SpandaKār, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
यथेच्छाभ्यर्थितो धाता जाग्रतो ऽर्थान् हृदि स्थितान् । (१।१)
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato 'rthān hṛdi sthitān |
तथा स्वप्ने ऽप्यभीष्टार्थान् प्रणयस्यानतिक्रमात् । (२।१)
tathā svapne 'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt |
नित्यं स्फुटतरं मध्ये स्थितोऽवश्यं प्रकाशयेत् ॥ (२।२)
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet ||
अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्यात् सृष्टिस् तद्धर्मकत्वतः । (३।१)
anyathā tu svatantrā syāt sṛṣṭis taddharmakatvataḥ |
यथा ह्य् अर्थो ऽस्फुटो दृष्टः सावधानेऽपि चेतसि । (४।१)
yathā hy artho 'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi |
तत्तथा बलमाक्रम्य न चिरात् सम्प्रवर्तते ॥ (५।२)
tattathā balamākramya na cirāt sampravartate ||
दुर्बलोऽपि तदाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते । (६।१)
durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate |
आच्छादयेद्बुभुक्षां च तथा यो ऽतिबुभुक्षितः ॥ (६।२)
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo 'tibubhukṣitaḥ ||
तथा स्वात्मन्यधिष्ठानात् सर्वत्रैवं भविष्यति ॥ (७।२)
tathā svātmanyadhiṣṭhānāt sarvatraivaṃ bhaviṣyati ||
ग्लानिर् विलुण्ठिका देहे तस्याश्चाज्ञानतः सृतिः । (८।१)
glānir viluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ |
तदुन्मेषविलुप्तं चेत् कुतः सा स्यादहेतुका ॥ (८।२)
tadunmeṣaviluptaṃ cet kutaḥ sā syādahetukā ||
उन्मेषः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् ॥ (९।२)
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet ||
अतो बिन्दुर् अतो नादो रूपम् अस्माद् अतो रसः । (१०।१)
ato bindur ato nādo rūpam asmād ato rasaḥ |
प्रवर्तन्ते ऽचिरेणैव क्षोभकत्वेन देहिनः ॥ (१०।२)
pravartante 'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ ||
दिदृक्षयेव सर्वार्थान् यदा व्याप्यावतिष्ठते । (११।१)
didṛkṣayeva sarvārthān yadā vyāpyāvatiṣṭhate |
तदा किं बहुनोक्तेन स्वयम् एवावभोत्स्यते ॥ (११।२)
tadā kiṃ bahunoktena svayam evāvabhotsyate ||
प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेज्ज्ञानेनालोक्य गोचरम् । (१२।१)
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram |
एकत्रारोपयेत्सर्वं ततो ऽन्येन न पीड्यते ॥ (१२।२)
ekatrāropayetsarvaṃ tato 'nyena na pīḍyate ||
शब्दराशिसमुत्थस्य शक्तिवर्गस्य भोग्यताम् । (१३।१)
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām |
यतः शब्दानुवेधेन न विना प्रत्ययोद्भवः ॥ (१५।२)
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ ||
सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी । (१६।१)
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī |
बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञाता सिद्ध्युपपादिका ॥ (१६।२)
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā ||
पुर्यष्टकेन संरुद्धस् तदुत्थं प्रत्ययोद्भवम् ॥ (१७।२)
puryaṣṭakena saṃruddhas tadutthaṃ pratyayodbhavam ||
भुङ्क्ते परवशो भोगं तद्भावात्संसरेदतः । (१८।१)
bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ |
संसृतिप्रलयस्यास्य कारणं सम्प्रचक्ष्महे ॥ (१८।२)
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ sampracakṣmahe ||
यदा त्व् एकत्र संरूढस् तदा तस्य लयोदयौ । (१९।१)
yadā tv ekatra saṃrūḍhas tadā tasya layodayau |
नियच्छन् भोक्तृताम् एति ततश् चक्रेश्वरो भवेत् ॥ (१९।२)
niyacchan bhoktṛtām eti tataś cakreśvaro bhavet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.