव चित्ते किम् आकुलत्वम् । (१८।१)
tasyāḥ stanau yadi ghanau jaghanaṃ ca hāri vaktraṃ ca cāru tava citte kim ākulatvam |
पुण्यं कुरुष्व यदि तेषु तवास्ति वाञ्छा पुण्यैर् विना न हि भवन्ति समीहितार्थाः ॥ (१८।२)
puṇyaṃ kuruṣva yadi teṣu tavāsti vāñchā puṇyair vinā na hi bhavanti samīhitārthāḥ ||
इमे तारुण्यश्रीनवपरिमलाः प्रौढसुरतप्रतापप्रारम्भाः स्मरविजयदानप्रतिभुवः । (१९।१)
ime tāruṇyaśrīnavaparimalāḥ prauḍhasuratapratāpaprārambhāḥ smaravijayadānapratibhuvaḥ |
चिरं चेतश् चोरा अभिनवविकारैकगुरवो विलासव्यापाराः किम् अपि विजयन्ते मृगदृशाम् ॥ (१९।२)
ciraṃ cetaś corā abhinavavikāraikaguravo vilāsavyāpārāḥ kim api vijayante mṛgadṛśām ||
प्रणयमधुराः प्रेमोद्गारा रसाश्रयतां गताः फणितिमधुरा मुग्धप्रायाः प्रकाशितसम्मदाः । (२०।१)
praṇayamadhurāḥ premodgārā rasāśrayatāṃ gatāḥ phaṇitimadhurā mugdhaprāyāḥ prakāśitasammadāḥ |
प्रकृतिसुभगा विस्रम्भार्द्राः स्मरोदयदायिनी रहसि किम् अपि स्वैरालापा हरन्ति मृगीदृशाम् ॥ (२०।२)
prakṛtisubhagā visrambhārdrāḥ smarodayadāyinī rahasi kim api svairālāpā haranti mṛgīdṛśām ||
विश्रम्य विश्रम्य वनद्रुमाणां छायासु तन्वी विचचार काचित् । (२१।१)
viśramya viśramya vanadrumāṇāṃ chāyāsu tanvī vicacāra kācit |
स्तनोत्तरीयेण करोद्धृतेन निवारयन्ती शशिनो मयूखान् ॥ (२१।२)
stanottarīyeṇa karoddhṛtena nivārayantī śaśino mayūkhān ||
अदर्शने दर्शनमात्रकामा दृष्ट्वा परिष्वङ्गसुखैकलोला । (२२।१)
adarśane darśanamātrakāmā dṛṣṭvā pariṣvaṅgasukhaikalolā |
आलिङ्गितायां पुनर् आयताक्ष्यामाशास्महे विग्रहयोर् अभेदम् ॥ (२२।२)
āliṅgitāyāṃ punar āyatākṣyāmāśāsmahe vigrahayor abhedam ||
मालती शिरसि जृम्भणं मुखे चन्दनं वपुषि कुङ्कुमाविलम् । (२३।१)
mālatī śirasi jṛmbhaṇaṃ mukhe candanaṃ vapuṣi kuṅkumāvilam |
वक्षसि प्रियतमा मदालसा स्वर्ग एष परिशिष्ट आगमः ॥ (२३।२)
vakṣasi priyatamā madālasā svarga eṣa pariśiṣṭa āgamaḥ ||
प्राङ् माम् एति मनाग् अनागतरसं जाताभिलाषां ततः सव्रीडं तद् अनु श्लथोद्यमम् अथ प्रध्वस्तधैर्यं पुनः । (२४।१)
prāṅ mām eti manāg anāgatarasaṃ jātābhilāṣāṃ tataḥ savrīḍaṃ tad anu ślathodyamam atha pradhvastadhairyaṃ punaḥ |
प्रेमार्द्रं स्पृहणीयनिर्भररहः क्रीडाप्रगल्भं ततो निःसङ्गाङ्गविकर्षणाधिकसुखरम्यं कुलस्त्रीरतम् ॥ (२४।२)
premārdraṃ spṛhaṇīyanirbhararahaḥ krīḍāpragalbhaṃ tato niḥsaṅgāṅgavikarṣaṇādhikasukharamyaṃ kulastrīratam ||
उरसि निपतितानां स्रस्तधम्मिल्लकानां मुकुलितनयनानां किंचिदुन्मीलितानाम् । (२५।१)
urasi nipatitānāṃ srastadhammillakānāṃ mukulitanayanānāṃ kiṃcidunmīlitānām |
उपरि सुरतखेदस्विन्नगण्डस्थलानामधरमधु वधूनां भाग्यवन्तः पिबन्ति ॥ (२५।२)
upari suratakhedasvinnagaṇḍasthalānāmadharamadhu vadhūnāṃ bhāgyavantaḥ pibanti ||
आमीलितनयनानां यः सुरतरसो ऽनु संविदं भाति । (२६।१)
āmīlitanayanānāṃ yaḥ surataraso 'nu saṃvidaṃ bhāti |
मिथुनैर् मिथो ऽवधारितमवितथम् इदम् एव कामनिर्बर्हणम् ॥ (२६।२)
mithunair mitho 'vadhāritamavitatham idam eva kāmanirbarhaṇam ||
इदम् अनुचितम् अक्रमश् च पुंसां यद् इह जरास्वपि मन्मथा विकाराः । (२७।१)
idam anucitam akramaś ca puṃsāṃ yad iha jarāsvapi manmathā vikārāḥ |
तद् अपि च न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा ॥ (२७।२)
tad api ca na kṛtaṃ nitambinīnāṃ stanapatanāvadhi jīvitaṃ rataṃ vā ||
राजस्तृष्णाम्बुराशेर् न हि जगति गतः कश्चिद् एवावसानं को वार्थो ऽर्थैः प्रभूतैः स्ववपुषि गलिते यौवने सानुरागे । (२८।१)
rājastṛṣṇāmburāśer na hi jagati gataḥ kaścid evāvasānaṃ ko vārtho 'rthaiḥ prabhūtaiḥ svavapuṣi galite yauvane sānurāge |
गच्छामः सद्म यावद् विकसितनयनेन्दीवरालोकिनीनामाक्रम्याक्रम्य रूपं झटिति न जरया लुप्यते प्रेयसीनाम् ॥ (२८।२)
gacchāmaḥ sadma yāvad vikasitanayanendīvarālokinīnāmākramyākramya rūpaṃ jhaṭiti na jarayā lupyate preyasīnām ||
रागस्यागारम् एकं नरकशतमहादुःखसम्प्राप्तिहेतुर्मोहस्योत्पत्तिबीजं जलधरपटलं ज्ञानताराधिपस्य । (२९।१)
rāgasyāgāram ekaṃ narakaśatamahāduḥkhasamprāptiheturmohasyotpattibījaṃ jaladharapaṭalaṃ jñānatārādhipasya |
कन्दर्पस्यैकमित्रं प्रकटितविविधस्पष्टदोषप्रबन्धं लोके ऽस्मिन् न ह्य् अर्थव्रजकुलभवनयौवनाद् अन्यद् अस्ति ॥ (२९।२)
kandarpasyaikamitraṃ prakaṭitavividhaspaṣṭadoṣaprabandhaṃ loke 'smin na hy arthavrajakulabhavanayauvanād anyad asti ||
शृङ्गारद्रुमनीरदे प्रसृमरक्रीडारसस्रोतसि प्रद्युम्नप्रियबान्धवे चतुरवाङ्मुक्ताफलोदन्वति । (३०।१)
śṛṅgāradrumanīrade prasṛmarakrīḍārasasrotasi pradyumnapriyabāndhave caturavāṅmuktāphalodanvati |
तन्वीनेत्रचकोरपावनविधौ सौभाग्यलक्ष्मीनिधौ धन्यः को ऽपि न विक्रियां कलयति प्राप्ते नवे यौवने ॥ (३०।२)
tanvīnetracakorapāvanavidhau saubhāgyalakṣmīnidhau dhanyaḥ ko 'pi na vikriyāṃ kalayati prāpte nave yauvane ||
संसारे ऽस्मिन्न् असारे कुनृपतिभवनद्वारसेवाकलङ्कव्यासङ्गव्यस्तधैर्यं कथम् अमलधियो मानसं संविदध्युः । (३१।१)
saṃsāre 'sminn asāre kunṛpatibhavanadvārasevākalaṅkavyāsaṅgavyastadhairyaṃ katham amaladhiyo mānasaṃ saṃvidadhyuḥ |
यद्य् एताः प्रोद्यदिन्दुद्युतिनिचयभृतो न स्युर् अम्भोजनेत्राः प्रेङ्खत्काञ्चीकलापाः स्तनभरविनमन्मध्यभाजस् तरुण्यः ॥ (३१।२)
yady etāḥ prodyadindudyutinicayabhṛto na syur ambhojanetrāḥ preṅkhatkāñcīkalāpāḥ stanabharavinamanmadhyabhājas taruṇyaḥ ||
सिद्धाध्यासितकन्दरे हरवृषस्कन्धावरुग्णद्रुमे गङ्गाधौतशिलातले हिमवतः स्थाने स्थिते श्रेयसि । (३२।१)
siddhādhyāsitakandare haravṛṣaskandhāvarugṇadrume gaṅgādhautaśilātale himavataḥ sthāne sthite śreyasi |
कः कुर्वीत शिरः प्रणाममलिनं म्लानं मनस्वी जनो यद्वित्रस्तकुरङ्गशावनयना न स्युः स्मरास्त्रं स्त्रियः ॥ (३२।२)
kaḥ kurvīta śiraḥ praṇāmamalinaṃ mlānaṃ manasvī jano yadvitrastakuraṅgaśāvanayanā na syuḥ smarāstraṃ striyaḥ ||
अन्तरा दुस्तरा न स्युर् यदि ते मदिरेक्षणाम् ॥ (३३।२)
antarā dustarā na syur yadi te madirekṣaṇām ||
दिश वनहरिणीभ्यो वंशकाण्डच्छवीनां कवलम् उपलकोटिच्छिन्नमूलं कुशानाम् । (३४।१)
diśa vanahariṇībhyo vaṃśakāṇḍacchavīnāṃ kavalam upalakoṭicchinnamūlaṃ kuśānām |
शकयुवतिकपोलापाण्डुताम्बूलवल्लीदलम् अरुणनखाग्रैः पाटितं वा वधूभ्यः ॥ (३४।२)
śakayuvatikapolāpāṇḍutāmbūlavallīdalam aruṇanakhāgraiḥ pāṭitaṃ vā vadhūbhyaḥ ||
असाराः सर्वे ते विरतिविरसाः पापविषया जुगुप्स्यन्तां यद् वा ननु सकलदोषास्पदम् इति । (३५।१)
asārāḥ sarve te virativirasāḥ pāpaviṣayā jugupsyantāṃ yad vā nanu sakaladoṣāspadam iti |
तथाप्य् एतद्भूमौ नहि परहितात् पुण्यम् अधिकं न चास्मिन् संसारे कुवलयदृशो रम्यम् अपरम् ॥ (३५।२)
tathāpy etadbhūmau nahi parahitāt puṇyam adhikaṃ na cāsmin saṃsāre kuvalayadṛśo ramyam aparam ||
मात्सर्यम् उत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादम् इदं वदन्तु । (३७।१)
mātsaryam utsārya vicārya kāryamāryāḥ samaryādam idaṃ vadantu |
सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ॥ (३७।२)
sevyā nitambāḥ kimu bhūdharāṇāmata smarasmeravilāsinīnām ||
संसारे स्वप्नसारे परिणतितरले द्वे गती पण्डितानां तत्त्वज्ञानामृताम्भःप्लवललितधियां यातु कालः कथंचित् । (३८।१)
saṃsāre svapnasāre pariṇatitarale dve gatī paṇḍitānāṃ tattvajñānāmṛtāmbhaḥplavalalitadhiyāṃ yātu kālaḥ kathaṃcit |
नो चेन् मुग्धाङ्गनानां स्तनजघनघनाभोगसम्भोगिनीनां स्थूलोपस्थस्थलीषु स्थगितकरतलस्पर्शलीलोद्यमानाम् ॥ (३८।२)
no cen mugdhāṅganānāṃ stanajaghanaghanābhogasambhoginīnāṃ sthūlopasthasthalīṣu sthagitakaratalasparśalīlodyamānām ||
किम् इह बहुभिर् उक्तैर् युक्तिशून्यैः प्रलापैर्द्वयम् इह पुरुषाणां सर्वदा सेवनीयम् । (४०।१)
kim iha bahubhir uktair yuktiśūnyaiḥ pralāpairdvayam iha puruṣāṇāṃ sarvadā sevanīyam |
अभिनवमदलीलालालसं सुन्दरीणां स्तनभरपरिखिन्नं यौवनं वा वनं वा ॥ (४०।२)
abhinavamadalīlālālasaṃ sundarīṇāṃ stanabharaparikhinnaṃ yauvanaṃ vā vanaṃ vā ||
सत्यं जना वच्मि न पक्षपाताल्लोकेषु सप्तस्वपि तथ्यम् एतत् । (४१।१)
satyaṃ janā vacmi na pakṣapātāllokeṣu saptasvapi tathyam etat |
नान्यन् मनोहारि नितम्बिनीभ्यो दुःखैकहेतुर् न च कश्चिद् अन्यः ॥ (४१।२)
nānyan manohāri nitambinībhyo duḥkhaikahetur na ca kaścid anyaḥ ||
कान्तेत्य् उत्पललोचनेति विपुलश्रोणीभरेत्य् उन्नमत्पीनोत्तुङ्गपयोधरेति समुखाम्भोजेति सुभ्रूर् इति । (४२।१)
kāntety utpalalocaneti vipulaśroṇībharety unnamatpīnottuṅgapayodhareti samukhāmbhojeti subhrūr iti |
दृष्ट्वा माद्यति मोदते ऽभिरमते प्रस्तौति विद्वान् अपि प्रत्यक्षाशुचिभस्त्रिकां स्त्रियम् अहो मोहस्य दुश्चेष्टितम् ॥ (४२।२)
dṛṣṭvā mādyati modate 'bhiramate prastauti vidvān api pratyakṣāśucibhastrikāṃ striyam aho mohasya duśceṣṭitam ||
स्पृष्टा भवति मोहाय सा नाम दयिता कथम् ॥ (४३।२)
spṛṣṭā bhavati mohāya sā nāma dayitā katham ||
चक्षुष्पथाद् अतीता तु विषाद् अप्य् अतिरिच्यते ॥ (४४।२)
cakṣuṣpathād atītā tu viṣād apy atiricyate ||
नामृतं न विषं किंचिद् एतां मुक्त्वा नितम्बिनीम् । (४५।१)
nāmṛtaṃ na viṣaṃ kiṃcid etāṃ muktvā nitambinīm |
आवर्तः संशयानाम् अविनयभुवनं पट्टनं साहसानां दोषाणां सन्निधानं कपटशतमयं क्षेत्रम् अप्रत्ययानाम् । (४६।१)
āvartaḥ saṃśayānām avinayabhuvanaṃ paṭṭanaṃ sāhasānāṃ doṣāṇāṃ sannidhānaṃ kapaṭaśatamayaṃ kṣetram apratyayānām |
स्वर्गद्वारस्य विघ्नो नरकपुरमुखं सर्वमायाकरण्डं स्त्रीयन्त्रं केन सृष्टं विषम् अमृतमयं प्राणिलोकस्य पाशः ॥ (४६।२)
svargadvārasya vighno narakapuramukhaṃ sarvamāyākaraṇḍaṃ strīyantraṃ kena sṛṣṭaṃ viṣam amṛtamayaṃ prāṇilokasya pāśaḥ ||
नो सत्येन मृगाङ्क एष वदनीभूतो न चेन्दीवरद्वन्द्वं लोचनतां गतं न कनकैर् अप्य् अङ्गयष्टिः कृता । (४७।१)
no satyena mṛgāṅka eṣa vadanībhūto na cendīvaradvandvaṃ locanatāṃ gataṃ na kanakair apy aṅgayaṣṭiḥ kṛtā |
किन्त्व् एवं कविभिः प्रतारितमनास् तत्त्वं विजानन्न् अपि त्वङ्मांसास्थिमयं वपुर् मृगदृशां मन्दो जनः सेवते ॥ (४७।२)
kintv evaṃ kavibhiḥ pratāritamanās tattvaṃ vijānann api tvaṅmāṃsāsthimayaṃ vapur mṛgadṛśāṃ mando janaḥ sevate ||
लीलावतीनां सहजा विलासास्त एव मूढस्य हृदि स्फुरन्ति । (४८।१)
līlāvatīnāṃ sahajā vilāsāsta eva mūḍhasya hṛdi sphuranti |
रागो नलिन्या हि निसर्गसिद्धस्तत्र भ्रमत्येव वृथा षडङ्घ्रिः ॥ (४८।२)
rāgo nalinyā hi nisargasiddhastatra bhramatyeva vṛthā ṣaḍaṅghriḥ ||
संमोहयन्ति मदयन्ति विडम्बयन्ति निर्भर्त्सयन्ति रमयन्ति विषादयन्ति । (४९।१)
saṃmohayanti madayanti viḍambayanti nirbhartsayanti ramayanti viṣādayanti |
एताः प्रविश्य सदयं हृदयं नराणां किं नाम वामनयना न समाचरन्ति ॥ (४९।२)
etāḥ praviśya sadayaṃ hṛdayaṃ narāṇāṃ kiṃ nāma vāmanayanā na samācaranti ||
यद् एतत् पूर्णेन्दुद्युतिहरम् उदाराकृति परं मुखाब्जं तन्वङ्ग्याः किल वसति यत्राधरमधु । (५०।१)
yad etat pūrṇendudyutiharam udārākṛti paraṃ mukhābjaṃ tanvaṅgyāḥ kila vasati yatrādharamadhu |
इदं तत् किं पाकद्रुमफलम् इदानीम् अतिरसव्यतीते ऽस्मिन् काले विषम् इव भविष्यत्य् असुखदम् ॥ (५०।२)
idaṃ tat kiṃ pākadrumaphalam idānīm atirasavyatīte 'smin kāle viṣam iva bhaviṣyaty asukhadam ||
उन्मीलत्त्रिवलीतरङ्गनिलया प्रोत्तुङ्गपीनस्तनद्वन्द्वेनोद्गतचक्रवाकयुगला वक्त्राम्बुजोद्भासिनी । (५१।१)
unmīlattrivalītaraṅganilayā prottuṅgapīnastanadvandvenodgatacakravākayugalā vaktrāmbujodbhāsinī |
कान्ताकारधरा नदीयम् अभितः क्रूरात्र नापेक्षते संसारार्णवमज्जनं यदि तदा दूरेण संत्यज्यताम् ॥ (५१।२)
kāntākāradharā nadīyam abhitaḥ krūrātra nāpekṣate saṃsārārṇavamajjanaṃ yadi tadā dūreṇa saṃtyajyatām ||
जल्पन्ति सार्धम् अन्येन पश्यन्त्य् अन्यं सविभ्रमाः । (५२।१)
jalpanti sārdham anyena paśyanty anyaṃ savibhramāḥ |
हृद्गतं चिन्तयन्त्य् अन्यं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ (५२।२)
hṛdgataṃ cintayanty anyaṃ priyaḥ ko nāma yoṣitām ||
मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदि हालाहलम् एव केवलम् । (५३।१)
madhu tiṣṭhati vāci yoṣitāṃ hṛdi hālāhalam eva kevalam |
अत एव निपीयते ऽधरो हृदयं मुष्टिभिर् एव ताड्यते ॥ (५३।२)
ata eva nipīyate 'dharo hṛdayaṃ muṣṭibhir eva tāḍyate ||
अपसर सखे दूराद् अस्मात् कटाक्षविषानलात् प्रकृतिविषमाद् योषित्सर्पाद् विलासफणाभृतः । (५४।१)
apasara sakhe dūrād asmāt kaṭākṣaviṣānalāt prakṛtiviṣamād yoṣitsarpād vilāsaphaṇābhṛtaḥ |
इतरफणिना दष्टः शक्यश् चिकित्सितुम् औषधैश्चतुर्वनिताभोगिग्रस्तं हि मन्त्रिणः ॥ (५४।२)
itaraphaṇinā daṣṭaḥ śakyaś cikitsitum auṣadhaiścaturvanitābhogigrastaṃ hi mantriṇaḥ ||
विस्तारितं मकरकेतनधीवरेण स्त्रीसंज्ञितं बडिशम् अत्र भवाम्बुराशौ । (५५।१)
vistāritaṃ makaraketanadhīvareṇa strīsaṃjñitaṃ baḍiśam atra bhavāmburāśau |
येनाचिरात् तदधरामिषलोलमर्त्यमत्स्यान् विकृष्य विपचत्य् अनुरागवह्नौ ॥ (५५।२)
yenācirāt tadadharāmiṣalolamartyamatsyān vikṛṣya vipacaty anurāgavahnau ||
मा संचर मनः पान्थ तत्रास्ते स्मरतस्करः ॥ (५६।२)
mā saṃcara manaḥ pāntha tatrāste smarataskaraḥ ||
व्यादीर्घेण चलेन वक्त्रगतिना तेजस्विना भोगिना नीलाब्जद्युतिनाहिना परम् अहं दृष्टो न तच्चक्षुषा । (५७।१)
vyādīrgheṇa calena vaktragatinā tejasvinā bhoginā nīlābjadyutināhinā param ahaṃ dṛṣṭo na taccakṣuṣā |
दृष्टे सन्ति चिकित्सका दिशि दिशि प्रायेण धर्मार्थिनो मुग्धाक्षक्षणवीक्षितस्य न हि मे वैद्यो न चाप्यौषधम् ॥ (५७।२)
dṛṣṭe santi cikitsakā diśi diśi prāyeṇa dharmārthino mugdhākṣakṣaṇavīkṣitasya na hi me vaidyo na cāpyauṣadham ||
इह हि मधुरगीतं नृत्यम् एतद्रसो ऽयं स्फुरति परिमलो ऽसौ स्पर्श एष स्तनानाम् । (५८।१)
iha hi madhuragītaṃ nṛtyam etadraso 'yaṃ sphurati parimalo 'sau sparśa eṣa stanānām |
इति हतपरमार्थैर् इन्द्रियैर् भ्राम्यमाणः स्वहितकरणधूर्तैः पञ्चभिर् वञ्चितो ऽस्मि ॥ (५८।२)
iti hataparamārthair indriyair bhrāmyamāṇaḥ svahitakaraṇadhūrtaiḥ pañcabhir vañcito 'smi ||
न गम्यो मन्त्राणां न च भवति भैषज्यविषयो न चापि प्रध्वंसं व्रजति विविधैः शान्तिकशतैः । (५९।१)
na gamyo mantrāṇāṃ na ca bhavati bhaiṣajyaviṣayo na cāpi pradhvaṃsaṃ vrajati vividhaiḥ śāntikaśataiḥ |
भ्रमावेशाद् अङ्गे कम् अपि विदधद् भङ्गम् असकृत् स्मरापस्मारो ऽयं भ्रमयति दृशं घूर्णयति च ॥ (५९।२)
bhramāveśād aṅge kam api vidadhad bhaṅgam asakṛt smarāpasmāro 'yaṃ bhramayati dṛśaṃ ghūrṇayati ca ||
जात्यन्धाय च दुर्मुखाय च जराजीर्णाखिलाङ्गाय च ग्रामीणाय च दुष्कुलाय च गलत्कुष्ठाभिभूताय च । (६०।१)
jātyandhāya ca durmukhāya ca jarājīrṇākhilāṅgāya ca grāmīṇāya ca duṣkulāya ca galatkuṣṭhābhibhūtāya ca |
यच्छन्तीषु मनोहरं निजवपुलक्ष्मीलवश्रद्धया पण्यस्त्रीषु विवेककल्पलतिकाशस्त्रीषु राज्येत कः ॥ (६०।२)
yacchantīṣu manoharaṃ nijavapulakṣmīlavaśraddhayā paṇyastrīṣu vivekakalpalatikāśastrīṣu rājyeta kaḥ ||
कामिभिर् यत्र हूयन्ते यौवनानि धनानि च ॥ (६१।२)
kāmibhir yatra hūyante yauvanāni dhanāni ca ||
कश् चुम्बति कुलपुरुषो वेश्याधरपल्लवं मनोज्ञम् अपि । (६२।१)
kaś cumbati kulapuruṣo veśyādharapallavaṃ manojñam api |
धन्यास् त एव धवलायतलोचनानां तारुण्यदर्पघनपीनपयोधराणाम् । (६३।१)
dhanyās ta eva dhavalāyatalocanānāṃ tāruṇyadarpaghanapīnapayodharāṇām |
क्षामोदरोपरिलसत्त्रिवलीलतानां दृष्ट्वाकृतिं विकृतिम् एति मनो न येषाम् ॥ (६३।२)
kṣāmodaroparilasattrivalīlatānāṃ dṛṣṭvākṛtiṃ vikṛtim eti mano na yeṣām ||
बाले लीलामुकुलितम् अमी मन्थरा दृष्टिपाताः किं क्षिप्यन्ते विरम विरम व्यर्थ एष श्रमस् ते । (६४।१)
bāle līlāmukulitam amī mantharā dṛṣṭipātāḥ kiṃ kṣipyante virama virama vyartha eṣa śramas te |
सम्प्रत्य् अन्ये वयम् उपरतं बाल्यम् आस्था वनान्ते क्षीणो मोहस् तृणम् इव जगज्जालम् आलोकयामः ॥ (६४।२)
sampraty anye vayam uparataṃ bālyam āsthā vanānte kṣīṇo mohas tṛṇam iva jagajjālam ālokayāmaḥ ||
इयं बाला मां प्रत्य् अनवरतम् इन्दीवरदलप्रभा चीरं चक्षुः क्षिपति किम् अभिप्रेतम् अनया । (६५।१)
iyaṃ bālā māṃ praty anavaratam indīvaradalaprabhā cīraṃ cakṣuḥ kṣipati kim abhipretam anayā |
गतो मोहो ऽस्माकं स्मरशबरबाणव्यतिकरज्वरज्वाला शान्ता तद् अपि न वराकी विरमति ॥ (६५।२)
gato moho 'smākaṃ smaraśabarabāṇavyatikarajvarajvālā śāntā tad api na varākī viramati ||
किं कन्दर्प करं कदर्थयसि रे कोदण्डटङ्कारितं रे रे कोकिल कोमलं कलरवं किं वा वृथा जल्पसि । (६६।१)
kiṃ kandarpa karaṃ kadarthayasi re kodaṇḍaṭaṅkāritaṃ re re kokila komalaṃ kalaravaṃ kiṃ vā vṛthā jalpasi |
मुग्धे स्निग्धविदग्धचारुमधुरैर् लोलैः कटाक्षैर् अलं चेतश् चुम्बितचन्द्रचूडचरणध्यानामृतं वर्तते ॥ (६६।२)
mugdhe snigdhavidagdhacārumadhurair lolaiḥ kaṭākṣair alaṃ cetaś cumbitacandracūḍacaraṇadhyānāmṛtaṃ vartate ||
विरहे ऽपि सङ्गमः खलु परस्परं संगतं मनो येषाम् । (६७।१)
virahe 'pi saṅgamaḥ khalu parasparaṃ saṃgataṃ mano yeṣām |
हृदयम् अपि विघट्टितं चेत् सङ्गी विरहं विशेषयति ॥ (६७।२)
hṛdayam api vighaṭṭitaṃ cet saṅgī virahaṃ viśeṣayati ||
किं गतेन यदि सा न जीवति प्राणिति प्रियतमा तथापि किम् । (६८।१)
kiṃ gatena yadi sā na jīvati prāṇiti priyatamā tathāpi kim |
इत्य् उदीक्ष्य नवमेघमालिकां न प्रयाति पथिकः स्वमन्दिरम् ॥ (६८।२)
ity udīkṣya navameghamālikāṃ na prayāti pathikaḥ svamandiram ||
विरमत बुधा योषित्सङ्गात् सुखात् क्षणभङ्गुरात् कुरुत करुणामैत्रीप्रज्ञावधूजनसङ्गमम् । (६९।१)
viramata budhā yoṣitsaṅgāt sukhāt kṣaṇabhaṅgurāt kuruta karuṇāmaitrīprajñāvadhūjanasaṅgamam |
न खलु नरके हाराक्रान्तं घनस्तनमण्डलं शरणम् अथवा श्रोणीबिम्बं रणन्मणिमेखलम् ॥ (६९।२)
na khalu narake hārākrāntaṃ ghanastanamaṇḍalaṃ śaraṇam athavā śroṇībimbaṃ raṇanmaṇimekhalam ||
यदा योगाभ्यासव्यसनकृशयोर् आत्ममनसोरविच्छिन्ना मैत्री स्फुरति कृतिनस् तस्य किमु तैः । (७०।१)
yadā yogābhyāsavyasanakṛśayor ātmamanasoravicchinnā maitrī sphurati kṛtinas tasya kimu taiḥ |
प्रियाणाम् आलापैर् अधरमधुभिर् वक्त्रविधुभिः सनिश्वासामोदैः सकुचकलशाश्लेषसुरतैः ॥ (७०।२)
priyāṇām ālāpair adharamadhubhir vaktravidhubhiḥ saniśvāsāmodaiḥ sakucakalaśāśleṣasurataiḥ ||
यदासीद् अज्ञानं स्मरतिमिरसञ्चारजनितं तदा दृष्टनारीमयम् इदम् अशेषं जगद् इति । (७१।१)
yadāsīd ajñānaṃ smaratimirasañcārajanitaṃ tadā dṛṣṭanārīmayam idam aśeṣaṃ jagad iti |
इदानीम् अस्माकं पटुतरविवेकाञ्जनजुषां समीभूता दृष्टिस् त्रिभुवनम् अपि ब्रह्म मनुते ॥ (७१।२)
idānīm asmākaṃ paṭutaravivekāñjanajuṣāṃ samībhūtā dṛṣṭis tribhuvanam api brahma manute ||
तावद् एव कृतिनाम् अपि स्फुरत्येष निर्मलविवेकदीपकः । (७२।१)
tāvad eva kṛtinām api sphuratyeṣa nirmalavivekadīpakaḥ |
यावद् एव न कुरङ्गचक्षुषां ताड्यते चटुललोचनाञ्चलैः ॥ (७२।२)
yāvad eva na kuraṅgacakṣuṣāṃ tāḍyate caṭulalocanāñcalaiḥ ||
वचसि भवति सङ्गत्यागम् उद्दिश्य वार्ता श्रुतिमुखरमुखानां केवलं पण्डितानाम् । (७३।१)
vacasi bhavati saṅgatyāgam uddiśya vārtā śrutimukharamukhānāṃ kevalaṃ paṇḍitānām |
जघनम् अरुणरत्नग्रन्थिकाञ्चीकलापं कुवलयनयनानां को विहातुं समर्थः ॥ (७३।२)
jaghanam aruṇaratnagranthikāñcīkalāpaṃ kuvalayanayanānāṃ ko vihātuṃ samarthaḥ ||
स्वपरप्रतारको ऽसौ निन्दति यो ऽलीकपण्डितो युवतीः । (७४।१)
svaparapratārako 'sau nindati yo 'līkapaṇḍito yuvatīḥ |
यस्मात् तपसो ऽपि फलं स्वर्गः स्वर्गे ऽपि चाप्सरसः ॥ (७४।२)
yasmāt tapaso 'pi phalaṃ svargaḥ svarge 'pi cāpsarasaḥ ||
मत्तेभकुम्भदलने भुवि सन्ति धीराः केचित् प्रचण्डमृगराजवधे ऽपि दक्षाः । (७५।१)
mattebhakumbhadalane bhuvi santi dhīrāḥ kecit pracaṇḍamṛgarājavadhe 'pi dakṣāḥ |
किन्तु ब्रवीमि बलिनां पुरतः प्रसह्य कन्दर्पदर्पदलने विरला मनुष्याः ॥ (७५।२)
kintu bravīmi balināṃ purataḥ prasahya kandarpadarpadalane viralā manuṣyāḥ ||
सन्मार्गे तावद् आस्ते प्रभवति च नरस् तावद् एवेन्द्रियाणां लज्जां तावद् विधत्ते विनयम् अपि समालम्बते तावद् एव । (७६।१)
sanmārge tāvad āste prabhavati ca naras tāvad evendriyāṇāṃ lajjāṃ tāvad vidhatte vinayam api samālambate tāvad eva |
भ्रूचापाकृष्टमुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते यावल्लीलावतीनां हृदि न धृतिमुषो दृष्टिबाणाः पतन्ति ॥ (७६।२)
bhrūcāpākṛṣṭamuktāḥ śravaṇapathagatā nīlapakṣmāṇa ete yāvallīlāvatīnāṃ hṛdi na dhṛtimuṣo dṛṣṭibāṇāḥ patanti ||
तत्र प्रत्यूहम् आधातुं ब्रह्मापि खलु कातरः ॥ (७७।२)
tatra pratyūham ādhātuṃ brahmāpi khalu kātaraḥ ||
तावन् महत्त्वं पाण्डित्यं कुलीनत्वं विवेकिता । (७८।१)
tāvan mahattvaṃ pāṇḍityaṃ kulīnatvaṃ vivekitā |
शास्त्रज्ञो ऽपि प्रगुणितनयो ऽत्यन्तबाधापि बाढं संसारे ऽस्मिन् भवति विरलो भाजनं सद्गतीनाम् । (७९।१)
śāstrajño 'pi praguṇitanayo 'tyantabādhāpi bāḍhaṃ saṃsāre 'smin bhavati viralo bhājanaṃ sadgatīnām |
येनैतस्मिन् निरयनगरद्वारम् उद्घाटयन्ती वामाक्षीणां भवति कुटिला भ्रूलता कुञ्चिकेव ॥ (७९।२)
yenaitasmin nirayanagaradvāram udghāṭayantī vāmākṣīṇāṃ bhavati kuṭilā bhrūlatā kuñcikeva ||
कृशः काणः खञ्जः श्रवणरहितः पुच्छविकलो व्रणी पूयक्लिन्नः कृमिकुलशतैर् आवृततनुः । (८०।१)
kṛśaḥ kāṇaḥ khañjaḥ śravaṇarahitaḥ pucchavikalo vraṇī pūyaklinnaḥ kṛmikulaśatair āvṛtatanuḥ |
क्षुधा क्षामो जीर्णः पिठरककपालार्पितगलः शुनीम् अन्वेति श्वा हतम् अपि च हन्त्य् एव मदनः ॥ (८०।२)
kṣudhā kṣāmo jīrṇaḥ piṭharakakapālārpitagalaḥ śunīm anveti śvā hatam api ca hanty eva madanaḥ ||
स्त्रीमुद्रां कुसुमायुधस्य जयिनीं सर्वार्थसम्पत्करीं ये मूढाः प्रविहाय यान्ति कुधियो मिथ्याफलान्वेषिणः । (८१।१)
strīmudrāṃ kusumāyudhasya jayinīṃ sarvārthasampatkarīṃ ye mūḍhāḥ pravihāya yānti kudhiyo mithyāphalānveṣiṇaḥ |
ते तेनैव निहत्य निर्दयतरं नग्नीकृता मुण्डिताः केचित् पञ्चशिखीकृताश् च जटिलाः कापालिकाश् चापरे ॥ (८१।२)
te tenaiva nihatya nirdayataraṃ nagnīkṛtā muṇḍitāḥ kecit pañcaśikhīkṛtāś ca jaṭilāḥ kāpālikāś cāpare ||
विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो वाताम्बुपर्णाशनास्ते ऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः । (८२।१)
viśvāmitraparāśaraprabhṛtayo vātāmbuparṇāśanāste 'pi strīmukhapaṅkajaṃ sulalitaṃ dṛṣṭvaiva mohaṃ gatāḥ |
शाल्यन्नं सघृतं पयोदधियुतं ये भुञ्जते मानवास्तेषाम् इन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद् विन्ध्यः प्लवेत् सागरे ॥ (८२।२)
śālyannaṃ saghṛtaṃ payodadhiyutaṃ ye bhuñjate mānavāsteṣām indriyanigraho yadi bhaved vindhyaḥ plavet sāgare ||
परिमलभृतो वाताः शाखा नवाङ्कुरकोटयो मधुरविधुरोत्कण्ठाभाजः प्रिया पिकपक्षिणाम् । (८३।१)
parimalabhṛto vātāḥ śākhā navāṅkurakoṭayo madhuravidhurotkaṇṭhābhājaḥ priyā pikapakṣiṇām |
विरलविरसस्वेदोद्गारा वधूवदनेन्दवः प्रसरति मधौ धात्र्यां जातो न कस्य गुणोदयः ॥ (८३।२)
viralavirasasvedodgārā vadhūvadanendavaḥ prasarati madhau dhātryāṃ jāto na kasya guṇodayaḥ ||
मधुर् अयं मधुरैर् अपि कोकिलाकलरवैर् मलयस्य च वायुभिः । (८४।१)
madhur ayaṃ madhurair api kokilākalaravair malayasya ca vāyubhiḥ |
विरहिणः प्रहिणस्ति शरीरिणो विपदि हन्त सुधापि विषायते ॥ (८४।२)
virahiṇaḥ prahiṇasti śarīriṇo vipadi hanta sudhāpi viṣāyate ||
आवासः किलकिञ्चितस्य दयितापार्श्वे विलासालसाः कर्णे कोकिलकामिनीकलरवः स्मेरो लतामण्डपः । (८५।१)
āvāsaḥ kilakiñcitasya dayitāpārśve vilāsālasāḥ karṇe kokilakāminīkalaravaḥ smero latāmaṇḍapaḥ |
गोष्ठी सत्कविभिः समं कतिपयैर् मुग्धाः सुधांशोः कराः केषांचित् सुखयन्ति चात्र हृदयं चैत्रे विचित्राः क्षपाः ॥ (८५।२)
goṣṭhī satkavibhiḥ samaṃ katipayair mugdhāḥ sudhāṃśoḥ karāḥ keṣāṃcit sukhayanti cātra hṛdayaṃ caitre vicitrāḥ kṣapāḥ ||
पान्थ स्त्रीविरहानलाहुतिकलाम् आतन्वती मञ्जरीमाकन्देषु पिकाङ्गनाभिर् अधुना सोत्कण्ठम् आलोक्यते । (८६।१)
pāntha strīvirahānalāhutikalām ātanvatī mañjarīmākandeṣu pikāṅganābhir adhunā sotkaṇṭham ālokyate |
अप्य् एते नवपाटलापरिमलप्राग्भारपाटच्चरा वान्तिक्लान्तिवितानतानवकृतः श्रीखण्डशैलानिलाः ॥ (८६।२)
apy ete navapāṭalāparimalaprāgbhārapāṭaccarā vāntiklāntivitānatānavakṛtaḥ śrīkhaṇḍaśailānilāḥ ||
प्रथितः प्रणयवतीनां तावत् पदम् आतनोतु हृदि मानः । (८७।१)
prathitaḥ praṇayavatīnāṃ tāvat padam ātanotu hṛdi mānaḥ |
भवति न यावच्चन्दनतरुसुरभिर् मलयपवमानः ॥ (८७।२)
bhavati na yāvaccandanatarusurabhir malayapavamānaḥ ||
सहकारकुसुमकेसरनिकर भरामोदमूर्छितदिगन्ते । (८८।१)
sahakārakusumakesaranikara bharāmodamūrchitadigante |
मधुरमधुरविधुरमधुपे मधौ भवेत् कस्य नोत्कण्ठा ॥ (८८।२)
madhuramadhuravidhuramadhupe madhau bhavet kasya notkaṇṭhā ||
अच्छाच्छचन्दनरसार्द्रतरा मृगाक्ष्यो धारागृहाणि कुसुमानि च कौमुदी च । (८९।१)
acchācchacandanarasārdratarā mṛgākṣyo dhārāgṛhāṇi kusumāni ca kaumudī ca |
मन्दो मरुत् सुमनसः शुचि हर्म्यपृष्ठं ग्रीष्मे मदं च मदनं च विवर्धयन्ति ॥ (८९।२)
mando marut sumanasaḥ śuci harmyapṛṣṭhaṃ grīṣme madaṃ ca madanaṃ ca vivardhayanti ||
स्रजो हृद्यामोदा व्यजनपवनश् चन्द्रकिरणाः परागः कासारो मलयजरजः शीधु विशदम् । (९०।१)
srajo hṛdyāmodā vyajanapavanaś candrakiraṇāḥ parāgaḥ kāsāro malayajarajaḥ śīdhu viśadam |
शुचिः सौधोत्सङ्गः प्रतनु वसनं पङ्कजदृशो निदाघर्तावेतद् विलसति लभन्ते सुकृतिनः ॥ (९०।२)
śuciḥ saudhotsaṅgaḥ pratanu vasanaṃ paṅkajadṛśo nidāghartāvetad vilasati labhante sukṛtinaḥ ||
सुधाशुभ्रं धाम स्फुरदमलरश्मिः शशधरः प्रियावक्त्राम्भोजं मलयजरजश् चातिसुरभिः । (९१।१)
sudhāśubhraṃ dhāma sphuradamalaraśmiḥ śaśadharaḥ priyāvaktrāmbhojaṃ malayajarajaś cātisurabhiḥ |
स्रजो हृद्यामोदास् तद् इदम् अखिलं रागिणि जने करोत्य् अन्तः क्षोभं न तु विषयसंसर्गविमुखे ॥ (९१।२)
srajo hṛdyāmodās tad idam akhilaṃ rāgiṇi jane karoty antaḥ kṣobhaṃ na tu viṣayasaṃsargavimukhe ||
तरुणीवेषोद्दीपितकामा विकसज्जातीपुष्पसुगन्धिः । (९२।१)
taruṇīveṣoddīpitakāmā vikasajjātīpuṣpasugandhiḥ |
उन्नतपीनपयोधरभारा प्रावृट् तनुते कस्य न हर्षम् ॥ (९२।२)
unnatapīnapayodharabhārā prāvṛṭ tanute kasya na harṣam ||
वियदुपचितमेघं भूमयः कन्दलिन्यो नवकुटजकदम्बामोदिनो गन्धवाहाः । (९३।१)
viyadupacitameghaṃ bhūmayaḥ kandalinyo navakuṭajakadambāmodino gandhavāhāḥ |
शिखिकुलकलकेकारावरम्या वनान्ताः सुखिनम् असुखिनं वा सर्वम् उत्कण्ठयन्ति ॥ (९३।२)
śikhikulakalakekārāvaramyā vanāntāḥ sukhinam asukhinaṃ vā sarvam utkaṇṭhayanti ||
उपरि घनं घनपटलं तिर्यग् गिरयो ऽपि नर्तितमयूराः । (९४।१)
upari ghanaṃ ghanapaṭalaṃ tiryag girayo 'pi nartitamayūrāḥ |
क्षितिर् अपि कन्दलधवला दृष्टिं पथिकः क्व पातयति ॥ (९४।२)
kṣitir api kandaladhavalā dṛṣṭiṃ pathikaḥ kva pātayati ||
इतो विद्युद्वल्लीविलसितम् इतः केतकितरोः स्फुरन् गन्धः प्रोद्यज्जलदनिनदस्फूर्जितम् इतः । (९५।१)
ito vidyudvallīvilasitam itaḥ ketakitaroḥ sphuran gandhaḥ prodyajjaladaninadasphūrjitam itaḥ |
इतः केकिक्रीडाकलकलरवः पक्ष्मलदृशां कथं यास्यन्त्य् एते विरहदिवसाः सम्भृतरसाः ॥ (९५।२)
itaḥ kekikrīḍākalakalaravaḥ pakṣmaladṛśāṃ kathaṃ yāsyanty ete virahadivasāḥ sambhṛtarasāḥ ||
असूचिसंचारे तमसि नभसि प्रौढजलदध्वनिप्राज्ञंमन्ये पतति पृषतानां च निचये । (९६।१)
asūcisaṃcāre tamasi nabhasi prauḍhajaladadhvaniprājñaṃmanye patati pṛṣatānāṃ ca nicaye |
इदं सौदामिन्याः कनककमनीयं विलसितं मुदं च म्लानिं च प्रथयति पथि स्वैरसुदृशाम् ॥ (९६।२)
idaṃ saudāminyāḥ kanakakamanīyaṃ vilasitaṃ mudaṃ ca mlāniṃ ca prathayati pathi svairasudṛśām ||
आसारेण न हर्म्यतः प्रियतमैर् यातुं बहिः शक्यते शीतोत्कम्पनिमित्तम् आयतदृशा गाढं समालिङ्ग्यते । (९७।१)
āsāreṇa na harmyataḥ priyatamair yātuṃ bahiḥ śakyate śītotkampanimittam āyatadṛśā gāḍhaṃ samāliṅgyate |
जाताः शीकरशीतलाश् च मरुतोर् अत्यन्तखेदच्छिदो धन्यानां बत दुर्दिनं सुदिनतां याति प्रियासङ्गमे ॥ (९७।२)
jātāḥ śīkaraśītalāś ca marutor atyantakhedacchido dhanyānāṃ bata durdinaṃ sudinatāṃ yāti priyāsaṅgame ||
अर्धं सुप्त्वा निशायाः सरभससुरतायाससन्नश्लथाङ्गप्रोद्भूतासह्यतृष्णो मधुमदनिरतो हर्म्यपृष्ठे विविक्ते । (९८।१)
ardhaṃ suptvā niśāyāḥ sarabhasasuratāyāsasannaślathāṅgaprodbhūtāsahyatṛṣṇo madhumadanirato harmyapṛṣṭhe vivikte |
सम्भोगक्लान्तकान्ताशिथिलभुजलतावर्जितं कर्करीतो ज्योत्स्नाभिन्नाच्छधारं पिबति न सलिलं शारदं मन्दपुण्यः ॥ (९८।२)
sambhogaklāntakāntāśithilabhujalatāvarjitaṃ karkarīto jyotsnābhinnācchadhāraṃ pibati na salilaṃ śāradaṃ mandapuṇyaḥ ||
हेमन्ते दधिदुग्धसर्पिरशना माञ्जिष्ठवासोभृतः काश्मीरद्रवसान्द्रदिग्धवपुषश् छिन्ना विचित्रै रतैः । (९९।१)
hemante dadhidugdhasarpiraśanā māñjiṣṭhavāsobhṛtaḥ kāśmīradravasāndradigdhavapuṣaś chinnā vicitrai rataiḥ |
वृत्तोरुस्तनकामिनीजनकृताश्लेषा गृहाभ्यन्तरे ताम्बूलीदलपूगपूरितमुखा धन्याः सुखं शेरते ॥ (९९।२)
vṛttorustanakāminījanakṛtāśleṣā gṛhābhyantare tāmbūlīdalapūgapūritamukhā dhanyāḥ sukhaṃ śerate ||
प्रदुयत्प्रौढप्रियङ्गुद्युतिभृति विकसत्कुन्दमाद्यद्द्विरेफे काले प्रालेयवातप्रचलविलसितोदारमन्दारधाम्नि । (१००।१)
praduyatprauḍhapriyaṅgudyutibhṛti vikasatkundamādyaddvirephe kāle prāleyavātapracalavilasitodāramandāradhāmni |
येषां नो कण्ठलग्ना क्षणम् अपि तुहिनक्षोददक्षा मृगाक्षी तेषाम् आयामयामा यमसदनसमा यामिनी याति यूनाम् ॥ (१००।२)
yeṣāṃ no kaṇṭhalagnā kṣaṇam api tuhinakṣodadakṣā mṛgākṣī teṣām āyāmayāmā yamasadanasamā yāminī yāti yūnām ||
चुम्बन्तो गण्डभित्तीर् अलकवति मुखे सीत्कृतान्यादधाना वक्षःसूत्कञ्चुकेषु स्तनभरपुलकोद्भेदम् आपादयन्तः । (१०१।१)
cumbanto gaṇḍabhittīr alakavati mukhe sītkṛtānyādadhānā vakṣaḥsūtkañcukeṣu stanabharapulakodbhedam āpādayantaḥ |
ऊरूनाकम्पयन्तः पृथुजघनतटात् स्रंसयन्तो ऽंशुकानि व्यक्तं कान्ताजनानां विटचरितभृतः शैशिरा वान्ति वाताः ॥ (१०१।२)
ūrūnākampayantaḥ pṛthujaghanataṭāt sraṃsayanto 'ṃśukāni vyaktaṃ kāntājanānāṃ viṭacaritabhṛtaḥ śaiśirā vānti vātāḥ ||
केशानाकुलयन् दृशो मुकुलयन् वासो बलाद् आक्षिपन्नातन्वन् पुलकोद्गमं प्रकटयन्न् आवेगकम्पं शनैः । (१०२।१)
keśānākulayan dṛśo mukulayan vāso balād ākṣipannātanvan pulakodgamaṃ prakaṭayann āvegakampaṃ śanaiḥ |
वारं वारम् उदारसीत्कृतकृतो दन्तच्छदान् पीडयन् प्रायः शैशिर एष सम्प्रति मरुत् कान्तासु कान्तायते ॥ (१०२।२)
vāraṃ vāram udārasītkṛtakṛto dantacchadān pīḍayan prāyaḥ śaiśira eṣa samprati marut kāntāsu kāntāyate ||
यद्य् अस्य नास्ति रुचिरं तस्मिंस् तस्य स्पृहा मनोज्ञे ऽपि । (१०३।१)
yady asya nāsti ruciraṃ tasmiṃs tasya spṛhā manojñe 'pi |
रमणीये ऽपि सुधांशौ न मनःकामः सरोजिन्याः ॥ (१०३।२)
ramaṇīye 'pi sudhāṃśau na manaḥkāmaḥ sarojinyāḥ ||
वैराग्ये संचरत्य् एको नीतौ भ्रमति चापरः । (१०४।१)
vairāgye saṃcaraty eko nītau bhramati cāparaḥ |
शृङ्गारे रमते कश्चिद् भुवि भेदाः परस्परम् ॥ (१०४।२)
śṛṅgāre ramate kaścid bhuvi bhedāḥ parasparam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.