ŚTr, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
चूडोत्तंसितचन्द्रचारुकलिकाचञ्चच्छिखाभास्वरो लीलादग्धविलोलकामशलभः श्रेयोदशाग्रे स्फुरन् । (१।१)
cūḍottaṃsitacandracārukalikācañcacchikhābhāsvaro līlādagdhavilolakāmaśalabhaḥ śreyodaśāgre sphuran |
अन्तःस्फूर्जदपारमोहतिमिरप्राग्भारम् उच्चाटयन् श्वेतः सद्मनि योगिनां विजयते ज्ञानप्रदीपो हरः ॥ (१।२)
antaḥsphūrjadapāramohatimiraprāgbhāram uccāṭayan śvetaḥ sadmani yogināṃ vijayate jñānapradīpo haraḥ ||
भ्रान्तं देशम् अनेकदुर्गविषमं प्राप्तं न किंचित् फलं त्यक्त्वा जातिकुलाभिमानम् उचितं सेवा कृता निष्फला । (२।१)
bhrāntaṃ deśam anekadurgaviṣamaṃ prāptaṃ na kiṃcit phalaṃ tyaktvā jātikulābhimānam ucitaṃ sevā kṛtā niṣphalā |
भुक्तं मानविवर्जितं परगृहेष्व् आशङ्कया काकवत् तृष्णे जृम्भसि पापकर्मपिशुने नाद्यापि संतुष्यसि ॥ (२।२)
bhuktaṃ mānavivarjitaṃ paragṛheṣv āśaṅkayā kākavat tṛṣṇe jṛmbhasi pāpakarmapiśune nādyāpi saṃtuṣyasi ||
उत्खातं निधिशङ्कया क्षितितलं ध्माता गिरेर् धातवो निस्तीर्णः सरितां पतिर् नृपतयो यत्नेन संतोषिताः । (३।१)
utkhātaṃ nidhiśaṅkayā kṣititalaṃ dhmātā girer dhātavo nistīrṇaḥ saritāṃ patir nṛpatayo yatnena saṃtoṣitāḥ |
मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीताः श्मशाने निशाः प्राप्तः काणवराटको ऽपि न मया तृष्णे सकामा भव ॥ (३।२)
mantrārādhanatatpareṇa manasā nītāḥ śmaśāne niśāḥ prāptaḥ kāṇavarāṭako 'pi na mayā tṛṣṇe sakāmā bhava ||
खलालापाः सोढाः कथम् अपि तदाराधनपरैर्निगृह्यान्तर्बाष्पं हसितम् अपि शून्येन मनसा । (४।१)
khalālāpāḥ soḍhāḥ katham api tadārādhanaparairnigṛhyāntarbāṣpaṃ hasitam api śūnyena manasā |
कृतो वित्तस्तम्भप्रतिहतधियाम् अञ्जलिर् अपि त्वम् आशे मोघाशे किम् अपरम् अतो नर्तयसि माम् ॥ (४।२)
kṛto vittastambhapratihatadhiyām añjalir api tvam āśe moghāśe kim aparam ato nartayasi mām ||
अमीषां प्राणानां तुलितविसिनीपत्रपयसां कृते किं नास्माभिर् विगलितविवेकैर् व्यवसितम् । (५।१)
amīṣāṃ prāṇānāṃ tulitavisinīpatrapayasāṃ kṛte kiṃ nāsmābhir vigalitavivekair vyavasitam |
यदाढ्यानाम् अग्रे द्रविणमदनिःसंज्ञमनसां कृतं मावव्रीडैर् निजगुणकथापातकम् अपि ॥ (५।२)
yadāḍhyānām agre draviṇamadaniḥsaṃjñamanasāṃ kṛtaṃ māvavrīḍair nijaguṇakathāpātakam api ||
क्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं त्यक्तं न सन्तोषतः सोढो दुःसहशीततापपवनक्लेशो न तप्तं तपः । (६।१)
kṣāntaṃ na kṣamayā gṛhocitasukhaṃ tyaktaṃ na santoṣataḥ soḍho duḥsahaśītatāpapavanakleśo na taptaṃ tapaḥ |
ध्यातं वित्तम् अहर्निशं नित्यमितप्राणैर् न शम्भोः पदं तत्तत्कर्म कृतं यद् एव मुनिभिस् तैस् तैः फलैर् वञ्चिताः ॥ (६।२)
dhyātaṃ vittam aharniśaṃ nityamitaprāṇair na śambhoḥ padaṃ tattatkarma kṛtaṃ yad eva munibhis tais taiḥ phalair vañcitāḥ ||
भोगा न भुक्ता वयम् एव भुक्तास्तपो न तप्तं वयम् एव तप्ताः । (७।१)
bhogā na bhuktā vayam eva bhuktāstapo na taptaṃ vayam eva taptāḥ |
कालो न यातो वयम् एव यातास्तृष्णा न जीर्णा वयम् एव जीर्णाः ॥ (७।२)
kālo na yāto vayam eva yātāstṛṣṇā na jīrṇā vayam eva jīrṇāḥ ||
वलिभिर् मुखम् आक्रान्तं पलितेनाङ्कितं शिरः । (८।१)
valibhir mukham ākrāntaṃ palitenāṅkitaṃ śiraḥ |
विवेकव्याकोशे विदधति समे शाम्यति तृषा परिष्वङ्गे तुङ्गे प्रसरतितरां सा परिणता । (९।१)
vivekavyākośe vidadhati same śāmyati tṛṣā pariṣvaṅge tuṅge prasaratitarāṃ sā pariṇatā |
जराजीर्णैश्वर्यग्रसनगहनाक्षेपकृपणस् तृषापात्रं यस्यां भवति मरुताम् अप्य् अधिपतिः ॥ (९।२)
jarājīrṇaiśvaryagrasanagahanākṣepakṛpaṇas tṛṣāpātraṃ yasyāṃ bhavati marutām apy adhipatiḥ ||
निवृत्ता भोगेच्छा पुरुषबहुमानो ऽपि गलितः समानाः स्वर्याताः सपदि सुहृदो जीवितसमाः । (१०।१)
nivṛttā bhogecchā puruṣabahumāno 'pi galitaḥ samānāḥ svaryātāḥ sapadi suhṛdo jīvitasamāḥ |
शनैर् यष्ट्युत्थानं घनतिमिररुद्धे च नयने अहो मूढः कायस् तद् अपि मरणापायचकितः ॥ (१०।२)
śanair yaṣṭyutthānaṃ ghanatimiraruddhe ca nayane aho mūḍhaḥ kāyas tad api maraṇāpāyacakitaḥ ||
आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यद्रुमध्वंसिनी । (११।१)
āśā nāma nadī manorathajalā tṛṣṇātaraṅgākulā rāgagrāhavatī vitarkavihagā dhairyadrumadhvaṃsinī |
मोहावर्तसुदुस्तरातिगहना प्रोत्तुङ्गचिन्तातटी तस्याः परगता विशुद्धम् अलसो नन्दन्ति योगीश्वराः ॥ (११।२)
mohāvartasudustarātigahanā prottuṅgacintātaṭī tasyāḥ paragatā viśuddham alaso nandanti yogīśvarāḥ ||
न संसारोत्पन्नं चरितम् अनुपश्यामि कुशलं विपाकः पुण्यानां जनयति भयं मे विमृशतः । (१२।१)
na saṃsārotpannaṃ caritam anupaśyāmi kuśalaṃ vipākaḥ puṇyānāṃ janayati bhayaṃ me vimṛśataḥ |
महद्भिः पुण्यौघैश् चिरपरिगृहीताश् च विषया महान्तो जायन्ते व्यसनम् इव दातुं विषयिणाम् ॥ (१२।२)
mahadbhiḥ puṇyaughaiś ciraparigṛhītāś ca viṣayā mahānto jāyante vyasanam iva dātuṃ viṣayiṇām ||
अवश्यं यातारश् चिरतरम् उषित्वापि विषया वियोगे को भेदस् त्यजति न जनो यत् स्वयम् अमून् । (१३।१)
avaśyaṃ yātāraś cirataram uṣitvāpi viṣayā viyoge ko bhedas tyajati na jano yat svayam amūn |
व्रजन्तः स्वातन्त्र्याद् अतुलपरितापाय मनसः स्वयं त्यक्ता ह्य् एते शमसुखम् अनन्तं विदधति ॥ (१३।२)
vrajantaḥ svātantryād atulaparitāpāya manasaḥ svayaṃ tyaktā hy ete śamasukham anantaṃ vidadhati ||
ब्रह्मज्ञानविवेकनिर्मलधियः कुर्वन्त्य् अहो दुष्करं यन्मुञ्चन्त्युपभोगभाञ्ज्यपि धनान्येकान्ततो निःस्पृहाः । (१४।१)
brahmajñānavivekanirmaladhiyaḥ kurvanty aho duṣkaraṃ yanmuñcantyupabhogabhāñjyapi dhanānyekāntato niḥspṛhāḥ |
सम्प्राप्तान् न पुरा न सम्प्रति न च प्राप्तौ दृढप्रत्ययान् वाञ्छामात्रपरिग्रहान् अपि परं त्यक्तुं न शक्ता वयम् ॥ (१४।२)
samprāptān na purā na samprati na ca prāptau dṛḍhapratyayān vāñchāmātraparigrahān api paraṃ tyaktuṃ na śaktā vayam ||
धन्यानां गिरिकन्दरेषु वसतां ज्योतिः परं ध्यायतामानन्दाश्रु जलं पिबन्ति शकुना निःशङ्कम् अङ्केशयाः । (१५।१)
dhanyānāṃ girikandareṣu vasatāṃ jyotiḥ paraṃ dhyāyatāmānandāśru jalaṃ pibanti śakunā niḥśaṅkam aṅkeśayāḥ |
अस्माकं तु मनोरथोपरचितप्रासादवापीतटक्रीडाकाननकेलिकौतुकजुषाम् आयुः परं क्षीयते ॥ (१५।२)
asmākaṃ tu manorathoparacitaprāsādavāpītaṭakrīḍākānanakelikautukajuṣām āyuḥ paraṃ kṣīyate ||
भिक्षाशतं तद् अपि नीरसम् एकवारं शय्या च भूः परिजनो निजदेहमात्रम् । (१६।१)
bhikṣāśataṃ tad api nīrasam ekavāraṃ śayyā ca bhūḥ parijano nijadehamātram |
वस्त्रं विशीर्णशतखण्डमयी च कन्था हा हा तथापि विषया न परित्यजन्ति ॥ (१६।२)
vastraṃ viśīrṇaśatakhaṇḍamayī ca kanthā hā hā tathāpi viṣayā na parityajanti ||
स्तनौ मांसग्रन्थी कनककलशाव् इत्य् उपमिती मुखं श्लेष्मागारं तद् अपि च शशाङ्केन तुलितम् । (१७।१)
stanau māṃsagranthī kanakakalaśāv ity upamitī mukhaṃ śleṣmāgāraṃ tad api ca śaśāṅkena tulitam |
स्रवन्मूत्रक्लिन्नं करिवरशिरस्पर्धि जघनं मुहुर् निन्द्यं रूपं कविजनविशेषैर् गुरुकृतम् ॥ (१७।२)
sravanmūtraklinnaṃ karivaraśiraspardhi jaghanaṃ muhur nindyaṃ rūpaṃ kavijanaviśeṣair gurukṛtam ||
एको रागिषु राजते प्रियतमादेहार्धहारी हरो नीरागेषु जनो विमुक्तललनासङ्गो न यस्मात् परः । (१८।१)
eko rāgiṣu rājate priyatamādehārdhahārī haro nīrāgeṣu jano vimuktalalanāsaṅgo na yasmāt paraḥ |
दुर्वारस्मरबाणपन्नगविषव्याविद्धमुग्धो जनः शेषः कामविडम्बितान् न विषयान् भोक्तुं न मोक्तुं क्षमः ॥ (१८।२)
durvārasmarabāṇapannagaviṣavyāviddhamugdho janaḥ śeṣaḥ kāmaviḍambitān na viṣayān bhoktuṃ na moktuṃ kṣamaḥ ||
अजानन् दाहात्म्यं पततु शलभस् तीव्रदहने स मीनो ऽप्य् अज्ञानाद् बडिशयुतम् अश्नातु पिशितम् । (१९।१)
ajānan dāhātmyaṃ patatu śalabhas tīvradahane sa mīno 'py ajñānād baḍiśayutam aśnātu piśitam |
विजानन्तो ऽप्य् एते वयम् इह वियज्जालजटिलान् न मुञ्चामः कानामहह गहनो मोहमहिमा ॥ (१९।२)
vijānanto 'py ete vayam iha viyajjālajaṭilān na muñcāmaḥ kānāmahaha gahano mohamahimā ||
तृषा शुष्यत्य् आस्ये पिबति सलिलं शीतमधुरं क्षुधार्तः शाल्यन्नं कवलयति मांसादिकलितम् । (२०।१)
tṛṣā śuṣyaty āsye pibati salilaṃ śītamadhuraṃ kṣudhārtaḥ śālyannaṃ kavalayati māṃsādikalitam |
प्रदीप्ते कामाग्नौ सुदृढतरम् आलिङ्गति वधूं प्रतीकारं व्याधः सुखम् इति विपर्यस्यति जनः ॥ (२०।२)
pradīpte kāmāgnau sudṛḍhataram āliṅgati vadhūṃ pratīkāraṃ vyādhaḥ sukham iti viparyasyati janaḥ ||
तुङ्गं वेश्म सुताः सताम् अभिमताः सङ्ख्यातिगाः सम्पदः कल्याणी दयिता वयश् च नवम् इत्यज्ञानमूढो जनः । (२१।१)
tuṅgaṃ veśma sutāḥ satām abhimatāḥ saṅkhyātigāḥ sampadaḥ kalyāṇī dayitā vayaś ca navam ityajñānamūḍho janaḥ |
मत्वा विश्वम् अनश्वरं निविशते संसारकारागृहे संदृश्य क्षणभङ्गुरं तद् अखिलं धन्यस्तु संन्यस्यति ॥ (२१।२)
matvā viśvam anaśvaraṃ niviśate saṃsārakārāgṛhe saṃdṛśya kṣaṇabhaṅguraṃ tad akhilaṃ dhanyastu saṃnyasyati ||
दीना दीनमुखैः सदैव शिशुकैराकृष्टजीर्णाम्बरा क्रोशद्भिः क्षुधितैर् निरन्नविधुरा दृश्या न चेद् गेहिनी । (२२।१)
dīnā dīnamukhaiḥ sadaiva śiśukairākṛṣṭajīrṇāmbarā krośadbhiḥ kṣudhitair nirannavidhurā dṛśyā na ced gehinī |
याच्ञाभङ्गभयेन गद्गदगलत्रुट्यद्विलीनाक्षरं को देहीति वदेत् स्वदग्धजठरस्यार्थे मनस्वी पुमान् ॥ (२२।२)
yācñābhaṅgabhayena gadgadagalatruṭyadvilīnākṣaraṃ ko dehīti vadet svadagdhajaṭharasyārthe manasvī pumān ||
अभिमतमहामानग्रन्थिप्रभेदपटीयसी गुरुतरगुणग्रामाभोजस्फुटोज्ज्वलचन्द्रिका । (२३।१)
abhimatamahāmānagranthiprabhedapaṭīyasī gurutaraguṇagrāmābhojasphuṭojjvalacandrikā |
विपुलविलल्लज्जावल्लीवितानकुठारिका जठरपिठरी दुष्पूरेयं करोति विडम्बनम् ॥ (२३।२)
vipulavilallajjāvallīvitānakuṭhārikā jaṭharapiṭharī duṣpūreyaṃ karoti viḍambanam ||
पुण्ये ग्रामे वने वा महति सितपटच्छन्नपाली कपालिं ह्य् आदाय न्यायगर्भद्विजहुतहुतभुग् धूमधूम्रोपकण्ठे । (२४।१)
puṇye grāme vane vā mahati sitapaṭacchannapālī kapāliṃ hy ādāya nyāyagarbhadvijahutahutabhug dhūmadhūmropakaṇṭhe |
द्वारं द्वारं प्रविष्टो वरम् उदरदरीपूरणाय क्षुधार्तो मानी प्राणैः सनाथो न पुनर् अनुदिनं तुल्यकुल्ये सुदीनः ॥ (२४।२)
dvāraṃ dvāraṃ praviṣṭo varam udaradarīpūraṇāya kṣudhārto mānī prāṇaiḥ sanātho na punar anudinaṃ tulyakulye sudīnaḥ ||
गङ्गातरङ्गकणशीकरशीतलानि विद्याधराध्युषितचारुशिलातलानि । (२५।१)
gaṅgātaraṅgakaṇaśīkaraśītalāni vidyādharādhyuṣitacāruśilātalāni |
स्थानानि किं हिमवतः प्रलयं गतानि यत् सावमानपरपिण्डरता मनुष्याः ॥ (२५।२)
sthānāni kiṃ himavataḥ pralayaṃ gatāni yat sāvamānaparapiṇḍaratā manuṣyāḥ ||
किं कन्दाः कन्दरेभ्यः प्रलयम् उपगता निर्झरा वा गिरिभ्यः प्रध्वस्ता वा तरुभ्यः सरसगलभृतो वल्कलिन्यश् च शाखाः । (२६।१)
kiṃ kandāḥ kandarebhyaḥ pralayam upagatā nirjharā vā giribhyaḥ pradhvastā vā tarubhyaḥ sarasagalabhṛto valkalinyaś ca śākhāḥ |
वीक्ष्यन्ते यन् मुखानि प्रसभम् अपगतप्रश्रयाणां खलानां दुःखाप्तस्वल्पवित्तस्मयपवनवशानर्तितभ्रूलतानि ॥ (२६।२)
vīkṣyante yan mukhāni prasabham apagatapraśrayāṇāṃ khalānāṃ duḥkhāptasvalpavittasmayapavanavaśānartitabhrūlatāni ||
पुण्यैर् मूलफलैस् तथा प्रणयिनीं वृत्तिं कुरुष्वाधुना भूशय्यां नवपल्लवैर् अकृपणैर् उत्तिष्ठ यावो वनम् । (२७।१)
puṇyair mūlaphalais tathā praṇayinīṃ vṛttiṃ kuruṣvādhunā bhūśayyāṃ navapallavair akṛpaṇair uttiṣṭha yāvo vanam |
क्षुद्राणाम् अविवेकमूढमनसां यत्रेश्वराणां सदा वित्तव्याधिविकारविह्वलगिरां नामापि न श्रूयते ॥ (२७।२)
kṣudrāṇām avivekamūḍhamanasāṃ yatreśvarāṇāṃ sadā vittavyādhivikāravihvalagirāṃ nāmāpi na śrūyate ||
फलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनम् अखेदं क्षितिरुहां पयः स्थाने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम् । (२८।१)
phalaṃ svecchālabhyaṃ prativanam akhedaṃ kṣitiruhāṃ payaḥ sthāne sthāne śiśiramadhuraṃ puṇyasaritām |
मृदुस्पर्शा शय्या सुललितलतापल्लवमयी सहन्ते सन्तापं तद् अपि धनिनां द्वारि कृपणाः ॥ (२८।२)
mṛdusparśā śayyā sulalitalatāpallavamayī sahante santāpaṃ tad api dhanināṃ dvāri kṛpaṇāḥ ||
ये वर्तन्ते धनपतिपुरः प्रार्थनादुःखभाजो ये चाल्पत्वं दधति विषयाक्षेपपर्याप्तबुद्धेः । (२९।१)
ye vartante dhanapatipuraḥ prārthanāduḥkhabhājo ye cālpatvaṃ dadhati viṣayākṣepaparyāptabuddheḥ |
तेषाम् अन्तःस्फुरितहसितं वासराणि स्मरेयं ध्यानच्छेदे शिखरिकुहरग्रावशय्यानिषण्णः ॥ (२९।२)
teṣām antaḥsphuritahasitaṃ vāsarāṇi smareyaṃ dhyānacchede śikharikuharagrāvaśayyāniṣaṇṇaḥ ||
ये सन्तोषनिरन्तरप्रमुदितस् तेषां न भिन्ना मुदो ये त्व् अन्ये धनलुब्धसङ्कलधियस् तेषां न तृष्णाहता । (३०।१)
ye santoṣanirantarapramuditas teṣāṃ na bhinnā mudo ye tv anye dhanalubdhasaṅkaladhiyas teṣāṃ na tṛṣṇāhatā |
इत्थं कस्य कृते कुतः स विधिना कीदृक्पदं सम्पदां स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर् न मे रोचते ॥ (३०।२)
itthaṃ kasya kṛte kutaḥ sa vidhinā kīdṛkpadaṃ sampadāṃ svātmanyeva samāptahemamahimā merur na me rocate ||
भिक्षाहारम् अदैन्यम् अप्रतिसुखं भीतिच्छिदं सर्वतो दुर्मात्सर्यमदाभिमानमथनं दुःखौघविध्वंसनम् । (३१।१)
bhikṣāhāram adainyam apratisukhaṃ bhīticchidaṃ sarvato durmātsaryamadābhimānamathanaṃ duḥkhaughavidhvaṃsanam |
सर्वत्रान्वहम् अप्रयत्नसुलभं साधुप्रियं पावनं शम्भोः सत्रम् अवायम् अक्षयनिधिं शंसन्ति योगीश्वराः ॥ (३१।२)
sarvatrānvaham aprayatnasulabhaṃ sādhupriyaṃ pāvanaṃ śambhoḥ satram avāyam akṣayanidhiṃ śaṃsanti yogīśvarāḥ ||
भोगे रोगमयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद् भयं माने दैन्यभयं बले रिपुभयं रूपे जराया भयम् । (३२।१)
bhoge rogamayaṃ kule cyutibhayaṃ vitte nṛpālād bhayaṃ māne dainyabhayaṃ bale ripubhayaṃ rūpe jarāyā bhayam |
शास्त्रे वादिभयं गुणे खलभयं काये कृतान्ताद् भयं सर्वं वस्तु भयान्वितं भुवि नॄणां वैराग्यम् एवाभयम् ॥ (३२।२)
śāstre vādibhayaṃ guṇe khalabhayaṃ kāye kṛtāntād bhayaṃ sarvaṃ vastu bhayānvitaṃ bhuvi nṝṇāṃ vairāgyam evābhayam ||
आक्रान्तं मरणेन जन्म जरसा चात्युज्ज्वलं यौवनं सन्तोषो धनलिप्सया शममुखं प्रौढाङ्गनाविभ्रमैः । (३३।१)
ākrāntaṃ maraṇena janma jarasā cātyujjvalaṃ yauvanaṃ santoṣo dhanalipsayā śamamukhaṃ prauḍhāṅganāvibhramaiḥ |
लोकैर् मत्सरिभिर् गुणा वनभुवो व्यालैर् नृपा दुर्जनैरस्थैर्येण विभूतयो ऽप्यपहता ग्रस्तं न किं केन वा ॥ (३३।२)
lokair matsaribhir guṇā vanabhuvo vyālair nṛpā durjanairasthairyeṇa vibhūtayo 'pyapahatā grastaṃ na kiṃ kena vā ||
आधिव्याधिशतैर् जनस्य विविधैर् आरोग्यम् उन्मूल्यते लक्ष्मीर् यत्र पतन्ति तत्र विवृतद्वारा इव व्यापदः । (३४।१)
ādhivyādhiśatair janasya vividhair ārogyam unmūlyate lakṣmīr yatra patanti tatra vivṛtadvārā iva vyāpadaḥ |
जातं जातम् अवश्यम् आशु विवशं मृत्युः करोत्य् आत्मसात् तत् किं तेन निरङ्कुशेन विधिना यन् निर्मितं सुस्थिरम् ॥ (३४।२)
jātaṃ jātam avaśyam āśu vivaśaṃ mṛtyuḥ karoty ātmasāt tat kiṃ tena niraṅkuśena vidhinā yan nirmitaṃ susthiram ||
भोगास् तुङ्गतरङ्गभङ्गतरलाः प्राणाः क्षणध्वंसिनः स्तोकान्येव दिनानि यौवनसुखं स्फूर्तिः प्रियासु स्थिता । (३५।१)
bhogās tuṅgataraṅgabhaṅgataralāḥ prāṇāḥ kṣaṇadhvaṃsinaḥ stokānyeva dināni yauvanasukhaṃ sphūrtiḥ priyāsu sthitā |
तत्संसारम् असारम् एव निखिलं बुद्ध्वा बुधा बोधका लोकानुग्रहपेशलेन मनसा यत्नः समाधीयताम् ॥ (३५।२)
tatsaṃsāram asāram eva nikhilaṃ buddhvā budhā bodhakā lokānugrahapeśalena manasā yatnaḥ samādhīyatām ||
भोगा मेघवितानमध्यविलसत्सौदामिनीचञ्चला आयुर् वायुविघट्टिताब्जपटलीलीनाम्बुवद् भङ्गुरम् । (३६।१)
bhogā meghavitānamadhyavilasatsaudāminīcañcalā āyur vāyuvighaṭṭitābjapaṭalīlīnāmbuvad bhaṅguram |
लीला यौवनलालसास् तनुभृताम् इत्य् आकलय्य द्रुतं योगे धैर्यसमाधिसिद्धिसुलभे बुद्धिं विदध्वं बुधाः ॥ (३६।२)
līlā yauvanalālasās tanubhṛtām ity ākalayya drutaṃ yoge dhairyasamādhisiddhisulabhe buddhiṃ vidadhvaṃ budhāḥ ||
आयुः कल्लोललोलं कतिपयदिवसस्थायिनी यौवनश्रीरर्थाः सङ्कल्पकल्पा घनसमयतडिद्विभ्रमा भोगपूगाः । (३७।१)
āyuḥ kallolalolaṃ katipayadivasasthāyinī yauvanaśrīrarthāḥ saṅkalpakalpā ghanasamayataḍidvibhramā bhogapūgāḥ |
कण्ठाश्लेषोपगूढं तद् अपि च न चिरं यत् प्रियाभः प्रणीतं ब्रह्मण्य् आसक्तचित्ता भवत भवमयाम्भोधिपारं तरीतुम् ॥ (३७।२)
kaṇṭhāśleṣopagūḍhaṃ tad api ca na ciraṃ yat priyābhaḥ praṇītaṃ brahmaṇy āsaktacittā bhavata bhavamayāmbhodhipāraṃ tarītum ||
कृच्छ्रेणामेध्यमध्ये नियमिततनुभिः स्थीयते गर्भवासे कान्ताविश्लेषदुःखव्यतिकरविषमो यौवने चोपभोगः । (३८।१)
kṛcchreṇāmedhyamadhye niyamitatanubhiḥ sthīyate garbhavāse kāntāviśleṣaduḥkhavyatikaraviṣamo yauvane copabhogaḥ |
वामाक्षीणाम् अवज्ञाविहसितवसतिर् वृद्धभावो ऽन्यसाधुः संसारे रे मनुष्या वदत यदि सुखं स्वल्पम् अप्यस्ति किंचित् ॥ (३८।२)
vāmākṣīṇām avajñāvihasitavasatir vṛddhabhāvo 'nyasādhuḥ saṃsāre re manuṣyā vadata yadi sukhaṃ svalpam apyasti kiṃcit ||
व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश् च शत्रव इव प्रहरन्ति देहम् । (३९।१)
vyāghrīva tiṣṭhati jarā paritarjayantī rogāś ca śatrava iva praharanti deham |
आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोकस् तथाप्यहितम् आचरतीति चित्रम् ॥ (३९।२)
āyuḥ parisravati bhinnaghaṭādivāmbho lokas tathāpyahitam ācaratīti citram ||
भोगा भङ्गुरवृत्तयो बहुविधास् तैर् एव चायं भवस्तत् कस्येह कृते परिभ्रमत रे लोकाः कृतं चेष्टितैः । (४०।१)
bhogā bhaṅguravṛttayo bahuvidhās tair eva cāyaṃ bhavastat kasyeha kṛte paribhramata re lokāḥ kṛtaṃ ceṣṭitaiḥ |
आशापाशशतापशान्तिविशदं चेतः समाधीयतां कामोत्पत्तिवशात् स्वधामनि यदि श्रद्धेयम् अस्मद्वचः ॥ (४०।२)
āśāpāśaśatāpaśāntiviśadaṃ cetaḥ samādhīyatāṃ kāmotpattivaśāt svadhāmani yadi śraddheyam asmadvacaḥ ||
सखे धन्याः केचित् त्रुटितभवबन्धव्यतिकरा वनान्ते चित्तान्तर्विषम् अविषयाशीत्विषगताः । (४१।१)
sakhe dhanyāḥ kecit truṭitabhavabandhavyatikarā vanānte cittāntarviṣam aviṣayāśītviṣagatāḥ |
शरच्चन्द्रज्योत्स्नाधवलगगनाभोगसुभगां नयन्ते ये रात्रिं सुकृतचयचिन्तैकशरणाः ॥ (४१।२)
śaraccandrajyotsnādhavalagaganābhogasubhagāṃ nayante ye rātriṃ sukṛtacayacintaikaśaraṇāḥ ||
ब्रह्मेन्द्रादिमरुद्गणांस् तृणकणान् यत्र स्थितो मन्यते यत्स्वादाद् विरसा भवन्ति विभवास् त्रैलोक्यराज्यादयः । (४२।१)
brahmendrādimarudgaṇāṃs tṛṇakaṇān yatra sthito manyate yatsvādād virasā bhavanti vibhavās trailokyarājyādayaḥ |
भोगः को ऽपि स एव एकः परमो नित्योदितो जृम्भते भोः साधो क्षणभङ्गुरे तद् इतरे भोगे रतिं मा कृथाः ॥ (४२।२)
bhogaḥ ko 'pi sa eva ekaḥ paramo nityodito jṛmbhate bhoḥ sādho kṣaṇabhaṅgure tad itare bhoge ratiṃ mā kṛthāḥ ||
सा रम्या नगरी महान् स नृपतिः सामन्तचक्रं च तत् पार्श्वे तस्य च सा विदग्धपरिषत् ताश् चन्द्रबिम्बाननाः । (४३।१)
sā ramyā nagarī mahān sa nṛpatiḥ sāmantacakraṃ ca tat pārśve tasya ca sā vidagdhapariṣat tāś candrabimbānanāḥ |
उद्वृत्तः स राजपुत्रनिवहस् ते वन्दिनस् ताः कथाः सर्वं यस्य वशाद् अगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ॥ (४३।२)
udvṛttaḥ sa rājaputranivahas te vandinas tāḥ kathāḥ sarvaṃ yasya vaśād agāt smṛtipathaṃ kālāya tasmai namaḥ ||
यत्रानेकः क्वचिद् अपि गृहे तत्र तिष्ठत्य् अथैको यत्राप्येकस्तदनु बहवस्तत्र नैको ऽपि चान्ते । (४४।१)
yatrānekaḥ kvacid api gṛhe tatra tiṣṭhaty athaiko yatrāpyekastadanu bahavastatra naiko 'pi cānte |
इत्थं नयौ रजनिदिवसौ लोलयन् द्वाव् इवाक्षौ कालः कल्यो भुवनफलके क्रीडति प्राणिशारैः ॥ (४४।२)
itthaṃ nayau rajanidivasau lolayan dvāv ivākṣau kālaḥ kalyo bhuvanaphalake krīḍati prāṇiśāraiḥ ||
आदित्यस्य गतागतैर् अहरहः संक्षीयते जीवितं व्यापारैर् बहुकार्यभारगुरुभिः कालो ऽपि न ज्ञायते । (४५।१)
ādityasya gatāgatair aharahaḥ saṃkṣīyate jīvitaṃ vyāpārair bahukāryabhāragurubhiḥ kālo 'pi na jñāyate |
दृष्ट्वा जन्मजराविपत्तिमरणं त्रासश् च नोत्पद्यते पीत्वा मोहमयीं प्रमादमदिराम् उन्मत्तभूतं जगत् ॥ (४५।२)
dṛṣṭvā janmajarāvipattimaraṇaṃ trāsaś ca notpadyate pītvā mohamayīṃ pramādamadirām unmattabhūtaṃ jagat ||
रात्रिः सैव पुनः स एव दिवसो मत्वा मुधा जन्तवो धावन्त्युद्यमिनस् तथैव निभृतप्रारब्धतत्तत्क्रियाः । (४६।१)
rātriḥ saiva punaḥ sa eva divaso matvā mudhā jantavo dhāvantyudyaminas tathaiva nibhṛtaprārabdhatattatkriyāḥ |
व्यापारैः पुनरुक्तभूतविषयैर् इत्थंविधेनामुना संसारेण कदर्थिता वयम् अहो मोहान् न लज्जामहे ॥ (४६।२)
vyāpāraiḥ punaruktabhūtaviṣayair itthaṃvidhenāmunā saṃsāreṇa kadarthitā vayam aho mohān na lajjāmahe ||
न ध्यानं पदम् ईश्वरस्य विधिवत् संसारविच्छित्तये स्वर्गद्वारकपाटपाटनपटुर् धर्मो ऽपि नोपार्जितः । (४७।१)
na dhyānaṃ padam īśvarasya vidhivat saṃsāravicchittaye svargadvārakapāṭapāṭanapaṭur dharmo 'pi nopārjitaḥ |
नारीपीनपयोधरोरुयुगलं स्वप्ने ऽपि नालिङ्गितं मातुः केवलम् एव यौवनवनच्छेदे कुठारा वयम् ॥ (४७।२)
nārīpīnapayodharoruyugalaṃ svapne 'pi nāliṅgitaṃ mātuḥ kevalam eva yauvanavanacchede kuṭhārā vayam ||
नाभ्यस्ता प्रतिवादिवृन्ददमनी विद्या विनीतोचिता खड्गाग्रैः करिकुम्भपीठदलनैर् नाकं न नीतं यशः । (४८।१)
nābhyastā prativādivṛndadamanī vidyā vinītocitā khaḍgāgraiḥ karikumbhapīṭhadalanair nākaṃ na nītaṃ yaśaḥ |
कान्ताकोमलपल्लवाधररसः पीतो न चन्द्रोदये तारुण्यं गतम् एव निष्फलम् अहो शून्यालये दीपवत् ॥ (४८।२)
kāntākomalapallavādhararasaḥ pīto na candrodaye tāruṇyaṃ gatam eva niṣphalam aho śūnyālaye dīpavat ||
विद्या नाधिगता कलङ्करहिता वित्तं च नोपार्जितं शुश्रूषापि समाहितेन मनसा पित्रोर् न सम्पादिता । (४९।१)
vidyā nādhigatā kalaṅkarahitā vittaṃ ca nopārjitaṃ śuśrūṣāpi samāhitena manasā pitror na sampāditā |
आलोलायतलोचनाः प्रियतमाः स्वप्ने ऽपि नालिङ्गिताः कालो ऽयं परपिण्डलोलुपतया काकैर् इव प्रेर्यते ॥ (४९।२)
ālolāyatalocanāḥ priyatamāḥ svapne 'pi nāliṅgitāḥ kālo 'yaṃ parapiṇḍalolupatayā kākair iva preryate ||
वयं येभ्यो जाताश् चिरपरिगता एव खलु ते समं यैः संवृद्धाः स्मृतिविषयतां ते ऽपि गमिताः । (५०।१)
vayaṃ yebhyo jātāś ciraparigatā eva khalu te samaṃ yaiḥ saṃvṛddhāḥ smṛtiviṣayatāṃ te 'pi gamitāḥ |
इदानीम् एते स्मः प्रतिदिवसम् आसन्नपतना गतास् तुल्यावस्थां सिकतिलनदीतीरतरुभिः ॥ (५०।२)
idānīm ete smaḥ pratidivasam āsannapatanā gatās tulyāvasthāṃ sikatilanadītīratarubhiḥ ||
आयुर् वर्षशतं नॄणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्य परस्य चार्धम् अपरं बालत्ववृद्धत्वयोः । (५१।१)
āyur varṣaśataṃ nṝṇāṃ parimitaṃ rātrau tadardhaṃ gataṃ tasyārdhasya parasya cārdham aparaṃ bālatvavṛddhatvayoḥ |
शेषं व्याधिवियोगदुःखसहितं सेवादिभिर् नीयते जीवे वारितरङ्गचञ्चलतरे सौख्यं कुतः प्राणिनाम् ॥ (५१।२)
śeṣaṃ vyādhiviyogaduḥkhasahitaṃ sevādibhir nīyate jīve vāritaraṅgacañcalatare saukhyaṃ kutaḥ prāṇinām ||
क्षणं बालो भूत्वा क्षणम् वै युवा कामरसिकः क्षणं वित्तैर् हीनः क्षणम् अपि च सम्पूर्णविभवः । (५२।१)
kṣaṇaṃ bālo bhūtvā kṣaṇam vai yuvā kāmarasikaḥ kṣaṇaṃ vittair hīnaḥ kṣaṇam api ca sampūrṇavibhavaḥ |
जराजीर्णैर् अङ्गैर् नट इव वलीमण्डिततनूर् नरः संसारान्ते विशति यमधानीयवनिकाम् ॥ (५२।२)
jarājīrṇair aṅgair naṭa iva valīmaṇḍitatanūr naraḥ saṃsārānte viśati yamadhānīyavanikām ||
त्वं राजा वयम् अप्य् उपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नताः ख्यातस् त्वं विभवैर् यशांसि कवयो दिक्षु प्रतन्वन्ति नः । (५३।१)
tvaṃ rājā vayam apy upāsitaguruprajñābhimānonnatāḥ khyātas tvaṃ vibhavair yaśāṃsi kavayo dikṣu pratanvanti naḥ |
इत्थं मानधनातिदूरम् उभयोर् अप्य् आवयोर् अन्तरं यद्य् अस्मासु पराङ्मुखो ऽसि वयम् अप्य् एकान्ततो निःस्पृहाः ॥ (५३।२)
itthaṃ mānadhanātidūram ubhayor apy āvayor antaraṃ yady asmāsu parāṅmukho 'si vayam apy ekāntato niḥspṛhāḥ ||
अर्थानाम् ईशिषे त्वं वयम् अपि च गिराम् ईश्महे यावदर्थं शूरस् त्वं वादिदर्पव्युपशमनविधावक्षयं पाटवं नः । (५४।१)
arthānām īśiṣe tvaṃ vayam api ca girām īśmahe yāvadarthaṃ śūras tvaṃ vādidarpavyupaśamanavidhāvakṣayaṃ pāṭavaṃ naḥ |
सेवन्ते त्वां धनाढ्या मतिमलहतयेमाम् अपि श्रोतुकामामय्यप्यास्था न ते चेत् त्वयि मम नितराम् एव राजन्न् अनास्था ॥ (५४।२)
sevante tvāṃ dhanāḍhyā matimalahatayemām api śrotukāmāmayyapyāsthā na te cet tvayi mama nitarām eva rājann anāsthā ||
वयम् इह परितुष्टा वल्कलैस् त्वं दुकूलैः सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । (५५।१)
vayam iha parituṣṭā valkalais tvaṃ dukūlaiḥ sama iha paritoṣo nirviśeṣo viśeṣaḥ |
स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे को ऽर्थवान् को दरिद्रः ॥ (५५।२)
sa tu bhavatu daridro yasya tṛṣṇā viśālā manasi ca parituṣṭe ko 'rthavān ko daridraḥ ||
फलम् अलम् अशनाय स्वादु पानाय तोयं क्षितिर् अपि शयनार्थं वाससे वल्कलं च । (५६।१)
phalam alam aśanāya svādu pānāya toyaṃ kṣitir api śayanārthaṃ vāsase valkalaṃ ca |
नवघनमधुपानभ्रान्तसर्वेन्द्रियाणामविनयमनुमन्तुं नोत्सहे दुर्जनानाम् ॥ (५६।२)
navaghanamadhupānabhrāntasarvendriyāṇāmavinayamanumantuṃ notsahe durjanānām ||
शयीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमहि किम् ईश्वरैः ॥ (५७।२)
śayīmahi mahīpṛṣṭhe kurvīmahi kim īśvaraiḥ ||
न नटा ना विटा न गायका न च सभ्येतरवादचुञ्चवः । (५८।१)
na naṭā nā viṭā na gāyakā na ca sabhyetaravādacuñcavaḥ |
नृपम् ईक्षितुम् अत्र के वयं स्तनभारानमिता न योषितः ॥ (५८।२)
nṛpam īkṣitum atra ke vayaṃ stanabhārānamitā na yoṣitaḥ ||
विपुलहृदयैर् ईशैर् एतज् जगज् जनितं पुरा विधृतम् अपरैर् दत्तं चान्यैर् विजित्य तृणं यथा । (५९।१)
vipulahṛdayair īśair etaj jagaj janitaṃ purā vidhṛtam aparair dattaṃ cānyair vijitya tṛṇaṃ yathā |
इह हि भुवनान्य् अन्यैर् धीराश् चतुर्दश भुञ्जते कतिपयपुरस्वाम्ये पुंसां क एष मदज्वरः ॥ (५९।२)
iha hi bhuvanāny anyair dhīrāś caturdaśa bhuñjate katipayapurasvāmye puṃsāṃ ka eṣa madajvaraḥ ||
अभुक्तायां यस्यां क्षणम् अपि न यातं नृपशतैर्धुवस्तस्या लाभे क इव बहुमानः क्षितिभृताम् । (६०।१)
abhuktāyāṃ yasyāṃ kṣaṇam api na yātaṃ nṛpaśatairdhuvastasyā lābhe ka iva bahumānaḥ kṣitibhṛtām |
तदंशस्याप्य् अंशे तदवयलेशे ऽपि पतयो विषादे कर्तव्ये विदधति जडाः प्रत्युत मुदम् ॥ (६०।२)
tadaṃśasyāpy aṃśe tadavayaleśe 'pi patayo viṣāde kartavye vidadhati jaḍāḥ pratyuta mudam ||
मृत्पिण्डो जलरेखया बलयतिः सर्वो ऽप्ययं नन्वणुः स्वांशीकृत्य स एव सङ्गरशतै राज्ञां गणा भुञ्जते । (६१।१)
mṛtpiṇḍo jalarekhayā balayatiḥ sarvo 'pyayaṃ nanvaṇuḥ svāṃśīkṛtya sa eva saṅgaraśatai rājñāṃ gaṇā bhuñjate |
ये दद्युर् ददतो ऽथवा किम् अपरं क्षुद्रा दरिद्रं भृशं धिग् धिक् तान् पुरुषाधमान् धनकणान् वाञ्छन्ति तेभ्यो ऽपि ये ॥ (६१।२)
ye dadyur dadato 'thavā kim aparaṃ kṣudrā daridraṃ bhṛśaṃ dhig dhik tān puruṣādhamān dhanakaṇān vāñchanti tebhyo 'pi ye ||
स जातः को ऽप्य् आसीन् मदनरिपुणा मूर्ध्नि धवलं कपालं यस्योच्चैर् विनिहितम् अलङ्कारविधये । (६२।१)
sa jātaḥ ko 'py āsīn madanaripuṇā mūrdhni dhavalaṃ kapālaṃ yasyoccair vinihitam alaṅkāravidhaye |
नृभिः प्राणत्राणप्रवणमतिभिः कैश्चिद् अधुना नमद्भिः कः पुंसाम् अयम् अतुलदर्पज्वरभरः ॥ (६२।२)
nṛbhiḥ prāṇatrāṇapravaṇamatibhiḥ kaiścid adhunā namadbhiḥ kaḥ puṃsām ayam atuladarpajvarabharaḥ ||
परेषां चेतांसि प्रतिदिवसम् आराध्य बहुधा प्रसादं किं नेतुं विशसि हृदय क्लेशकलितम् । (६३।१)
pareṣāṃ cetāṃsi pratidivasam ārādhya bahudhā prasādaṃ kiṃ netuṃ viśasi hṛdaya kleśakalitam |
प्रसन्ने त्वय्य् अन्तःसवयमुदितचिन्तामणिगणो विविक्तः सङ्कल्पः किम् अभिलषितं पुष्यति न ते ॥ (६३।२)
prasanne tvayy antaḥsavayamuditacintāmaṇigaṇo viviktaḥ saṅkalpaḥ kim abhilaṣitaṃ puṣyati na te ||
सत्याम् एव त्रिलोकीसरिति हरशिरश्चुम्बिनीवच्छटायां सद्वृत्तिं कल्पयन्त्यां वटविटप्रभवैर् वल्कलैः सत्फलैश् च । (६४।१)
satyām eva trilokīsariti haraśiraścumbinīvacchaṭāyāṃ sadvṛttiṃ kalpayantyāṃ vaṭaviṭaprabhavair valkalaiḥ satphalaiś ca |
को ऽयं विद्वान् विपत्तिज्वरजनितरुजातीवदुःखासिकानां वक्त्रं वीक्षेत दुःस्थे यदि हि न बिभृयात् स्वे कुटुम्बे ऽनुकम्पाम् ॥ (६४।२)
ko 'yaṃ vidvān vipattijvarajanitarujātīvaduḥkhāsikānāṃ vaktraṃ vīkṣeta duḥsthe yadi hi na bibhṛyāt sve kuṭumbe 'nukampām ||
परिभ्रमसि किं मुधा क्वचन चित्त विश्राम्यतां स्वयं भवति यद् यथा भवति तत् तथा नान्यथा । (६५।१)
paribhramasi kiṃ mudhā kvacana citta viśrāmyatāṃ svayaṃ bhavati yad yathā bhavati tat tathā nānyathā |
अतीतम् अननुस्मरन्न् अपि च भाव्यसंकल्पयन्नतर्कितसमागमानुभवामि भोग नाहम् ॥ (६५।२)
atītam ananusmarann api ca bhāvyasaṃkalpayannatarkitasamāgamānubhavāmi bhoga nāham ||
एतस्माद् विरमेन्द्रियार्थगहनादायासकाद् आश्रयश्रेयोमार्गम् अशेषदुःखशमनव्यापारदक्षं क्षणात् । (६६।१)
etasmād viramendriyārthagahanādāyāsakād āśrayaśreyomārgam aśeṣaduḥkhaśamanavyāpāradakṣaṃ kṣaṇāt |
स्वात्मीभावम् उपैहि संत्यज निजां कल्लोललोलं गतिं मा भूयो भज भङ्गुरां भवरतिं चेतः प्रसीदाधुना ॥ (६६।२)
svātmībhāvam upaihi saṃtyaja nijāṃ kallolalolaṃ gatiṃ mā bhūyo bhaja bhaṅgurāṃ bhavaratiṃ cetaḥ prasīdādhunā ||
मोहं मार्जय ताम् उपार्जय रतिं चन्द्रार्धचूडामणौ चेतः स्वर्गतरङ्गिणीतटभुवाम् आसङ्गम् अङ्गीकुरु । (६७।१)
mohaṃ mārjaya tām upārjaya ratiṃ candrārdhacūḍāmaṇau cetaḥ svargataraṅgiṇītaṭabhuvām āsaṅgam aṅgīkuru |
को वा वीचिषु बुद्बुदेषु च तडिल्लेखासु च श्रीषु च ज्वालाग्रेषु च पन्नगेषु सरिद्वेगेषु च चप्रत्ययः ॥ (६७।२)
ko vā vīciṣu budbudeṣu ca taḍillekhāsu ca śrīṣu ca jvālāgreṣu ca pannageṣu saridvegeṣu ca capratyayaḥ ||
चेतश् चिन्तय मा रमां सकृद् इमाम् अस्थायिनीम् आस्थया भूपालभ्रुकुटीकुटीविहरणव्यापारपण्याङ्गनाम् । (६८।१)
cetaś cintaya mā ramāṃ sakṛd imām asthāyinīm āsthayā bhūpālabhrukuṭīkuṭīviharaṇavyāpārapaṇyāṅganām |
कन्थाकञ्चुकिनः प्रविश्य भवनद्वाराणि वाराणसीरथ्यापङ्क्तिषु पाणिपात्रपतितां भिक्षाम् अपेक्षामहे ॥ (६८।२)
kanthākañcukinaḥ praviśya bhavanadvārāṇi vārāṇasīrathyāpaṅktiṣu pāṇipātrapatitāṃ bhikṣām apekṣāmahe ||
अग्रे गीतं सरसकवयः पार्श्वयोर् दाक्षिणात्याः पश्चाल्लीलावलयरणितं चामरग्राहिणीनाम् । (६९।१)
agre gītaṃ sarasakavayaḥ pārśvayor dākṣiṇātyāḥ paścāllīlāvalayaraṇitaṃ cāmaragrāhiṇīnām |
यद्यस्त्येवं कुरु भवरसास्वादने लम्पटत्वं नो चेच्चेतः प्रविश सहसा निर्विकल्पे समाधौ ॥ (६९।२)
yadyastyevaṃ kuru bhavarasāsvādane lampaṭatvaṃ no ceccetaḥ praviśa sahasā nirvikalpe samādhau ||
प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघास् ततः किं न्यस्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । (७०।१)
prāptāḥ śriyaḥ sakalakāmadughās tataḥ kiṃ nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim |
सम्पादिताः प्रणयिनो विभवैस् ततः किं कल्पं स्थितास् तनुभृतां तनवस् ततः किम् ॥ (७०।२)
sampāditāḥ praṇayino vibhavais tataḥ kiṃ kalpaṃ sthitās tanubhṛtāṃ tanavas tataḥ kim ||
भक्तिर् भवे मरणजन्मभयं हृदिस्थं स्नेहो न बन्धुषु न मन्मथजा विकाराः । (७१।१)
bhaktir bhave maraṇajanmabhayaṃ hṛdisthaṃ sneho na bandhuṣu na manmathajā vikārāḥ |
संसर्गदोषरहिता विजया वनान्ता वैराग्यम् अस्ति किम् इतः परम् अर्थनीयम् ॥ (७१।२)
saṃsargadoṣarahitā vijayā vanāntā vairāgyam asti kim itaḥ param arthanīyam ||
तस्माद् अनन्तम् अजरं परमं विकासि तद् ब्रह्म चिन्तय किम् एभिर् असद्विकल्पैः । (७२।१)
tasmād anantam ajaraṃ paramaṃ vikāsi tad brahma cintaya kim ebhir asadvikalpaiḥ |
यस्यानुषङ्गिण इमे भुवनाधिपत्यभोगादयः कृपणलोकमता भवन्ति ॥ (७२।२)
yasyānuṣaṅgiṇa ime bhuvanādhipatyabhogādayaḥ kṛpaṇalokamatā bhavanti ||
पातालम् आविशसि यासि नभो विलङ्घ्य दिङ्मण्डलं भ्रमसि मानसचापलेन । (७३।१)
pātālam āviśasi yāsi nabho vilaṅghya diṅmaṇḍalaṃ bhramasi mānasacāpalena |
भ्रान्त्यापि जातु विमलं कथम् आत्मनीनं न ब्रह्म संसरसि निर्वृतिम् एषि येन ॥ (७३।२)
bhrāntyāpi jātu vimalaṃ katham ātmanīnaṃ na brahma saṃsarasi nirvṛtim eṣi yena ||
किं वेदैः स्मृतिभिः पुराणपठनैः शास्त्रैर् महाविस्तरैः स्वर्गग्रामकुटीनिवासफलदैः कर्मक्रियाविभ्रमैः । (७४।१)
kiṃ vedaiḥ smṛtibhiḥ purāṇapaṭhanaiḥ śāstrair mahāvistaraiḥ svargagrāmakuṭīnivāsaphaladaiḥ karmakriyāvibhramaiḥ |
मुक्त्वैकं भवदुःखभाररचनाविध्वंसकालानलं स्वात्मानन्दपदप्रवेशकलनं शेषैर् वणिग्वृत्तिभिः ॥ (७४।२)
muktvaikaṃ bhavaduḥkhabhāraracanāvidhvaṃsakālānalaṃ svātmānandapadapraveśakalanaṃ śeṣair vaṇigvṛttibhiḥ ||
नायं ते समयो रहस्यम् अधुना निद्राति नाथो यदि स्थित्वा द्रक्ष्यति कुप्यति प्रभुर् इति द्वारेषु येषां वचः । (७५।१)
nāyaṃ te samayo rahasyam adhunā nidrāti nātho yadi sthitvā drakṣyati kupyati prabhur iti dvāreṣu yeṣāṃ vacaḥ |
चेतस् तान् अपहाय याहि भवनं देवस्य विश्वेशितुर् निर्दौवारिकनिर्दयोक्त्यपरुषं निःसोमशर्मप्रदम् ॥ (७५।२)
cetas tān apahāya yāhi bhavanaṃ devasya viśveśitur nirdauvārikanirdayoktyaparuṣaṃ niḥsomaśarmapradam ||
यतो मेरुः श्रीमान् निपतति युगान्ताग्निवलितः समुद्राः शुष्यन्ति प्रचुरमकरग्राहनिलयाः । (७६।१)
yato meruḥ śrīmān nipatati yugāntāgnivalitaḥ samudrāḥ śuṣyanti pracuramakaragrāhanilayāḥ |
धरा गच्छत्य् अन्तं धरणिधरपादैर् अपि धृता शरीरे का वार्ता करिकलभकर्णाग्रचपले ॥ (७६।२)
dharā gacchaty antaṃ dharaṇidharapādair api dhṛtā śarīre kā vārtā karikalabhakarṇāgracapale ||
गात्रं संकुचितं गतिर् विगलिता भ्रष्टा च दन्तावलिर्दृष्टिर् नक्ष्यति वर्धते बधिरता वक्त्रं च लालायते । (७७।१)
gātraṃ saṃkucitaṃ gatir vigalitā bhraṣṭā ca dantāvalirdṛṣṭir nakṣyati vardhate badhiratā vaktraṃ ca lālāyate |
वाक्यं नाद्रियते च बान्धवजनो भार्या न शुश्रूषते हा कष्टं पुरुषस्य जीर्णवयसः पुत्रो ऽप्य् अमित्रायते ॥ (७७।२)
vākyaṃ nādriyate ca bāndhavajano bhāryā na śuśrūṣate hā kaṣṭaṃ puruṣasya jīrṇavayasaḥ putro 'py amitrāyate ||
वर्णं सितं शिरसि वीक्ष्य शिरोरुहाणां स्थानं जरापरिभवस्य तदा पुमांसम् । (७८।१)
varṇaṃ sitaṃ śirasi vīkṣya śiroruhāṇāṃ sthānaṃ jarāparibhavasya tadā pumāṃsam |
आरोपितास्थिशतकं परिहृत्य यान्ति चण्डालकूपम् इव दूरतरं तरुण्यः ॥ (७८।२)
āropitāsthiśatakaṃ parihṛtya yānti caṇḍālakūpam iva dūrataraṃ taruṇyaḥ ||
यावत् स्वस्थम् इदं शरीरम् अरुजं यावच्च दूरे जरा यावच्चेन्द्रियशक्तिर् अप्रतिहता यावत् क्षयो नायुषः । (७९।१)
yāvat svastham idaṃ śarīram arujaṃ yāvacca dūre jarā yāvaccendriyaśaktir apratihatā yāvat kṣayo nāyuṣaḥ |
आत्मश्रेयसि तावद् एव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान् संदीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥ (७९।२)
ātmaśreyasi tāvad eva viduṣā kāryaḥ prayatno mahān saṃdīpte bhavane tu kūpakhananaṃ pratyudyamaḥ kīdṛśaḥ ||
तपस्यन्तः सन्तः किम् अधिनिवसामः सुरनदीं गुणोदारान् दारान् उत परिचरामः सविनयम् । (८०।१)
tapasyantaḥ santaḥ kim adhinivasāmaḥ suranadīṃ guṇodārān dārān uta paricarāmaḥ savinayam |
पिबामः शास्त्रौघान् उत विविधकाव्यामृतरसान्न विद्मः किं कुर्मः कतिपयनिमेषायुषि जने ॥ (८०।२)
pibāmaḥ śāstraughān uta vividhakāvyāmṛtarasānna vidmaḥ kiṃ kurmaḥ katipayanimeṣāyuṣi jane ||
दुराराध्याश् चामी तुरगचलचित्ताः क्षितिभुजो वयं तु स्थूलेच्छाः सुमहति फले बद्धमनसः । (८१।१)
durārādhyāś cāmī turagacalacittāḥ kṣitibhujo vayaṃ tu sthūlecchāḥ sumahati phale baddhamanasaḥ |
जरा देहं मृत्युर् हरति दयितं जीवितम् इदं सखे नान्यच्छ्रेयो जगति विदुषे ऽन्यत्र तपसः ॥ (८१।२)
jarā dehaṃ mṛtyur harati dayitaṃ jīvitam idaṃ sakhe nānyacchreyo jagati viduṣe 'nyatra tapasaḥ ||
माने म्लायिनि खण्डिते च वसुनि व्यर्थे प्रयाते ऽर्थिनि क्षीणे बन्धुजने गते परिजने नष्टे शनैर् यौवने । (८२।१)
māne mlāyini khaṇḍite ca vasuni vyarthe prayāte 'rthini kṣīṇe bandhujane gate parijane naṣṭe śanair yauvane |
युक्तं केवलम् एतद् एव सुधियां यज्जह्नुकन्यापयःपूताग्रावगिरीन्द्रकन्दरतटीकुञ्जे निवासः क्वचित् ॥ (८२।२)
yuktaṃ kevalam etad eva sudhiyāṃ yajjahnukanyāpayaḥpūtāgrāvagirīndrakandarataṭīkuñje nivāsaḥ kvacit ||
रम्याश् चन्द्रमरीचयस् तृणवती रम्या वनान्तस्थली रम्यं साधुसमागमागतसुखं काव्येषु रम्याः कथाः । (८३।१)
ramyāś candramarīcayas tṛṇavatī ramyā vanāntasthalī ramyaṃ sādhusamāgamāgatasukhaṃ kāvyeṣu ramyāḥ kathāḥ |
कोपोपाहितबाष्पबिन्दुतरलं रम्यं प्रियाया मुखं सर्वं रम्यम् अनित्यताम् उपगते चित्ते न किंचित् पुनः ॥ (८३।२)
kopopāhitabāṣpabindutaralaṃ ramyaṃ priyāyā mukhaṃ sarvaṃ ramyam anityatām upagate citte na kiṃcit punaḥ ||
रम्यं हर्म्यतलं न किं वसतये श्रव्यं न गेयादिकं किं वा प्राणसमासमागमसुखं नैवाधिकप्रीतये । (८४।१)
ramyaṃ harmyatalaṃ na kiṃ vasataye śravyaṃ na geyādikaṃ kiṃ vā prāṇasamāsamāgamasukhaṃ naivādhikaprītaye |
किन्तु भ्रान्तपतङ्गक्षपवनव्यालोलदीपाङ्कुरच्छाया चञ्चलम् आकलय्य सकलं सन्तो वनान्तं गताः ॥ (८४।२)
kintu bhrāntapataṅgakṣapavanavyāloladīpāṅkuracchāyā cañcalam ākalayya sakalaṃ santo vanāntaṃ gatāḥ ||
आ संसारात् त्रिभुवनम् इदं चिन्वतां तात् तादृङ्नैवास्माकं नयनपदवीं श्रोत्रमार्गं गतो वा । (८५।१)
ā saṃsārāt tribhuvanam idaṃ cinvatāṃ tāt tādṛṅnaivāsmākaṃ nayanapadavīṃ śrotramārgaṃ gato vā |
यो ऽयं धत्ते विषयकरिणो गाढगूढाभिमानक्षीबस्यान्तः करणकरिणः संयमालानलीलाम् ॥ (८५।२)
yo 'yaṃ dhatte viṣayakariṇo gāḍhagūḍhābhimānakṣībasyāntaḥ karaṇakariṇaḥ saṃyamālānalīlām ||
यद् एतत् स्वच्छन्दं विहरणम् अकार्पण्यम् अशनं सहार्यैः संवासः श्रुतम् उपशमैकव्रतफलम् । (८६।१)
yad etat svacchandaṃ viharaṇam akārpaṇyam aśanaṃ sahāryaiḥ saṃvāsaḥ śrutam upaśamaikavrataphalam |
मनो मन्दस्पन्दं बहिर् अपि चिरस्यापि विमृशन्न जाने कस्यैषा परिणतिर् उदारस्य तपसः ॥ (८६।२)
mano mandaspandaṃ bahir api cirasyāpi vimṛśanna jāne kasyaiṣā pariṇatir udārasya tapasaḥ ||
जीर्णा एव मनोरथाश् च हृदये यातं च तद् यौवनं हन्ताङ्गेषु गुणाः वन्ध्यफलतां याता गुणज्ञैर् विना । (८७।१)
jīrṇā eva manorathāś ca hṛdaye yātaṃ ca tad yauvanaṃ hantāṅgeṣu guṇāḥ vandhyaphalatāṃ yātā guṇajñair vinā |
किं युक्तं सहसाभ्युपैति बलवान् कालः कृतान्तो ऽक्षमी हा ज्ञातं मदनान्तकाङ्घ्रियुगलं मुक्त्वास्ति नान्यो गतिः ॥ (८७।२)
kiṃ yuktaṃ sahasābhyupaiti balavān kālaḥ kṛtānto 'kṣamī hā jñātaṃ madanāntakāṅghriyugalaṃ muktvāsti nānyo gatiḥ ||
महेश्वरे वा जगताम् अधीश्वरे जनार्दने वा जगदन्तरात्मनि । (८८।१)
maheśvare vā jagatām adhīśvare janārdane vā jagadantarātmani |
न वस्तुभेदप्रतिपत्तिर् अस्ति मे तथापि भक्तिस् तरुणेन्दुशेखरे ॥ (८८।२)
na vastubhedapratipattir asti me tathāpi bhaktis taruṇenduśekhare ||
स्फुरत्स्फारज्योत्स्नाधवलिततले क्वापि पुलिने सुखासीनाः शान्तध्वन्तिसु रजनीषु द्युसरितः । (८९।१)
sphuratsphārajyotsnādhavalitatale kvāpi puline sukhāsīnāḥ śāntadhvantisu rajanīṣu dyusaritaḥ |
भवाभोगोद्विग्नाः शिव शिव शिवेत्य् उच्चवचसः कदा यास्यामो ऽतर्गतबहुलबाष्पाकुलदशाम् ॥ (८९।२)
bhavābhogodvignāḥ śiva śiva śivety uccavacasaḥ kadā yāsyāmo 'targatabahulabāṣpākuladaśām ||
महादेवो देवः सरिद् अपि च सैषा सुरसरिद्गुहा एवागारं वसनम् अपि ता एव हरितः । (९०।१)
mahādevo devaḥ sarid api ca saiṣā surasaridguhā evāgāraṃ vasanam api tā eva haritaḥ |
सुहृदा कालो ऽयं व्रतम् इदम् अदैन्यव्रतम् इदं कियद् वा वक्ष्यामो वटविटप एवास्तु दयिता ॥ (९०।२)
suhṛdā kālo 'yaṃ vratam idam adainyavratam idaṃ kiyad vā vakṣyāmo vaṭaviṭapa evāstu dayitā ||
वितीर्णे सर्वस्वे तरुणकरुणापूर्णहृदयाः स्मरन्तः संसारे विगुणपरिणामां विधिगतिम् । (९१।१)
vitīrṇe sarvasve taruṇakaruṇāpūrṇahṛdayāḥ smarantaḥ saṃsāre viguṇapariṇāmāṃ vidhigatim |
वयं पुण्यारण्ये परिणतशरच्चन्द्रकिरणास्त्रियामा नेष्यामो हरचरणचिन्तैकशरणाः ॥ (९१।२)
vayaṃ puṇyāraṇye pariṇataśaraccandrakiraṇāstriyāmā neṣyāmo haracaraṇacintaikaśaraṇāḥ ||
कदा वाराणस्याम् अमरतटिनीरोधसि वसन् वसानः कौपीनं शिरसि निदधानो ऽञ्जलिपुटम् । (९२।१)
kadā vārāṇasyām amarataṭinīrodhasi vasan vasānaḥ kaupīnaṃ śirasi nidadhāno 'ñjalipuṭam |
अये गौरीनाथ त्रिपुरहर शम्भो त्रिनयन प्रसीदेत्याक्रोशन् निमिषम् इव नेष्यामि दिवसान् ॥ (९२।२)
aye gaurīnātha tripurahara śambho trinayana prasīdetyākrośan nimiṣam iva neṣyāmi divasān ||
उद्यानेषु विचित्रभोजनविधिस् तीव्रातितीव्रं तपः कौपीनावरणं सुवस्त्रम् अमितं भिक्षाटनं मण्डनम् । (९३।१)
udyāneṣu vicitrabhojanavidhis tīvrātitīvraṃ tapaḥ kaupīnāvaraṇaṃ suvastram amitaṃ bhikṣāṭanaṃ maṇḍanam |
आसन्नं मरणं च मङ्गलसमं यस्यां समुत्पद्यते तां काशीं परिहृत्य हन्त विबुधैर् अन्यत्र किं स्थीयते ॥ (९३।२)
āsannaṃ maraṇaṃ ca maṅgalasamaṃ yasyāṃ samutpadyate tāṃ kāśīṃ parihṛtya hanta vibudhair anyatra kiṃ sthīyate ||
स्नात्वा गाङ्गैः पयोभिः शुचिकुसुमफलैर् अर्चयित्वा विभो त्वा ध्येये ध्यानं निवेश्य क्षितिधरकुहरग्रावपर्यङ्कमूले । (९४।१)
snātvā gāṅgaiḥ payobhiḥ śucikusumaphalair arcayitvā vibho tvā dhyeye dhyānaṃ niveśya kṣitidharakuharagrāvaparyaṅkamūle |
आत्मारामः फलाशी गुरुवचनरतस् त्वत्प्रसादात् स्मरारे दुःखं मोक्ष्ये कदाहं समकरचरणे पुंसि सेवासमुत्थम् ॥ (९४।२)
ātmārāmaḥ phalāśī guruvacanaratas tvatprasādāt smarāre duḥkhaṃ mokṣye kadāhaṃ samakaracaraṇe puṃsi sevāsamuttham ||
एकाकी निःस्पृहः शान्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः । (९५।१)
ekākī niḥspṛhaḥ śāntaḥ pāṇipātro digambaraḥ |
कदा शम्भो भविष्यामि कर्मनिर्मूलनक्षमः ॥ (९५।२)
kadā śambho bhaviṣyāmi karmanirmūlanakṣamaḥ ||
पाणिं पात्रयतां निसर्गशुचिना भैक्षेण संतुष्यतां यत्र क्वापि निषीदतां बहुतृणं विश्वं मुहुः पश्यताम् । (९६।१)
pāṇiṃ pātrayatāṃ nisargaśucinā bhaikṣeṇa saṃtuṣyatāṃ yatra kvāpi niṣīdatāṃ bahutṛṇaṃ viśvaṃ muhuḥ paśyatām |
अत्यागे ऽपि तनोर् अखण्डपरमानन्दावबोधस्पृशा मध्वाको ऽपि शिवप्रसादसुलभः सम्पत्स्यते योगिनाम् ॥ (९६।२)
atyāge 'pi tanor akhaṇḍaparamānandāvabodhaspṛśā madhvāko 'pi śivaprasādasulabhaḥ sampatsyate yoginām ||
कौपीनं शतखण्डजर्जरतरं कन्था पुनस् तादृशी नैश्चिन्त्यं निरपेक्षभैक्ष्यम् अशनं निद्रा श्मशाने वने । (९७।१)
kaupīnaṃ śatakhaṇḍajarjarataraṃ kanthā punas tādṛśī naiścintyaṃ nirapekṣabhaikṣyam aśanaṃ nidrā śmaśāne vane |
स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशं विहरणं स्वान्तं प्रशान्तं सदा स्थैर्यं योगमहोत्सवे ऽपि च यदि त्रैलोक्यराज्येन किम् ॥ (९७।२)
svātantryeṇa niraṅkuśaṃ viharaṇaṃ svāntaṃ praśāntaṃ sadā sthairyaṃ yogamahotsave 'pi ca yadi trailokyarājyena kim ||
ब्रह्माण्डं मण्डलीमात्रं किं लोभाय मनस्विनः । (९८।१)
brahmāṇḍaṃ maṇḍalīmātraṃ kiṃ lobhāya manasvinaḥ |
शफरीस्फूर्तेनाब्धिः क्षुब्धो न खलु जायते ॥ (९८।२)
śapharīsphūrtenābdhiḥ kṣubdho na khalu jāyate ||
मातर् लक्ष्मि भजस्व कंचिद् अपरं मत्काङ्क्षिणी मा स्म भूर्भोगेषु स्पृहयालवस् तव वशे का निःस्पृहाणाम् असि । (९९।१)
mātar lakṣmi bhajasva kaṃcid aparaṃ matkāṅkṣiṇī mā sma bhūrbhogeṣu spṛhayālavas tava vaśe kā niḥspṛhāṇām asi |
सद्यः स्यूतपलाशपत्रपुटिकापात्रैः पवित्रीकृतैर्भिक्षावस्तुभिर् एव सम्प्रति वयं वृत्तिं समीहामहे ॥ (९९।२)
sadyaḥ syūtapalāśapatrapuṭikāpātraiḥ pavitrīkṛtairbhikṣāvastubhir eva samprati vayaṃ vṛttiṃ samīhāmahe ||
महाशय्या पृथ्वी विपुलम् उपधानं भुजलतां वितानं चाकाशं व्यजनम् अनुकूलो ऽयम् अनिलः । (१००।१)
mahāśayyā pṛthvī vipulam upadhānaṃ bhujalatāṃ vitānaṃ cākāśaṃ vyajanam anukūlo 'yam anilaḥ |
शरच्चन्द्रो दीपो विरतिवनितासङ्गमुदितः सुखी शान्तः शेते मुनिर् अतनुभूतिर् नृप इव ॥ (१००।२)
śaraccandro dīpo virativanitāsaṅgamuditaḥ sukhī śāntaḥ śete munir atanubhūtir nṛpa iva ||
भिक्षाशी जनमध्यसङ्गरहितः स्वायत्तचेष्टः सदा हानादानविरक्तमार्गनिरतः कश्चित् तपस्वी स्थितः । (१०१।१)
bhikṣāśī janamadhyasaṅgarahitaḥ svāyattaceṣṭaḥ sadā hānādānaviraktamārganirataḥ kaścit tapasvī sthitaḥ |
रथ्याकीर्णविशीर्णजीर्णवसनः सम्प्राप्तकन्थासनो निर्मानो निरहंकृतिः शमसुखाभोगैकबद्धस्पृहः ॥ (१०१।२)
rathyākīrṇaviśīrṇajīrṇavasanaḥ samprāptakanthāsano nirmāno nirahaṃkṛtiḥ śamasukhābhogaikabaddhaspṛhaḥ ||
चण्डालः किम् अयं द्विजातिर् अथवा शूद्रो ऽथ किं तापसः किं वा तत्त्वविवेकपेशलमतिर् योगीश्वरः को ऽपि किम् । (१०२।१)
caṇḍālaḥ kim ayaṃ dvijātir athavā śūdro 'tha kiṃ tāpasaḥ kiṃ vā tattvavivekapeśalamatir yogīśvaraḥ ko 'pi kim |
इत्य् उत्पन्नविकल्पजल्पमुखरैर् आभाष्यमाणा जनैर् न क्रुद्धाः पथि नैव तुष्टमनसो यान्ति स्वयं योगिनः ॥ (१०२।२)
ity utpannavikalpajalpamukharair ābhāṣyamāṇā janair na kruddhāḥ pathi naiva tuṣṭamanaso yānti svayaṃ yoginaḥ ||
हिंसाशून्यम् अयत्नलभ्यम् अशनं धात्रा मरुत्कल्पितं व्यालानं पशवस् तृणाङ्कुरभुजस् तुष्टाः स्थलीशायिनः । (१०३।१)
hiṃsāśūnyam ayatnalabhyam aśanaṃ dhātrā marutkalpitaṃ vyālānaṃ paśavas tṛṇāṅkurabhujas tuṣṭāḥ sthalīśāyinaḥ |
संसारार्णवलङ्घनक्षमधियां वृत्तिः कृता सा नृणां ताम् अन्वेषयतां प्रयान्ति सततं सर्वं समाप्तिं गुणाः ॥ (१०३।२)
saṃsārārṇavalaṅghanakṣamadhiyāṃ vṛttiḥ kṛtā sā nṛṇāṃ tām anveṣayatāṃ prayānti satataṃ sarvaṃ samāptiṃ guṇāḥ ||
गङ्गातीरे हिमगिरिशिलाबद्धपद्मासनस्य ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य । (१०४।१)
gaṅgātīre himagiriśilābaddhapadmāsanasya brahmadhyānābhyasanavidhinā yoganidrāṃ gatasya |
किं तैर् भाव्यं मम सुदिवसैर् यत्र ते निर्विशङ्काः कण्डूयन्ते जरठहरिणाः स्वाङ्गम् अङ्गे मदीये ॥ (१०४।२)
kiṃ tair bhāvyaṃ mama sudivasair yatra te nirviśaṅkāḥ kaṇḍūyante jaraṭhahariṇāḥ svāṅgam aṅge madīye ||
जीर्णाः कन्था ततः किं सितम् अमलपटं पट्टसूत्रं ततः किं एका भार्या ततः किं हयकरिसुगणैर् आवृतो वा ततः किम् । (१०५।१)
jīrṇāḥ kanthā tataḥ kiṃ sitam amalapaṭaṃ paṭṭasūtraṃ tataḥ kiṃ ekā bhāryā tataḥ kiṃ hayakarisugaṇair āvṛto vā tataḥ kim |
भक्तं भुक्तं ततः किं कदशनम् अथवा वासरान्ते ततः किं व्यक्तज्योतिर् न वान्तर्मथितभवभयं वैभवं वा ततः किम् ॥ (१०५।२)
bhaktaṃ bhuktaṃ tataḥ kiṃ kadaśanam athavā vāsarānte tataḥ kiṃ vyaktajyotir na vāntarmathitabhavabhayaṃ vaibhavaṃ vā tataḥ kim ||
पाणिः पात्रं पवित्रं भ्रमणपरिगतं भैक्ष्यम् अक्षय्यम् अन्नं विस्तीर्णं वस्त्रम् आशादशकम् अचपलं तल्पम् अस्वल्पम् उर्वीम् । (१०६।१)
pāṇiḥ pātraṃ pavitraṃ bhramaṇaparigataṃ bhaikṣyam akṣayyam annaṃ vistīrṇaṃ vastram āśādaśakam acapalaṃ talpam asvalpam urvīm |
येषां निःसङ्गताङ्गीकरणपरिणतस्वान्तसन्तोषिणस् ते धन्याः संन्यस्तदैन्यव्यतिकरनिकराः कर्म निर्मूलयन्ति ॥ (१०६।२)
yeṣāṃ niḥsaṅgatāṅgīkaraṇapariṇatasvāntasantoṣiṇas te dhanyāḥ saṃnyastadainyavyatikaranikarāḥ karma nirmūlayanti ||
त्रैलोक्याधिपतित्वम् एव विरसं यस्मिन् महाशासने तल्लब्ध्वासनवस्त्रमानघटने भोगे रतिं मा कृथाः । (१०७।१)
trailokyādhipatitvam eva virasaṃ yasmin mahāśāsane tallabdhvāsanavastramānaghaṭane bhoge ratiṃ mā kṛthāḥ |
भोगः को ऽपि स एक एव परमो नित्योदिता जृम्भणे यत्स्वादाद् विरसा भवन्ति विषयास् त्रैलोक्यराज्यादयः ॥ (१०७।२)
bhogaḥ ko 'pi sa eka eva paramo nityoditā jṛmbhaṇe yatsvādād virasā bhavanti viṣayās trailokyarājyādayaḥ ||
मातर् मेदिनि तात मारुति सखे तेजः सुबन्धो जल भ्रातर् व्योम निबद्ध एष भवताम् अन्त्यः प्रणामाञ्जलिः । (१०८।१)
mātar medini tāta māruti sakhe tejaḥ subandho jala bhrātar vyoma nibaddha eṣa bhavatām antyaḥ praṇāmāñjaliḥ |
युष्मत्सङ्गवशोपजातसुकृतस्फारस्फुरन्निर्मलज्ञानापास्तसमस्तमोहमहिमा लीने परब्रह्मणि ॥ (१०८।२)
yuṣmatsaṅgavaśopajātasukṛtasphārasphurannirmalajñānāpāstasamastamohamahimā līne parabrahmaṇi ||
शय्या शैलशिलागृहं गिरिगुहा वस्त्रं तरुणां त्वचः सारङ्गाः सुहृदो ननु क्षितिरुहां वृत्तिः फलैः कोमलैः । (१०९।१)
śayyā śailaśilāgṛhaṃ giriguhā vastraṃ taruṇāṃ tvacaḥ sāraṅgāḥ suhṛdo nanu kṣitiruhāṃ vṛttiḥ phalaiḥ komalaiḥ |
येषां निर्झरम् अम्बुपानम् उचितं रत्यै तु विद्याङ्गना मन्ये ते परमेश्वराः शिरसि यरि बद्धो न सेवाञ्जलिः ॥ (१०९।२)
yeṣāṃ nirjharam ambupānam ucitaṃ ratyai tu vidyāṅganā manye te parameśvarāḥ śirasi yari baddho na sevāñjaliḥ ||
धैर्यं यस्य पिता क्षमा च जननी शान्तिश् चिरं गेहिनी सत्यं मित्रम् इदं दया च भगिनी भ्राता मनःसंयमः । (११०।१)
dhairyaṃ yasya pitā kṣamā ca jananī śāntiś ciraṃ gehinī satyaṃ mitram idaṃ dayā ca bhaginī bhrātā manaḥsaṃyamaḥ |
शय्या भूमितलं दिशो ऽपि वसनं ज्ञानामृतं भोजनं ह्येते यस्य कुटुम्बिनो वद सखे कस्माद् भयं योगिनः ॥ (११०।२)
śayyā bhūmitalaṃ diśo 'pi vasanaṃ jñānāmṛtaṃ bhojanaṃ hyete yasya kuṭumbino vada sakhe kasmād bhayaṃ yoginaḥ ||
अहो वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा मणौ वा लोष्टे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा । (१११।१)
aho vā hāre vā balavati ripau vā suhṛdi vā maṇau vā loṣṭe vā kusumaśayane vā dṛṣadi vā |
तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्ति दिवसाः क्वचित् पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ (१११।२)
tṛṇe vā straiṇe vā mama samadṛśo yānti divasāḥ kvacit puṇyāraṇye śiva śiva śiveti pralapataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.