इइ। व्यवहाराध्याय, १। साधारणव्यवहारमातृकाप्रकरणम्व्यवहारान् नृपः पश्येद् विद्वद्भिर् ब्राह्मणैः सह । (१।१)

धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः ॥ (१।२)

श्रुताध्ययनसम्पन्ना धर्मज्ञाः सत्यवादिनः । (२।१)

राज्ञा सभासदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः ॥ (२।२)

अपश्यता कार्यवशाद् व्यवहारान् नृपेण तु । (३।१)

सभ्यैः सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित् ॥ (३।२)

रागाल् लोभाद् भयाद् वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः । (४।१)

सभ्याः पृथक् पृथग् दण्ड्या विवादाद् द्विगुणं दमम् ॥ (४।२)

स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्षितः परैः । (५।१)

आवेदयति चेद् राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ॥ (५।२)

प्रत्यर्थिनो ऽग्रतो लेख्यं यथावेदितम् अर्थिना । (६।१)

समामासतदर्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम् ॥ (६।२)

श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसंनिधौ । (७।१)

ततो ऽर्थी लेखयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् ॥ (७।२)

तत्सिद्धौ सिद्धिम् आप्नोति विपरीतम् अतो ऽन्यथा । (८।१)

चतुष्पाद् व्यवहारो ऽयं विवादेषूपदर्शितः ॥ (८।२)

२। असाधारणव्यवहारमातृकाप्रकरणमभियोगम् अनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत् । (९।१)

अभियुक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत् ॥ (९।२)

कुर्यात् प्रत्यभियोगं च कलहे साहसेषु च । (१०।१)

उभयोः प्रतिभूर् ग्राह्यः समर्थः कार्यनिर्णये ॥ (१०।२)

निह्नवे भावितो दद्याद् धनं राज्ञे च तत्समम् । (११।१)

मिथ्याभियोगी द्विगुणम् अभियोगाद् धनं वहेत् ॥ (११।२)

साहसस्तेयपारुष्यगोऽभिशापात्यये स्त्रियाम् । (१२।१)

विवादयेत् सद्य एव कालो ऽन्यत्रेच्छया स्मृतः ॥ (१२।२)

देशाद् देशान्तरं याति सृक्किणी परिलेढि च । (१३।१)

ललाटं स्विद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यम् एति च ॥ (१३।२)

परिशुष्यत्स्खलद्वाक्यो विरुद्धं बहु भाषिते । (१४।१)

वाक्चक्षुः पूजयति नो तथौष्ठौ निर्भुजत्य् अपि ॥ (१४।२)

स्वभावाद् विकृतिं गच्छेन् मनोवाक्कायकर्मभिः । (१५।१)

अभियोगे ऽथ साक्ष्ये वा दुष्टः स परिकीर्तितः ॥ (१५।२)

संदिग्धार्थं स्वतन्त्रो यः साधयेद् यश् च निष्पतेत् । (१६।१)

न चाहूतो वदेत् किंचिद्धीनो दण्ड्यश् च स स्मृतः ॥ (१६।२)

साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः । (१७।१)

पूर्वपक्षे ऽधरीभूते भवन्त्य् उत्तरवादिनः ॥ (१७।२)

सपणश् चेद् विवादः स्यात् तत्र हीनं तु दापयेत् । (१८।१)

दण्डं च स्वपणं चैव धनिने धनम् एव च ॥ (१८।२)

छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान् नयेन् नृपः । (१९।१)

भूतम् अप्य् अनुपन्यस्तं हीयते व्यवहारतः ॥ (१९।२)

निह्नुते लिखितं नैकम् एकदेशे विभावितः । (२०।१)

दाप्यः सर्वं नृपेणार्थं न ग्राह्यस् त्व् अनिवेदितः ॥ (२०।२)

स्मृत्योर् विरोधे न्यायस् तु बलवान् व्यवहारतः । (२१।१)

अर्थशास्त्रात् तु बलवद् धर्मशास्त्रम् इति स्थितिः ॥ (२१।२)

प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश् चेति कीर्तितम् । (२२।१)

एषाम् अन्यतमाभावे दिव्यान्यतमम् उच्यते ॥ (२२।२)

सर्वेष्व् अर्थविवादेषु बलवत्य् उत्तरा क्रिया । (२३।१)

आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बलवत्तरा ॥ (२३।२)

पश्यतो ऽब्रुवतो भूमेर् हानिर् विंशतिवार्षिकी । (२४।१)

परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षिकी ॥ (२४।२)

आधिसीमोपनिक्षेपजडबालधनैर् विना । (२५।१)

तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैर् अपि ॥ (२५।२)

आध्यादीनां विहर्तारं धनिने दापयेद् धनम् । (२६।१)

दण्डं च तत्समं राज्ञे शक्त्यपेक्षम् अथापि वा ॥ (२६।२)

आगमो ऽभ्यधिको भोगाद् विना पूर्वक्रमागतात् । (२७।१)

आगमे ऽपि बलं नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र नो ॥ (२७।२)

आगमस् तु कृतो येन सो ऽभियुक्तस् तम् उद्धरेत् । (२८।१)

न तत्सुतस् तत्सुतो वा भुक्तिस् तत्र गरीयसी ॥ (२८।२)

यो ऽभियुक्तः परेतः स्यात् तस्य रिक्थी तम् उद्धरेत् । (२९।१)

न तत्र कारणं भुक्तिर् आगमेन विनाकृता ॥ (२९।२)

नृपेणाधिकृताः पूगाः श्रेणयो ऽथ कुलानि च । (३०।१)

पूर्वं पूर्वं गुरु ज्ञेयं व्यवहारविधौ नृणाम् ॥ (३०।२)

बलोपाधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान् निवर्तयेत् । (३१।१)

स्त्रीनक्तमन्तरागारबहिःशत्रुकृतांस् तथा ॥ (३१।२)

मत्तोन्मत्तार्तव्यसनिबालभीतादियोजितः । (३२।१)

असंबद्धकृतश् चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥ (३२।२)

प्रनष्टाधिगतं देयं नृपेण धनिने धनम् । (३३।१)

विभावयेन् न चेल्लिङ्गैस् तत्समं दण्डम् अर्हति ॥ (३३।२)

राजा लब्ध्वा निधिं दद्याद् द्विजेभ्यो ऽर्धं द्विजः पुनः । (३४।१)

विद्वान् अशेषम् आदद्यात् स सर्वस्य प्रभुर् यतः ॥ (३४।२)

इतरेण निधौ लब्धे राजा षष्ठांशम् आहरेत् । (३५।१)

अनिवेदितविज्ञातो दाप्यस् तं दण्डम् एव च ॥ (३५।२)

देयं चौरहृतं द्रव्यं राज्ञा जानपदाय तु । (३६।१)

अददद्धि समाप्नोति किल्बिषं यस्य तस्य तत् ॥ (३६।२)

३। ऋणादानप्रकरणमशीतिभागो वृद्धिः स्यान् मासि मासि सबन्धके । (३७।१)

वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिचतुष्पञ्चकम् अन्यथा ॥ (३७।२)

कान्तारगास् तु दशकं सामुद्रा विंशकं शतम् । (३८।१)

दद्युर् वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु ॥ (३८।२)

संततिस् तु पशुस्त्रीणां रसस्याष्टगुणा परा । (३९।१)

वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्त्रिद्विगुणा परा ॥ (३९।२)

प्रपन्नं साधयन्न् अर्थं न वाच्यो नृपतेर् भवेत् । (४०।१)

साध्यमानो नृपं गच्छन् दण्ड्यो दाप्यश् च तद्धनम् ॥ (४०।२)

गृहीतानुक्रमाद् दाप्यो धनिनाम् अधमर्णिकः । (४१।१)

दत्त्वा तु ब्राह्मणायैव नृपतेस् तदनन्तरम् ॥ (४१।२)

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद् दशकं शतम् । (४२।१)

पञ्चकं च शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्य् उत्तमर्णिकः ॥ (४२।२)

हीनजातिं परिक्षीणम् ऋणार्थं कर्म कारयेत् । (४३।१)

ब्राह्मणस् तु परिक्षीणः शनैर् दाप्यो यथोदयम् ॥ (४३।२)

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यः स्वकं धनम् । (४४।१)

मध्यस्थस्थापितं चेत् स्याद् वर्धते न ततः परम् ॥ (४४।२)

अविभक्तैः कुटुम्बार्थे यद् ऋणं तु कृतं भवेत् । (४५।१)

दद्युस् तद् रिक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि ॥ (४५।२)

न योषित्पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता । (४६।१)

दद्याद् ऋते कुटुम्बार्थान् न पतिः स्त्रीकृतं तथा ॥ (४६।२)

सुराकामद्यूतकृतं दण्डशुल्कावशिष्टकम् । (४७।१)

वृथादानं तथैवेह पुत्रो दद्यान् न पैतृकम् ॥ (४७।२)

गोपशौण्डिकशैलूषरजकव्याधयोषिताम् । (४८।१)

ऋणं दद्यात् पतिस् तेषां यस्माद् वृत्तिस् तदाश्रया ॥ (४८।२)

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतम् । (४९।१)

स्वयंकृतं वा यद् ऋणं नान्यत् स्त्री दातुम् अर्हति ॥ (४९।२)

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसनाभिप्लुते ऽपि वा । (५०।१)

पुत्रपौत्रैर् ऋणं देयं निह्नवे साक्षिभावितम् ॥ (५०।२)

रिक्थग्राह ऋणं दाप्यो योषिद्ग्राहस् तथैव च । (५१।१)

पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य रिक्थिनः ॥ (५१।२)

भ्रातॄणाम् अथ दंपत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि । (५२।१)

प्रातिभाव्यम् ऋणं साक्ष्यम् अविभक्ते न तु स्मृतम् ॥ (५२।२)

दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्यं विधीयते । (५३।१)

आद्यौ तु वितथे दाप्याव् इतरस्य सुता अपि ॥ (५३।२)

दर्शनप्रतिभूर् यत्र मृतः प्रात्ययिको ऽपि वा । (५४।१)

न तत्पुत्रा ऋणं दद्युर् दद्युर् दानाय यः स्थितः ॥ (५४।२)

बहवः स्युर् यदि स्वांशैर् दद्युः प्रतिभुवो धनम् । (५५।१)

एकच्छायाश्रितेष्व् एषु धनिकस्य यथारुचि ॥ (५५।२)

प्रतिभूर् दापितो यत् तु प्रकाशं धनिनो धनम् । (५६।१)

द्विगुणं प्रतिदातव्यम् ऋणिकैस् तस्य तद् भवेत् ॥ (५६।२)

संततिः स्त्रीपशुष्व् एव धान्यं त्रिगुणम् एव च । (५७।१)

वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश् चाष्टगुणस् तथा ॥ (५७।२)

आधिः प्रणश्येद् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते । (५८।१)

काले कालकृतो नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति ॥ (५८।२)

गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः सोपकारे च हापिते । (५९।१)

नष्टो देयो विनष्टश् च दैवराजकृताद् ऋते ॥ (५९।२)

आधेः स्वीकरणात् सिद्धी रक्ष्यमाणो ऽप्य् असारताम् । (६०।१)

यातश् चेद् अन्य आधेयो धनभाग् वा धनी भवेत् ॥ (६०।२)

चरित्रबन्धककृतं स वृद्ध्या दापयेद् धनम् । (६१।१)

सत्यंकारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत् ॥ (६१।२)

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिः स्तेनो ऽन्यथा भवेत् । (६२।१)

प्रयोजके ऽसति धनं कुले न्यस्याधिम् आप्नुयात् ॥ (६२।२)

तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेद् अवृद्धिकः । (६३।१)

विना धारणकाद् वापि विक्रीणीत ससाक्षिकम् ॥ (६३।२)

यदा तु द्विगुणीभूतम् ऋणम् आधौ तदा खलु । (६४।१)

मोच्य आधिस् तदुत्पन्ने प्रविष्टे द्विगुणे धने ॥ (६४।२)

४। उपनिधिप्रकरणम्वासनस्थम् अनाख्याय हस्ते ऽन्यस्य यद् अर्प्यते । (६५।१)

द्रव्यं तद् औपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत् ॥ (६५।२)

न दाप्यो ऽपहृतं तं तु राजदैविकतस्करैः । (६६।१)

भ्रेषश् चेन् मार्गिते ऽदत्ते दाप्यो दण्डं च तत्समम् ॥ (६६।२)

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस् तं चापि सोदयम् । (६७।१)

याचितान्वाहितन्यासनिक्षेपादिष्व् अयं विधिः ॥ (६७।२)

५। साक्षिप्रकरणम्तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । (६८।१)

धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताः ॥ (६८।२)

त्र्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः श्रौतस्मार्तक्रियापराः । (६९।१)

यथाजाति यथावर्णं सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः ॥ (६९।२)

स्त्रीबालवृद्धकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः । (७०।१)

रङ्गावतारिपाखण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः ॥ (७०।२)

पतिताप्तार्थसंबन्धिसहायरिपुतस्कराः । (७१।१)

साहसी दृष्टदोषश् च निर्धूताद्यास् त्व् असाक्षिणः ॥ (७१।२)

उभयानुमतः साक्षी भवत्य् एको ऽपि धर्मवित् । (७२।१)

सर्वः साक्षी संग्रहणे चौर्यपारुष्यसाहसे ॥ (७२।२)

साक्षिणः श्रावयेद् वादिप्रतिवादिसमीपगान् । (७३।१)

ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा ॥ (७३।२)

अग्निदानां च ये लोका ये च स्त्रीबालघातिनाम् । (७४।१)

स तान् सर्वान् अवाप्नोति यः साक्ष्यम् अनृतं वदेत् ॥ (७४।२)

सुकृतं यत् त्वया किंचिज् जन्मान्तरशतैः कृतम् । (७५।१)

तत् सर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा ॥ (७५।२)

अब्रुवन् हि नरः साक्ष्यम् ऋणं सदशबन्धकम् । (७६।१)

राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात् षट्चत्वारिंशके ऽहनि ॥ (७६।२)

न ददाति हि यः साक्ष्यं जानन्न् अपि नराधमः । (७७।१)

स कूटसाक्षिणां पापैस् तुल्यो दण्डेन चैव हि ॥ (७७।२)

द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा । (७८।१)

गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तमाः ॥ (७८।२)

यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् । (७९।१)

अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवस् तस्य पराजयः ॥ (७९।२)

उक्ते ऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्य् अन्ये गुणवत्तमाः । (८०।१)

द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुः कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिणः ॥ (८०।२)

पृथक् पृथग् दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षिणस् तथा । (८१।१)

विवादाद् द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः ॥ (८१।२)

यः साक्ष्यं श्रावितो ऽन्येभ्यो निह्नुते तत् तमोवृतः । (८२।१)

स दाप्यो ऽष्टगुणं दण्डं ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥ (८२।२)

वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साक्ष्य् अनृतं वदेत् । (८३।१)

तत्पावनाय निर्वाप्यश् चरुः सारस्वतो द्विजैः ॥ (८३।२)

६। लेख्यप्रकरणम्यः कश्चिद् अर्थो निष्णातः स्वरुच्या तु परस्परम् । (८४।१)

लेख्यं तु साक्षिमत् कार्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ॥ (८४।२)

समामासतदर्धाहर्नामजातिस्वगोत्रकैः । (८५।१)

सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्नितम् ॥ (८५।२)

समाप्ते ऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । (८६।१)

मतं मे ऽमुकपुत्रस्य यद् अत्रोपरि लेखितम् ॥ (८६।२)

साक्षिणश् च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् । (८७।१)

अत्राहम् अमुकः साक्षी लिखेयुर् इति ते समाः ॥ (८७।२)

उभयाभ्यर्थितेनैतन् मया ह्य् अमुकसूनुना । (८८।१)

लिखितं ह्य् अमुकेनेति लेखको ऽन्ते ततो लिखेत् ॥ (८८।२)

विनापि साक्षिभिर् लेख्यं स्वहस्तलिखितं तु यत् । (८९।१)

तत् प्रमाणं स्मृतं लेख्यं बलोपधिकृताद् ऋते ॥ (८९।२)

ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस् त्रिभिर् एव तु । (९०।१)

आधिस् तु भुज्यते तावद् यावत् तन् न प्रदीयते ॥ (९०।२)

देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा । (९१।१)

भिन्ने दग्धे ऽथवा छिन्ने लेख्यम् अन्यत् तु कारयेत् ॥ (९१।२)

संदिग्धलेख्यशुद्धिः स्यात् स्वहस्तलिखितादिभिः । (९२।१)

युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसंबन्धागमहेतुभिः ॥ (९२।२)

लेख्यस्य पृष्ठे ऽभिलिखेद् दत्त्वा दत्त्वर्णिको धनम् । (९३।१)

धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् ॥ (९३।२)

दत्त्वर्णं पाटयेल् लेख्यं शुद्ध्यै वान्यत् तु कारयेत् । (९४।१)

साक्षिमच् च भवेद् यद् वा तद् दातव्यं ससाक्षिकम् ॥ (९४।२)

७। दिव्यप्रकरणम्तुलाग्न्यापो विषं कोशो दिव्यानीह विशुद्धये । (९५।१)

महाभियोगेष्व् एतानि शीर्षकस्थे ऽभियोक्तरि ॥ (९५।२)

रुच्या वान्यतरः कुर्याद् इतरो वर्तयेच् छिरः । (९६।१)

विनापि शीर्षकात् कुर्यान् नृपद्रोहे ऽथ पातके ॥ (९६।२)

सचैलं स्नातम् आहूय सूर्योदय उपोषितम् । (९७।१)

कारयेत् सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसंनिधौ ॥ (९७।२)

तुला स्त्रीबालवृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणाम् । (९८।१)

अग्निर् जलं वा शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा ॥ (९८।२)

नासहस्राद् धरेत् फालं न विषं न तुलां तथा । (९९।१)

नृपार्थेष्व् अभिशापे च वहेयुः शुचयः सदा ॥ (९९।२)

तुलाधारणविद्वद्भिर् अभियुक्तस् तुलाश्रितः । (१००।१)

प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वावतारितः ॥ (१००।२)

त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैर् विनिर्मिता । (१०१।१)

तत् सत्यं वद कल्याणि संशयान् मां विमोचय ॥ (१०१।२)

यद्य् अस्मि पापकृन् मातस् ततो मां त्वम् अधो नय । (१०२।१)

शुद्धश् चेद् गमयोर्ध्वं मां तुलाम् इत्य् अभिमन्त्रयेत् ॥ (१०२।२)

करौ विमृदितव्रीहेर् लक्षयित्वा ततो न्यसेत् । (१०३।१)

सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत् ॥ (१०३।२)

त्वम् अग्ने सर्वभूतानाम् अन्तश् चरसि पावक । (१०४।१)

साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यं कवे मम ॥ (१०४।२)

तस्येत्य् उक्तवतो लौहं पञ्चाशत्पलिकं समम् । (१०५।१)

अग्निवर्णं न्यसेत् पिण्डं हस्तयोर् उभयोर् अपि ॥ (१०५।२)

स तम् आदाय सप्तैव मण्डलानि शनैर् व्रजेत् । (१०६।१)

षोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम् ॥ (१०६।२)

मुक्त्वाग्निं मृदितव्रीहिर् अदग्धः शुद्धिम् आप्नुयात् । (१०७।१)

अन्तरा पतिते पिण्डे संदेहे वा पुनर् हरेत् ॥ (१०७।२)

सत्येन माभिरक्ष त्वं वरुणेत्य् अभिशाप्य कम् । (१०८।१)

नाभिदघ्नोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं वशेत् ॥ (१०८।२)

समकालम् इषुं मुक्तम् आनीयान्यो जवी नरः । (१०९।१)

गते तस्मिन् निमग्नाङ्गं पश्येच्चेच्छुद्धिम् आप्नुयात् ॥ (१०९।२)

त्वं विष ब्रह्मणः पुत्रः सत्यधर्मे व्यवस्थितः । (११०।१)

त्रायस्वास्माद् अभीशापात् सत्येन भव मे ऽमृतम् ॥ (११०।२)

एवम् उक्त्वा विषं शार्ङ्गं भक्षयेद्धिमशैलजम् । (१११।१)

यस्य वेगैर् विना जीर्येच्छुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत् ॥ (१११।२)

देवान् उग्रान् समभ्यर्च्य तत्स्नानोदकम् आहरेत् । (११२।१)

संस्राव्य पाययेत् तस्माज्जलं तु प्रसृतित्रयम् ॥ (११२।२)

अर्वाक् चतुर्दशाद् अह्नो यस्य नो राजदैविकम् । (११३।१)

व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यान् न संशयः ॥ (११३।२)

८। दायविभागप्रकरणम्विभागं चेत् पिता कुर्याद् इच्छया विभजेत् सुतान् । (११४।१)

ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समांशिनः ॥ (११४।२)

यदि कुर्यात् समान् अंशान् पत्न्यः कार्याः समांशिकाः । (११५।१)

न दत्तं स्त्रीधनं यासां भर्त्रा वा श्वशुरेण वा ॥ (११५।२)

शक्तस्यानीहमानस्य किंचिद् दत्त्वा पृथक् क्रिया । (११६।१)

न्यूनाधिकविभक्तानां धर्म्यः पितृकृतः स्मृतः ॥ (११६।२)

विभजेरन् सुताः पित्रोर् ऊर्ध्वं रिक्थम् ऋणं समम् । (११७।१)

मातुर् दुहितरः शेषम् ऋणात् ताभ्य ऋते ऽन्वयः ॥ (११७।२)

पितृद्रव्याविरोधेन यद् अन्यत् स्वयम् अर्जितम् । (११८।१)

मैत्रमौद्वाहिकं चैव दायादानां न तद् भवेत् ॥ (११८।२)

क्रमाद् अभ्यागतं द्रव्यं हृतम् अप्युद्धरेत् तु यः । (११९।१)

दायादेभ्यो न तद् दद्याद् विद्यया लब्धम् एव च ॥ (११९।२)

सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस् तु समः स्मृतः । (१२०।१)

अनेकपितृकाणां तु पितृतो भागकल्पना ॥ (१२०।२)

भूर् या पितामहोपात्ता निबन्धो द्रव्यम् एव वा । (१२१।१)

तत्र स्यात् सदृशं स्वाम्यं पितुः पुत्रस्य चैव हि ॥ (१२१।२)

विभक्तेषु सुतो जातः सवर्णायां विभागभाक् । (१२२।१)

दृश्याद् वा तद्विभागः स्याद् आयव्ययविशोधितात् ॥ (१२२।२)

पितृभ्यां यस्य तद् दत्तं तत् तस्यैव धनं भवेत् । (१२३।१)

पितुर् ऊर्ध्वं विभजतां माताप्य् अंशं समं हरेत् ॥ (१२३।२)

असंस्कृतास् तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः । (१२४।१)

भगिन्यश् च निजाद् अंशाद् दत्त्वांशं तु तुरीयकम् ॥ (१२४।२)

चतुस्त्रिद्व्येकभागाः स्युर् वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः । (१२५।१)

क्षत्रजास् त्रिद्व्येकभागा विड्जास् तु द्व्येकभागिनः ॥ (१२५।२)

अन्योन्यापहृतं द्रव्यं विभक्ते यत् तु दृश्यते । (१२६।१)

तत् पुनस् ते समैर् अंशैर् विभजेरन्न् इति स्थितिः ॥ (१२६।२)

अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः । (१२७।१)

उभयोर् अप्य् असौ रिक्थी पिण्डदाता च धर्मतः ॥ (१२७।२)

औरसो धर्मपत्नीजस् तत्समः पुत्रिकासुतः । (१२८।१)

क्षेत्रजः क्षेत्रजातस् तु सगोत्रेणेतरेण वा ॥ (१२८।२)

गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस् तु सुतः स्मृतः । (१२९।१)

कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः ॥ (१२९।२)

अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौनर्भवः सुतः । (१३०।१)

दद्यान् माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत् ॥ (१३०।२)

क्रीतश् च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्वयंकृतः । (१३१।१)

दत्त्वात्मा तु स्वयंदत्तो गर्भे विन्नः सहोढजः ॥ (१३१।२)

उत्सृष्टो गृह्यते यस् तु सो ऽपविद्धो भवेत् सुतः । (१३२।१)

पिण्डदो ऽंशहरश् चैषां पूर्वाभावे परः परः ॥ (१३२।२)

सजातीयेष्व् अयं प्रोक्तस् तनयेषु मया विधिः । (१३३।१)

जातो ऽपि दास्यां शूद्रेण कामतो ऽंशहरो भवेत् ॥ (१३३।२)

मृते पितरि कुर्युस् तं भ्रातरस् त्व् अर्धभागिकम् । (१३४।१)

अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितॄणां सुताद् ऋते ॥ (१३४।२)

पत्नी दुहितरश् चैव पितरौ भ्रातरस् तथा । (१३५।१)

तत्सुता गोत्रजा बन्धुशिष्यसब्रह्मचारिणः ॥ (१३५।२)

एषाम् अभावे पूर्वस्य धनभाग् उत्तरोत्तरः । (१३६।१)

स्वर्यातस्य ह्य् अपुत्रस्य सर्ववर्णेष्व् अयं विधिः ॥ (१३६।२)

वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां रिक्थभागिनः । (१३७।१)

क्रमेणाचार्यसच्छिष्यधर्मभ्रात्रेकतीर्थिनः ॥ (१३७।२)

संसृष्टिनस् तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः । (१३८।१)

दद्याद् अपहरेच् चांशं जातस्य च मृतस्य च ॥ (१३८।२)

अन्योदर्यस् तु संसृष्टी नान्योदर्यो धनं हरेत् । (१३९।१)

असंसृष्ट्य् अपि वादद्यात् संसृष्टो नान्यमातृजः ॥ (१३९।२)

क्लीबो ऽथ पतितस् तज्जः पङ्गुर् उन्मत्तको जडः । (१४०।१)

अन्धो ऽचिकित्स्यरोगाद्या भर्तव्याः स्युर् निरंशकाः ॥ (१४०।२)

औरसाः क्षेत्रजास् त्वेषां निर्दोषा भागहारिणः । (१४१।१)

सुताश् चैषां प्रभर्तव्या यावद् वै भर्तृसात्कृताः ॥ (१४१।२)

अपुत्रा योषितश् चैषां भर्तव्याः साधुवृत्तयः । (१४२।१)

निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास् तथैव च ॥ (१४२।२)

पितृमातृपतिभ्रातृदत्तम् अध्यग्न्युपागतम् । (१४३।१)

आधिवेदनिकाद्यं च स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥ (१४३।२)

बन्धुदत्तं तथा शुल्कम् अन्वाधेयकम् एव च । (१४४।१)

अतीतायाम् अप्रजसि बान्धवास् तद् अवाप्नुयुः ॥ (१४४।२)

अप्रजस्त्रीधनं भर्तुर् ब्राह्मादिषु चतुर्ष्व् अपि । (१४५।१)

दुहितॄणां प्रसूता चेच्छेषेषु पितृगामि तत् ॥ (१४५।२)

दत्त्वा कन्यां हरन् दण्ड्यो व्ययं दद्याच्च सोदयम् । (१४६।१)

मृतायां दत्तम् आदद्यात् परिशोध्योभयव्ययम् ॥ (१४६।२)

दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधौ सम्प्रतिरोधके । (१४७।१)

गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न स्त्रियै दातुम् अर्हति ॥ (१४७।२)

अधिविन्नस्त्रियै दद्याद् आधिवेदनिकं समम् । (१४८।१)

न दत्तं स्त्रीधनं यस्यै दत्ते त्वर्धं प्रकल्पयेत् ॥ (१४८।२)

विभागनिह्नवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः । (१४९।१)

विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रैश् च यौतकैः ॥ (१४९।२)

९। सीमाविवादप्रकरणम्सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरादयः । (१५०।१)

गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः ॥ (१५०।२)

नयेयुर् एते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः । (१५१।१)

सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैर् उपलक्षिताम् ॥ (१५१।२)

सामन्ता वा समग्रामाश् चत्वारो ऽष्टौ दशापि वा । (१५२।१)

रक्तस्रग्वसनाः सीमां नयेयुः क्षितिधारिणः ॥ (१५२।२)

अनृते तु पृथग् दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् । (१५३।१)

अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवर्तिता ॥ (१५३।२)

आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु । (१५४।१)

एष एव विधिर् ज्ञेयो वर्षाम्बुप्रवहादिषु ॥ (१५४।२)

मर्यादायाः प्रभेदे च सीमातिक्रमणे तथा । (१५५।१)

क्षेत्रस्य हरणे दण्डा अधमोत्तममध्यमाः ॥ (१५५।२)

न निषेध्यो ऽल्पबाधस् तु सेतुः कल्याणकारकः । (१५६।१)

परभूमिं हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः ॥ (१५६।२)

स्वामिने यो ऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रवर्तयेत् । (१५७।१)

उत्पन्ने स्वामिनो भोगस् तदभावे महीपतेः ॥ (१५७।२)

फालाहतम् अपि क्षेत्रं न कुर्याद् यो न कारयेत् । (१५८।१)

स प्रदाप्यः कृष्टफलं क्षेत्रम् अन्येन कारयेत् ॥ (१५८।२)

१०। स्वामिपालविवादप्रकरणम्माषान् अष्टौ तु महिषी सस्यघातस्य कारिणी । (१५९।१)

दण्डनीया तदर्धं तु गौस् तदर्धम् अजाविकम् ॥ (१५९।२)

भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्विगुणो दमः । (१६०।१)

समम् एषां विवीते ऽपि खरोष्ट्रं महिषीसमम् ॥ (१६०।२)

यावत् सस्यं विनश्येत् तु तावत् स्यात् क्षेत्रिणः फलम् । (१६१।१)

गोपस् ताड्यश् च गोमी तु पूर्वोक्तं दण्डम् अर्हति ॥ (१६१।२)

पथि ग्रामविवीतान्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते । (१६२।१)

अकामतः कामचारे चौरवद् दण्डम् अर्हति ॥ (१६२।२)

महोक्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुकादयः । (१६३।१)

पालो येषां न ते मोच्या दैवराजपरिप्लुताः ॥ (१६३।२)

यथार्पितान् पशून् गोपः सायं प्रत्यर्पयेत् तथा । (१६४।१)

प्रमादमृतनष्टांश् च प्रदाप्यः कृतवेतनः ॥ (१६४।२)

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते । (१६५।१)

अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यम् एव च ॥ (१६५।२)

ग्राम्येच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा । (१६६।१)

द्विजस् तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः सर्वदा हरेत् ॥ (१६६।२)

धनुःशतं परीणाहो ग्रामे क्षेत्रान्तरं भवेत् । (१६७।१)

द्वे शते खर्वटस्य स्यान् नगरस्य चतुःशतम् ॥ (१६७।२)

११। अस्वामिविक्रयप्रकरणम्स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर् दोषो ऽप्रकाशिते । (१६८।१)

हीनाद् रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः ॥ (१६८।२)

नष्टापहृतम् आसाद्य हर्तारं ग्राहयेन् नरम् । (१६९।१)

देशकालातिपत्तौ च गृहीत्वा स्वयम् अर्पयेत् ॥ (१६९।२)

विक्रेतुर् दर्शनाच् छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् । (१७०।१)

क्रेता मूल्यम् अवाप्नोति तस्माद् यस् तस्य विक्रयी ॥ (१७०।२)

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यम् अतो ऽन्यथा । (१७१।१)

पञ्चबन्धो दमस् तस्य राज्ञे तेनाविभाविते ॥ (१७१।२)

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्ताद् अवाप्नुयात् । (१७२।१)

अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षण्णवतिं पणान् ॥ (१७२।२)

शौल्किकैः स्थानपालैर् वा नष्टापहृतम् आहृतम् । (१७३।१)

अर्वाक् संवत्सरात् स्वामी हरेत परतो नृपः ॥ (१७३।२)

पणान् एकशफे दद्याच् चतुरः पञ्च मानुषे । (१७४।१)

महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादम् अजाविके ॥ (१७४।२)

१२। दत्ताप्रदानिकप्रकरणम्स्वं कुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुताद् ऋते । (१७५।१)

नान्वये सति सर्वस्वं यच् चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ॥ (१७५।२)

प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः । (१७६।१)

देयं प्रतिश्रुतं चैव दत्त्वा नापहरेत् पुनः ॥ (१७६।२)

१३। क्रीतानुशयप्रकरणम्दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्धमासिकम् । (१७७।१)

बीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां परीक्षणम् ॥ (१७७।२)

अग्नौ सुवर्णम् अक्षीणं रजते द्विपलं शते । (१७८।१)

अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्च दशायसि ॥ (१७८।२)

शते दशपला वृद्धिर् और्णे कार्पाससौत्रिके । (१७९।१)

मध्ये पञ्चपला वृद्धिः सूक्ष्मे तु त्रिपला मता ॥ (१७९।२)

कार्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः । (१८०।१)

न क्षयो न च वृद्धिश् च कौशेये वाल्कलेषु च ॥ (१८०।२)

देशं कालं च भोगं च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् । (१८१।१)

द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर् यत् तद् दाप्यम् असंशयम् ॥ (१८१।२)

१४। अभ्युपेत्याशुश्रूषाप्रकरणम्बलाद्दासीकृतश् चौरैर् विक्रीतश् चापि मुच्यते । (१८२।१)

स्वामिप्राणप्रदो भक्तत्यागात् तन्निष्क्रयाद् अपि ॥ (१८२।२)

प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आ मरणान्तिकम् । (१८३।१)

वर्णानाम् आनुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः ॥ (१८३।२)

कृतशिल्पो ऽपि निवसेत् कृतकालं गुरोर् गृहे । (१८४।१)

अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस् तत्फलप्रदः ॥ (१८४।२)

१५। संविद्व्यतिक्रमप्रकरणम्राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणान् न्यस्य तत्र तु । (१८५।१)

त्रैविद्यं वृत्तिमद् ब्रूयात् स्वधर्मः पाल्यताम् इति ॥ (१८५।२)

निजधर्माविरोधेन यस् तु समयिको भवेत् । (१८६।१)

सो ऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश् च यः ॥ (१८६।२)

गणद्रव्यं हरेद् यस् तु संविदं लङ्घयेच् च यः । (१८७।१)

सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद् विप्रवासयेत् ॥ (१८७।२)

कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिनाम् । (१८८।१)

यस् तत्र विपरीतः स्यात् स दाप्यः प्रथमं दमम् ॥ (१८८।२)

समूहकार्य आयातान् कृतकार्यान् विसर्जयेत् । (१८९।१)

स दानमानसत्कारैः पूजयित्वा महीपतिः ॥ (१८९।२)

समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत तद् अर्पयेत् । (१९०।१)

एकादशगुणं दाप्यो यद्य् असौ नार्पयेत् स्वयम् ॥ (१९०।२)

धर्मज्ञाः शुचयो ऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः । (१९१।१)

कर्तव्यं वचनं तेषां समूहहितवादिनाम् ॥ (१९१।२)

श्रेणिनैगमपाखण्डगणानाम् अप्ययं विधिः । (१९२।१)

भेदं चैषां नृपो रक्षेत् पूर्ववृत्तिं च पालयेत् ॥ (१९२।२)

१६। वेतनादानप्रकरणम्गृहीतवेतनः कर्म त्यजन् द्विगुणम् आवहेत् । (१९३।१)

अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः ॥ (१९३।२)

दाप्यस् तु दशमं भागं वाणिज्यपशुसस्यतः । (१९४।१)

अनिश्चित्य भृतिं यस् तु कारयेत् स महीक्षिता ॥ (१९४।२)

देशं कालं च यो ऽतीयाल्लाभं कुर्याच्च यो ऽन्यथा । (१९५।१)

तत्र स्यात् स्वामिनश् छन्दो ऽधिकं देयं कृते ऽधिके ॥ (१९५।२)

यो यावत् कुरुते कर्म तावत् तस्य तु वेतनम् । (१९६।१)

उभयोर् अप्य् असाध्यं चेत् साध्ये कुर्याद् यथाश्रुतम् ॥ (१९६।२)

अराजदैविकं नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः । (१९७।१)

प्रस्थानविघ्नकृच् चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम् ॥ (१९७।२)

प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् । (१९८।१)

भृतिम् अर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस् त्याजको ऽपि च ॥ (१९८।२)

१७। द्यूतसमाह्वयप्रकरणम्ग्लहे शतिकवृद्धेस् तु सभिकः पञ्चकं शतम् । (१९९।१)

गृह्णीयाद् धूर्तकितवाद् इतराद् दशकं शतम् ॥ (१९९।२)

स सम्यक्पालितो दद्याद् राज्ञे भागं यथाकृतम् । (२००।१)

जितम् उद्ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात् सत्यं वचः क्षमी ॥ (२००।२)

प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले । (२०१।१)

जितं ससभिके स्थाने दापयेद् अन्यथा न तु ॥ (२०१।२)

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश्च त एव हि । (२०२।१)

राज्ञा सचिह्नं निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः ॥ (२०२।२)

द्यूतम् एकमुखं कार्यं तस्करज्ञानकारणात् । (२०३।१)

एष एव विधिर् ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये ॥ (२०३।२)

१८। वाक्पारुष्यप्रकरणम्सत्यासत्यान्यथास्तोत्रैर् न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणाम् । (२०४।१)

क्षेपं करोति चेद् दण्ड्यः पणान् अर्धत्रयोदशान् ॥ (२०४।२)

अभिगन्तास्मि भगिनीं मातरं वा तवेति ह । (२०५।१)

शपन्तं दापयेद् राजा पञ्चविंशतिकं दमम् ॥ (२०५।२)

अर्धो ऽधर्मेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषु च । (२०६।१)

दण्डप्रणयनं कार्यं वर्णजात्युत्तराधरैः ॥ (२०६।२)

प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः । (२०७।१)

वर्णानाम् आनुलोम्येन तस्माद् अर्धार्धहानितः ॥ (२०७।२)

बाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः । (२०८।१)

सत्यस् तदर्धिकः पादनासाकर्णकरादिषु ॥ (२०८।२)

अशक्तस् तु वदन्न् एवं दण्डनीयः पणान् दश । (२०९।१)

तथा शक्तः प्रतिभुवं दाप्यः क्षेमाय तस्य तु ॥ (२०९।२)

पतनीयकृते क्षेपे दण्डो मध्यमसाहसः । (२१०।१)

उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ॥ (२१०।२)

त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः । (२११।१)

मध्यमो जातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः ॥ (२११।२)

१९। दण्डपारुष्यप्रकरणमसाक्षिकहते चिह्नैर् युक्तिभिश् चागमेन च । (२१२।१)

द्रष्टव्यो व्यवहारस् तु कूटचिह्नकृतो भयात् ॥ (२१२।२)

भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः । (२१३।१)

अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणस् ततः ॥ (२१३।२)

समेष्व् एवं परस्त्रीषु द्विगुणस् तूत्तमेषु च । (२१४।१)

हीनेष्व् अर्धदमो मोहमदादिभिर् अदण्डनम् ॥ (२१४।२)

विप्रपीडाकरं छेद्यम् अङ्गम् अब्राह्मणस्य तु । (२१५।१)

उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्धिकः ॥ (२१५।२)

उद्गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ । (२१६।१)

परस्परं तु सर्वेषां शस्त्रे मध्यमसाहसः ॥ (२१६।२)

पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश । (२१७।१)

पीडाकर्षांशुकावेष्टपादाध्यासे शतं दमः ॥ (२१७।२)

शोणितेन विना दुःखं कुर्वन् काष्ठादिभिर् नरः । (२१८।१)

द्वात्रिंशतं पणान् दण्ड्यो द्विगुणं दर्शने ऽसृजः ॥ (२१८।२)

करपाददतो भङ्गे छेदने कर्णनासयोः । (२१९।१)

मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा ॥ (२१९।२)

चेष्टाभोजनवाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने । (२२०।१)

कंधराबाहुसक्थ्नां च भङ्गे मध्यमसाहसः ॥ (२२०।२)

एकं घ्नतां बहूनां च यथोक्ताद् द्विगुणो दमः । (२२१।१)

कलहापहृतं देयं दण्डश्च द्विगुणस् ततः ॥ (२२१।२)

दुःखम् उत्पादयेद् यस् तु स समुत्थानजं व्ययम् । (२२२।१)

दाप्यो दण्डं च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः ॥ (२२२।२)

अभिघाते तथा छेदे भेदे कुड्यावपातने । (२२३।१)

पणान् दाप्यः पञ्च दश विंशतिं तद्व्ययं तथा ॥ (२२३।२)

दुःखोत्पादि गृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा । (२२४।१)

षोडशाद्यः पणान् दाप्यो द्वितीयो मध्यमं दमम् ॥ (२२४।२)

दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा । (२२५।१)

दण्डः क्षुद्रपशूनां तु द्विपणप्रभृतिः क्रमात् ॥ (२२५।२)

लिङ्गस्य छेदने मृत्यौ मध्यमो मूल्यम् एव च । (२२६।१)

महापशूनाम् एतेषु स्थानेषु द्विगुणो दमः ॥ (२२६।२)

प्ररोहिशाखिनां शाखास्कन्धसर्वविदारणे । (२२७।१)

उपजीव्यद्रुमाणां च विंशतेर् द्विगुणो दमः ॥ (२२७।२)

चैत्यश्मशानसीमासु पुण्यस्थाने सुरालये । (२२८।१)

जातद्रुमाणां द्विगुणो दमो वृक्षे च विश्रुते ॥ (२२८।२)

गुल्मगुच्छक्षुपलताप्रतानौषधिवीरुधाम् । (२२९।१)

पूर्वस्मृताद् अर्धदण्डः स्थानेषूक्तेषु कर्तने ॥ (२२९।२)

२०। साहसप्रकरणम्सामान्यद्रव्यप्रसभहरणात् साहसं स्मृतम् । (२३०।१)

तन्मूल्याद् द्विगुणो दण्डो निह्नवे तु चतुर्गुणः ॥ (२३०।२)

यः साहसं कारयति स दाप्यो द्विगुणं दमम् । (२३१।१)

यश् चैवम् उक्त्वाहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम् ॥ (२३१।२)

अर्घ्याक्षेपातिक्रमकृद् भ्रातृभार्याप्रहारकः । (२३२।१)

संदिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकृत् ॥ (२३२।२)

सामन्तकुलिकादीनाम् अपकारस्य कारकः । (२३३।१)

पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषाम् इति विनिश्चयः ॥ (२३३।२)

स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टे ऽनभिधावकः । (२३४।१)

अकारणे च विक्रोष्टा चण्डालश् चोत्तमान् स्पृशेत् ॥ (२३४।२)

शूद्रप्रव्रजितानां च दैवे पित्र्ये च भोजकः । (२३५।१)

अयुक्तं शपथं कुर्वन्न् अयोग्यो योग्यकर्मकृत् ॥ (२३५।२)

वृषक्षुद्रपशूनां च पुंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् । (२३६।१)

साधारणस्यापलापी दासीगर्भविनाशकृत् ॥ (२३६।२)

पितृपुत्रस्वसृभ्रातृदंपत्याचार्यशिष्यकाः । (२३७।१)

एषाम् अपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ॥ (२३७।२)

वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस् तु परांशुकम् । (२३८।१)

विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश ॥ (२३८।२)

पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां त्रिपणो दमः । (२३९।१)

अन्तरे च तयोर् यः स्यात् तस्याप्य् अष्टगुणो दमः ॥ (२३९।२)

तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च । (२४०।१)

एभिश् च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दमम् उत्तमम् ॥ (२४०।२)

अकूटं कूटकं ब्रूते कूटं यश् चाप्य् अकूटकम् । (२४१।१)

स नाणकपरीक्षी तु दाप्य उत्तमसाहसम् ॥ (२४१।२)

भिषङ् मिथ्याचरन् दण्ड्यस् तिर्यक्षु प्रथमं दमम् । (२४२।१)

मानुषे मध्यमं राजपुरुषेषूत्तमं दमम् ॥ (२४२।२)

अबन्ध्यं यश् च बध्नाति बद्धं यश् च प्रमुञ्चति । (२४३।१)

अप्राप्तव्यवहारं च स दाप्यो दमम् उत्तमम् ॥ (२४३।२)

मानेन तुलया वापि यो ऽंशम् अष्टमकं हरेत् । (२४४।१)

दण्डं स दाप्यो द्विशतं वृद्धौ हानौ च कल्पितम् ॥ (२४४।२)

भेषजस्नेहलवणगन्धधान्यगुडादिषु । (२४५।१)

पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान् दाप्यस् तु षोडश ॥ (२४५।२)

मृच्चर्ममणिसूत्रायःकाष्ठवल्कलवाससाम् । (२४६।१)

अजातौ जातिकरणे विक्रेयाष्टगुणो दमः ॥ (२४६।२)

समुद्गपरिवर्तं च सारभाण्डं च कृत्रिमम् । (२४७।१)

आधानं विक्रयं वापि नयतो दण्डकल्पना ॥ (२४७।२)

भिन्ने पणे च पञ्चाशत्पणे तु शतम् उच्यते । (२४८।१)

द्विपणे द्विशतो दण्डो मूल्यवृद्धौ च वृद्धिमान् ॥ (२४८।२)

सम्भूय कुर्वताम् अर्घं संबाधं कारुशिल्पिनाम् । (२४९।१)

अर्घस्य ह्रासं वृद्धिं वा जानतो दम उत्तमः ॥ (२४९।२)

सम्भूय वणिजां पण्यम् अनर्घेणोपरुन्धताम् । (२५०।१)

विक्रीणतां वा विहितो दण्ड उत्तमसाहसः ॥ (२५०।२)

राजनि स्थाप्यते यो ऽर्घः प्रत्यहं तेन विक्रयः । (२५१।१)

क्रयो वा निःस्रवस् तस्माद् वणिजां लाभकृत् स्मृतः ॥ (२५१।२)

स्वदेशपण्ये तु शतं वणिग् गृह्णीत पञ्चकम् । (२५२।१)

दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयी ॥ (२५२।२)

पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवम् । (२५३।१)

अर्घो ऽनुग्रहकृत् कार्यः क्रेतुर् विक्रेतुर् एव च ॥ (२५३।२)

२१। विक्रीयासंप्रदानप्रकरणम्गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर् नैव प्रयच्छति । (२५४।१)

सोदयं तस्य दाप्यो ऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते ॥ (२५४।२)

विक्रीतम् अपि विक्रेयं पूर्वक्रेतर्यगृह्णति । (२५५।१)

हानिश् चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुर् एव हि सा भवेत् ॥ (२५५।२)

राजदैवोपघातेन पण्ये दोषम् उपागते । (२५६।१)

हानिर् विक्रेतुर् एवासौ याचितस्याप्रयच्छतः ॥ (२५६।२)

अन्यहस्ते च विक्रीय दुष्टं वादुष्टवद् यदि । (२५७।१)

विक्रीणीते दमस् तत्र मूल्यात् तु द्विगुणो भवेत् ॥ (२५७।२)

क्षयं वृद्धिं च वणिजा पण्यानाम् अविजानता । (२५८।१)

क्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन् षड्भागदण्डभाक् ॥ (२५८।२)

२२ संभूयसमुत्थानप्रकरणम्समवायेन वणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वताम् । (२५९।१)

लाभालाभौ यथाद्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ ॥ (२५९।२)

प्रतिषिद्धम् अनादिष्टं प्रमादाद् यच् च नाशितम् । (२६०।१)

स तद् दद्याद् विप्लवाच्च रक्षिताद् दशमांशभाक् ॥ (२६०।२)

अर्घप्रक्षेपणाद् विंशं भागं शुल्कं नृपो हरेत् । (२६१।१)

व्यासिद्धं राजयोग्यं च विक्रीतं राजगामि तत् ॥ (२६१।२)

मिथ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानाद् अपासरन् । (२६२।१)

दाप्यस् त्व् अष्टगुणं यश् च सव्याजक्रयविक्रयी ॥ (२६२।२)

तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दाप्यः पणान् दश । (२६३।१)

ब्राह्मणप्रातिवेश्यानाम् एतद् एवानिमन्त्रणे ॥ (२६३।२)

देशान्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः । (२६४।१)

ज्ञातयो वा हरेयुस् तदागतास् तैर् विना नृपः ॥ (२६४।२)

जिह्मं त्यजेयुर् निर्लाभम् अशक्तो ऽन्येन कारयेत् । (२६५।१)

अनेन विधिर् आख्यात ऋत्विक्कर्षककर्मिणाम् ॥ (२६५।२)

२३ स्तेयप्रकरणम्ग्राहकैर् गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा । (२६६।१)

पूर्वकर्मापराधी च तथा चाशुद्धवासकः ॥ (२६६।२)

अन्ये ऽपि शङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिह्नवैः । (२६७।१)

द्यूतस्त्रीपानसक्ताश् च शुष्कभिन्नमुखस्वराः ॥ (२६७।२)

परद्रव्यगृहाणां च पृच्छका गूढचारिणः । (२६८।१)

निराया व्ययवन्तश् च विनष्टद्रव्यविक्रयाः ॥ (२६८।२)

गृहीतः शङ्कया चौर्ये नात्मानं चेद् विशोधयेत् । (२६९।१)

दापयित्वा हृतं द्रव्यं चौरदण्डेन दण्डयेत् ॥ (२६९।२)

चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद् विविधैर् वधैः । (२७०।१)

सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद् विप्रवासयेत् ॥ (२७०।२)

घातिते ऽपहृते दोषो ग्रामभर्तुर् अनिर्गते । (२७१।१)

विवीतभर्तुस् तु पथि चौरोद्धर्तुर् अवीतके ॥ (२७१।२)

स्वसीम्नि दद्याद् ग्रामस् तु पदं वा यत्र गच्छति । (२७२।१)

पञ्चग्रामी बहिः क्रोशाद् दशग्राम्य् अथवा पुनः ॥ (२७२।२)

बन्दिग्राहांस् तथा वाजिकुञ्जराणां च हारिणः । (२७३।१)

प्रसह्यघातिनश् चैव शूलान् आरोपयेन् नरान् ॥ (२७३।२)

उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौ करसंदंशहीनकौ । (२७४।१)

कार्यौ द्वितीयापराधे करपादैकहीनकौ ॥ (२७४।२)

क्षुद्रमध्यमहाद्रव्यहरणे सारतो दमः । (२७५।१)

देशकालवयःशक्ति संचिन्त्यं दण्डकर्मणि ॥ (२७५।२)

भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रोपकरणव्ययान् । (२७६।१)

दत्त्वा चौरस्य वा हन्तुर् जानतो दम उत्तमः ॥ (२७६।२)

शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः । (२७७।१)

उत्तमो वाधमो वापि पुरुषस्त्रीप्रमापणे ॥ (२७७।२)

विप्रदुष्टां स्त्रियं चैव पुरुषघ्नीम् अगर्भिणीम् । (२७८।१)

सेतुभेदकरीं चाप्सु शिलां बद्ध्वा प्रवेशयेत् ॥ (२७८।२)

विषाग्निदां पतिगुरुनिजापत्यप्रमापणीम् । (२७९।१)

विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वा गोभिः प्रमापयेत् ॥ (२७९।२)

अविज्ञातहतस्याशु कलहं सुतबान्धवाः । (२८०।१)

प्रष्टव्या योषितश् चास्य परपुंसि रताः पृथक् ॥ (२८०।२)

स्त्रीद्रव्यवृत्तिकामो वा केन वायं गतः सह । (२८१।१)

मृत्युदेशसमासन्नं पृच्छेद् वापि जनं शनैः ॥ (२८१।२)

क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः । (२८२।१)

राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास् तु कटाग्निना ॥ (२८२।२)

२४ स्त्रीसंग्रहणप्रकरणम्पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशि परस्त्रिया । (२८३।१)

सद्यो वा कामजैश् चिह्नैः प्रतिपत्तौ द्वयोस् तथा ॥ (२८३।२)

नीवीस्तनप्रावरणसक्थिकेशावमर्शनम् । (२८४।१)

अदेशकालसंभाषं सहैकासनम् एव च ॥ (२८४।२)

स्त्री निषेधे शतं दद्याद् द्विशतं तु दमं पुमान् । (२८५।१)

प्रतिषेधे तयोर् दण्डो यथा संग्रहणे तथा ॥ (२८५।२)

सजाताव् उत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः । (२८६।१)

प्रातिलोम्ये वधः पुंसो नार्याः कर्णादिकर्तनम् ॥ (२८६।२)

अलंकृतां हरन् कन्याम् उत्तमं ह्य् अन्यथाधमम् । (२८७।१)

दण्डं दद्यात् सवर्णासु प्रातिलोम्ये वधः स्मृतः ॥ (२८७।२)

सकामास्व् अनुलोमासु न दोषस् त्व् अन्यथा दमः । (२८८।१)

दूषणे तु करच्छेद उत्तमायां वधस् तथा ॥ (२८८।२)

शतं स्त्रीदूषणे दद्याद् द्वे तु मिथ्याभिशंसने । (२८९।१)

पशून् गच्छन् शतं दाप्यो हीनां स्त्रीं गां च मध्यमम् ॥ (२८९।२)

अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च । (२९०।१)

गम्यास्व् अपि पुमान् दाप्यः पञ्चाशत्पणिकं दमम् ॥ (२९०।२)

प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः । (२९१।१)

बहूनां यद्य् अकामासौ चतुर्विंशतिकः पृथक् ॥ (२९१।२)

गृहीतवेतना वेश्या नेच्छन्ती द्विगुणं वहेत् । (२९२।१)

अगृहीते समं दाप्यः पुमान् अप्य् एवम् एव हि ॥ (२९२।२)

अयोनौ गच्छतो योषां पुरुषं वाभिमेहतः । (२९३।१)

चतुर्विंशतिको दण्डस् तथा प्रव्रजितागमे ॥ (२९३।२)

अन्त्याभिगमने त्व् अङ्क्यः कुबन्धेन प्रवासयेत् । (२९४।१)

शूद्रस् तथान्त्य एव स्याद् अन्त्यस्यार्यागमे वधः ॥ (२९४।२)

२५ प्रकीर्णकप्रकरणमूनं वाभ्यधिकं वापि लिखेद् यो राजशासनम् । (२९५।१)

पारदारिकचौरं वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः ॥ (२९५।२)

अभक्ष्येण द्विजं दूष्यो दण्ड्य उत्तमसाहसम् । (२९६।१)

मध्यमं क्षत्रियं वैश्यं प्रथमं शूद्रम् अर्धिकम् ॥ (२९६।२)

कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी । (२९७।१)

त्र्यङ्गहीनस् तु कर्तव्यो दाप्यश् चोत्तमसाहसम् ॥ (२९७।२)

चतुष्पादकृतो दोषो नापेहीति प्रजल्पतः । (२९८।१)

काष्ठलोष्टेषुपाषाणबाहुयुग्यकृतस् तथा ॥ (२९८।२)

छिन्ननस्येन यानेन तथा भग्नयुगादिना । (२९९।१)

पश्चाच् चैवापसरता हिंसने स्वाम्य् अदोषभाक् ॥ (२९९।२)

शक्तो ऽप्य् अमोक्षयन् स्वामी दंष्ट्रिणां शृङ्गिणां तथा । (३००।१)

प्रथमं साहसं दद्याद् विक्रुष्टे द्विगुणं तथा ॥ (३००।२)

जारं चौरेत्य् अभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमम् । (३०१।१)

उपजीव्य धनं मुञ्चंस् तद् एवाष्टगुणीकृतम् ॥ (३०१।२)

राज्ञो ऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकारिणम् । (३०२।१)

तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वां प्रवासयेत् ॥ (३०२।२)

मृताङ्गलग्नविक्रेतुर् गुरोस् ताडयितुस् तथा । (३०३।१)

राजयानासनारोढुर् दण्ड उत्तमसाहसः ॥ (३०३।२)

द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस् तथा । (३०४।१)

विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतो ऽष्टशतो दमः ॥ (३०४।२)

दुर्दृष्टांस् तु पुनर् दृष्ट्वा व्यवहारान् नृपेण तु । (३०५।१)

सभ्याः सजयिनो दण्ड्या विवादाद् द्विगुणं दमम् ॥ (३०५।२)

यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः । (३०६।१)

तम् आयान्तं पुनर् जित्वा दापयेद् द्विगुणं दमम् ॥ (३०६।२)

राज्ञान्यायेन यो दण्डो गृहीतो वरुणाय तम् । (३०७।१)

निवेद्य दद्याद् विप्रेभ्यः स्वयं त्रिंशद्गुणीकृतम् ॥ (३०७।२)