धन्वन्तरिनिघण्टुDhanvantarinighaṇṭu
DhanvNigh, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
शतपुष्पाशतपुष्पा मिशिर्घोषा पीतिका माधवी शिफा । (१।१)
śatapuṣpāśatapuṣpā miśirghoṣā pītikā mādhavī śiphā |
अतिच्छत्रा त्ववाक्पुष्पी शताह्वा कारवी स्मृता ॥ (१।२)
aticchatrā tvavākpuṣpī śatāhvā kāravī smṛtā ||
शताह्वा कटुका तिक्ता स्निग्धोष्णा श्लेष्मवातजित् । (२।१)
śatāhvā kaṭukā tiktā snigdhoṣṇā śleṣmavātajit |
ज्वरनेत्रव्रणान् हन्ति बस्तिकर्मणि शस्यते ॥ (२।२)
jvaranetravraṇān hanti bastikarmaṇi śasyate ||
शतपुष्पादलं चोक्तं वृष्यं रुधिरगुल्मजित् । (३।१)
śatapuṣpādalaṃ coktaṃ vṛṣyaṃ rudhiragulmajit |
वातघ्नं दीपनं स्तन्यं पित्तकृत् रुचिदायकम् ॥ (३।२)
vātaghnaṃ dīpanaṃ stanyaṃ pittakṛt rucidāyakam ||
मिश्रेयामिश्रेया तालपर्णी तु तालपत्री मिशिस्तथा । (४।१)
miśreyāmiśreyā tālaparṇī tu tālapatrī miśistathā |
तिक्ता स्वादुहिमा वृष्या दुर्नामक्षयजिन्मिशिः । (५।१)
tiktā svāduhimā vṛṣyā durnāmakṣayajinmiśiḥ |
अन्या श्वेतवचा मेध्या षड्ग्रन्था हैमवत्यपि ॥ (६।२)
anyā śvetavacā medhyā ṣaḍgranthā haimavatyapi ||
कण्ठ्या मेध्या च कृमिहृद्विबन्धाध्मानशूलनुत् ॥ (७।२)
kaṇṭhyā medhyā ca kṛmihṛdvibandhādhmānaśūlanut ||
दीपनं कफवातघ्नं मेध्यायुष्यं च पाचनम् ॥ (८।२)
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ medhyāyuṣyaṃ ca pācanam ||
जन्तुघ्नं चोग्रगन्धं च स्याल्लघु कण्ठास्यरोगजित् । (९।१)
jantughnaṃ cogragandhaṃ ca syāllaghu kaṇṭhāsyarogajit |
हपुषाहपुषा विपुषा विस्रा विस्रगन्धातिगन्धिका । (९।२)
hapuṣāhapuṣā vipuṣā visrā visragandhātigandhikā |
अपरा चाश्वत्थफला कच्छूघ्नी ध्वाङ्क्षनाशिनी ॥ (९।३)
aparā cāśvatthaphalā kacchūghnī dhvāṅkṣanāśinī ||
अर्शांसि गुल्मशूलानि हन्ति जन्तूदरैः सह ॥ (१०।२)
arśāṃsi gulmaśūlāni hanti jantūdaraiḥ saha ||
विडङ्गविडङ्गा जन्तुहन्त्री च कृमिघ्नी चित्रतण्डुला । (११।१)
viḍaṅgaviḍaṅgā jantuhantrī ca kṛmighnī citrataṇḍulā |
ईषत्तिक्तं विषान् हन्ति विडङ्गं कृमिनाशनम् ॥ (१२।२)
īṣattiktaṃ viṣān hanti viḍaṅgaṃ kṛmināśanam ||
कुटजकुटजः कौटजः कौटो वत्सको गिरिमल्लिका । (१३।१)
kuṭajakuṭajaḥ kauṭajaḥ kauṭo vatsako girimallikā |
कलिङ्गो मल्लिकापुष्प इन्द्रवृक्षोऽथ वृक्षकः ॥ (१३।२)
kaliṅgo mallikāpuṣpa indravṛkṣo'tha vṛkṣakaḥ ||
फलानि तस्येन्द्रयवाः शक्राह्वाः स्युः कलिङ्गकाः । (१५।१)
phalāni tasyendrayavāḥ śakrāhvāḥ syuḥ kaliṅgakāḥ |
तथा वत्सकबीजानि प्रोक्ता भद्रयवास्तथा ॥ (१५।२)
tathā vatsakabījāni proktā bhadrayavāstathā ||
शक्राह्वाः कटुतिक्तोष्णास् त्रिदोषघ्नाश्च दीपनाः । (१६।१)
śakrāhvāḥ kaṭutiktoṣṇās tridoṣaghnāśca dīpanāḥ |
रक्तार्शांस्यतिसारं च घ्नन्ति शूलवमीस्तथा ॥ (१६।२)
raktārśāṃsyatisāraṃ ca ghnanti śūlavamīstathā ||
यवक्षारयवक्षारः स्मृतः पाक्यो यवजो यवशूकजः । (१७।१)
yavakṣārayavakṣāraḥ smṛtaḥ pākyo yavajo yavaśūkajaḥ |
उष्णो विरूक्षणस्तीक्ष्णो दीपनः कफवातजित् । (१९।१)
uṣṇo virūkṣaṇastīkṣṇo dīpanaḥ kaphavātajit |
पित्तास्रदूषणो हृद्यो यवजः क्षार उच्यते ॥ (१९।२)
pittāsradūṣaṇo hṛdyo yavajaḥ kṣāra ucyate ||
स्वर्जिक्षारक्षारोऽन्यः स्वर्जिकाक्षारः स्वर्जिकाथ सुवर्चिका । (२०।१)
svarjikṣārakṣāro'nyaḥ svarjikākṣāraḥ svarjikātha suvarcikā |
स्वर्जिकोष्णा कटुः क्षाररसा वातकफौ जयेत् । (२१।१)
svarjikoṣṇā kaṭuḥ kṣārarasā vātakaphau jayet |
टङ्कणटङ्कणष्टङ्कणक्षारो मालतीरससम्भवः । (२२।१)
ṭaṅkaṇaṭaṅkaṇaṣṭaṅkaṇakṣāro mālatīrasasambhavaḥ |
द्रावी द्रावणकश्चैव लोहानां शुद्धिकारकः ॥ (२२।२)
drāvī drāvaṇakaścaiva lohānāṃ śuddhikārakaḥ ||
अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णष्टङ्कणक्षार उच्यते ॥ (२४।२)
agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅkaṇakṣāra ucyate ||
सैन्धवसैन्धवं सिन्धु सिन्धूत्थं नादेयं सिन्धुजं शिवम् । (२५।१)
saindhavasaindhavaṃ sindhu sindhūtthaṃ nādeyaṃ sindhujaṃ śivam |
शुद्धं शीतशिवं चान्यन्मणिमन्थं शिलात्मकम् ॥ (२५।२)
śuddhaṃ śītaśivaṃ cānyanmaṇimanthaṃ śilātmakam ||
सैन्धवं शिशिरं स्निग्धं लघु स्वादु त्रिदोषजित् । (२६।१)
saindhavaṃ śiśiraṃ snigdhaṃ laghu svādu tridoṣajit |
हृद्यं हृन्नेत्ररोगघ्नं व्रणरोचकनाशनम् ॥ (२६।२)
hṛdyaṃ hṛnnetrarogaghnaṃ vraṇarocakanāśanam ||
सैन्धवं स्वादु चक्षुष्यं वृष्यं रोचनदीपनम् । (२७।१)
saindhavaṃ svādu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ rocanadīpanam |
अविदाहि विबन्धघ्नं सुखदं स्यात्त्रिदोषजित् ॥ (२७।२)
avidāhi vibandhaghnaṃ sukhadaṃ syāttridoṣajit ||
विड्लवणविडं कृत्रिमकं धूर्तं क्षारं द्राविडमासुरम् । (२८।१)
viḍlavaṇaviḍaṃ kṛtrimakaṃ dhūrtaṃ kṣāraṃ drāviḍamāsuram |
रोचनं तीक्ष्णमुष्णं च विडं वातानुलोमनम् ॥ (२९।२)
rocanaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca viḍaṃ vātānulomanam ||
सौवर्चलअक्षं सौवर्चलं प्रोक्तं रुचकं हृद्यगन्धकम् । (३०।१)
sauvarcalaakṣaṃ sauvarcalaṃ proktaṃ rucakaṃ hṛdyagandhakam |
लघु सौवर्चलं पाके वीर्योष्णं विशदं कटु । (३१।१)
laghu sauvarcalaṃ pāke vīryoṣṇaṃ viśadaṃ kaṭu |
गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम् ॥ (३१।२)
gulmaśūlavibandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanam ||
औद्भिदऔद्भिदं पांशुलवणरोमकं वसुकं वसु । (३२।१)
audbhidaaudbhidaṃ pāṃśulavaṇaromakaṃ vasukaṃ vasu |
लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् । (३३।१)
laghu tīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmaṃ vātānulomanam |
सतिक्तं कटुकं क्षारं विद्यात् लवणमौद्भिदम् ॥ (३३।२)
satiktaṃ kaṭukaṃ kṣāraṃ vidyāt lavaṇamaudbhidam ||
सेअ सल्त्सामुद्रलवणं प्राहुः क्षारं च शिशिरं तथा । (३४।१)
sea saltsāmudralavaṇaṃ prāhuḥ kṣāraṃ ca śiśiraṃ tathā |
भेदनं स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ॥ (३५।२)
bhedanaṃ snigdhamīṣacca śūlaghnaṃ nātipittalam ||
हिङ्गुहिङ्गु रामठमत्युग्रं जन्तुघ्नं भूतनाशनम् । (३६।१)
hiṅguhiṅgu rāmaṭhamatyugraṃ jantughnaṃ bhūtanāśanam |
हिङ्गूष्णं कटुकं हृद्यं सरं वातकफौ कृमीन् । (३७।१)
hiṅgūṣṇaṃ kaṭukaṃ hṛdyaṃ saraṃ vātakaphau kṛmīn |
हिङ्गुपत्त्रीहिङ्गुपत्त्री तु कवरी पृथ्वीका पृथुला पृथुः । (३८।१)
hiṅgupattrīhiṅgupattrī tu kavarī pṛthvīkā pṛthulā pṛthuḥ |
बाष्पिका दीर्घिका तन्वी बिल्विका दारुपत्त्रिका ॥ (३८।२)
bāṣpikā dīrghikā tanvī bilvikā dārupattrikā ||
बाष्पिका कटुतीक्ष्णोष्णा हृद्या वातकफापहा । (३९।१)
bāṣpikā kaṭutīkṣṇoṣṇā hṛdyā vātakaphāpahā |
कृमिप्लीहविबन्धार्शोगुल्महृद्वस्तिशूलनुत् ॥ (३९।२)
kṛmiplīhavibandhārśogulmahṛdvastiśūlanut ||
नाडीहिङ्गुनाडीहिङ्गु पलाशाख्या जन्तुका रामठी च सा । (४०।१)
nāḍīhiṅgunāḍīhiṅgu palāśākhyā jantukā rāmaṭhī ca sā |
वंशपत्त्री वेणुपत्त्री पिण्डा हिङ्गुशिवाटिका ॥ (४०।२)
vaṃśapattrī veṇupattrī piṇḍā hiṅguśivāṭikā ||
तुम्बुरुतुम्बुरुः सौरभः सौरो वनजः सानुजो द्विजः । (४२।१)
tumburutumburuḥ saurabhaḥ sauro vanajaḥ sānujo dvijaḥ |
तीक्ष्णवल्कस्तीक्ष्णफलस्तीक्ष्णपत्त्रो महामुनिः ॥ (४२।२)
tīkṣṇavalkastīkṣṇaphalastīkṣṇapattro mahāmuniḥ ||
तुम्बुरुः कटुतीक्ष्णोष्णः कफमारुतशूलजित् । (४३।१)
tumburuḥ kaṭutīkṣṇoṣṇaḥ kaphamārutaśūlajit |
सूक्ष्मैला द्राविडी तुत्था कोरङ्गी बहुला त्रुटिः । (४४।१)
sūkṣmailā drāviḍī tutthā koraṅgī bahulā truṭiḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.