धन्वन्तरिनिघण्टुDhanvantarinighaṇṭu

DhanvNigh, 2

2 of 4 · 89 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

शतपुष्पाशतपुष्पा मिशिर्घोषा पीतिका माधवी शिफा । (१।१)

śatapuṣpāśatapuṣpā miśirghoṣā pītikā mādhavī śiphā |

1.2१.२

अतिच्छत्रा त्ववाक्पुष्पी शताह्वा कारवी स्मृता ॥ (१।२)

aticchatrā tvavākpuṣpī śatāhvā kāravī smṛtā ||

2.1२.१

शताह्वा कटुका तिक्ता स्निग्धोष्णा श्लेष्मवातजित् । (२।१)

śatāhvā kaṭukā tiktā snigdhoṣṇā śleṣmavātajit |

2.2२.२

ज्वरनेत्रव्रणान् हन्ति बस्तिकर्मणि शस्यते ॥ (२।२)

jvaranetravraṇān hanti bastikarmaṇi śasyate ||

3.1३.१

शतपुष्पादलं चोक्तं वृष्यं रुधिरगुल्मजित् । (३।१)

śatapuṣpādalaṃ coktaṃ vṛṣyaṃ rudhiragulmajit |

3.2३.२

वातघ्नं दीपनं स्तन्यं पित्तकृत् रुचिदायकम् ॥ (३।२)

vātaghnaṃ dīpanaṃ stanyaṃ pittakṛt rucidāyakam ||

4.1४.१

मिश्रेयामिश्रेया तालपर्णी तु तालपत्री मिशिस्तथा । (४।१)

miśreyāmiśreyā tālaparṇī tu tālapatrī miśistathā |

4.2४.२

शालेयः स च शालीनो नाम्ना शीतशिवो मतः ॥ (४।२)

śāleyaḥ sa ca śālīno nāmnā śītaśivo mataḥ ||

5.1५.१

तिक्ता स्वादुहिमा वृष्या दुर्नामक्षयजिन्मिशिः । (५।१)

tiktā svāduhimā vṛṣyā durnāmakṣayajinmiśiḥ |

5.2५.२

क्षतक्षीणहिता बल्या वातपित्तास्रदोषजित् ॥ (५।२)

kṣatakṣīṇahitā balyā vātapittāsradoṣajit ||

6.1६.१

वचावचोग्रगन्धा गोलोमी जटिलोग्रा च लोमशा । (६।१)

vacāvacogragandhā golomī jaṭilogrā ca lomaśā |

6.2६.२

अन्या श्वेतवचा मेध्या षड्ग्रन्था हैमवत्यपि ॥ (६।२)

anyā śvetavacā medhyā ṣaḍgranthā haimavatyapi ||

7.1७.१

वामनी कटुतिक्तोष्णा वातश्लेष्मरुजापहा । (७।१)

vāmanī kaṭutiktoṣṇā vātaśleṣmarujāpahā |

7.2७.२

कण्ठ्या मेध्या च कृमिहृद्विबन्धाध्मानशूलनुत् ॥ (७।२)

kaṇṭhyā medhyā ca kṛmihṛdvibandhādhmānaśūlanut ||

8.1८.१

वचाद्वयं तु कटुकं रूक्षोष्णं मलमूत्रलम् । (८।१)

vacādvayaṃ tu kaṭukaṃ rūkṣoṣṇaṃ malamūtralam |

8.2८.२

दीपनं कफवातघ्नं मेध्यायुष्यं च पाचनम् ॥ (८।२)

dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ medhyāyuṣyaṃ ca pācanam ||

9.1९.१

जन्तुघ्नं चोग्रगन्धं च स्याल्लघु कण्ठास्यरोगजित् । (९।१)

jantughnaṃ cogragandhaṃ ca syāllaghu kaṇṭhāsyarogajit |

9.2९.२

हपुषाहपुषा विपुषा विस्रा विस्रगन्धातिगन्धिका । (९।२)

hapuṣāhapuṣā vipuṣā visrā visragandhātigandhikā |

9.3९.३

अपरा चाश्वत्थफला कच्छूघ्नी ध्वाङ्क्षनाशिनी ॥ (९।३)

aparā cāśvatthaphalā kacchūghnī dhvāṅkṣanāśinī ||

10.1१०.१

हपुषा कटुतिक्तोष्णा गुरुर्वातबलासजित् । (१०।१)

hapuṣā kaṭutiktoṣṇā gururvātabalāsajit |

10.2१०.२

अर्शांसि गुल्मशूलानि हन्ति जन्तूदरैः सह ॥ (१०।२)

arśāṃsi gulmaśūlāni hanti jantūdaraiḥ saha ||

11.1११.१

विडङ्गविडङ्गा जन्तुहन्त्री च कृमिघ्नी चित्रतण्डुला । (११।१)

viḍaṅgaviḍaṅgā jantuhantrī ca kṛmighnī citrataṇḍulā |

11.2११.२

तण्डुली कृमिहामोघा कैरली मृगगामिनी ॥ (११।२)

taṇḍulī kṛmihāmoghā kairalī mṛgagāminī ||

12.1१२.१

रूक्षोष्णं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् । (१२।१)

rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpaham |

12.2१२.२

ईषत्तिक्तं विषान् हन्ति विडङ्गं कृमिनाशनम् ॥ (१२।२)

īṣattiktaṃ viṣān hanti viḍaṅgaṃ kṛmināśanam ||

13.1१३.१

कुटजकुटजः कौटजः कौटो वत्सको गिरिमल्लिका । (१३।१)

kuṭajakuṭajaḥ kauṭajaḥ kauṭo vatsako girimallikā |

13.2१३.२

कलिङ्गो मल्लिकापुष्प इन्द्रवृक्षोऽथ वृक्षकः ॥ (१३।२)

kaliṅgo mallikāpuṣpa indravṛkṣo'tha vṛkṣakaḥ ||

14.1१४.१

कुटजः कटुकस्तिक्तः कषायो रूक्षशीतलः । (१४।१)

kuṭajaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ |

14.2१४.२

कुष्ठातीसारपित्तास्रगुदजानि विनाशयेत् ॥ (१४।२)

kuṣṭhātīsārapittāsragudajāni vināśayet ||

15.1१५.१

फलानि तस्येन्द्रयवाः शक्राह्वाः स्युः कलिङ्गकाः । (१५।१)

phalāni tasyendrayavāḥ śakrāhvāḥ syuḥ kaliṅgakāḥ |

15.2१५.२

तथा वत्सकबीजानि प्रोक्ता भद्रयवास्तथा ॥ (१५।२)

tathā vatsakabījāni proktā bhadrayavāstathā ||

16.1१६.१

शक्राह्वाः कटुतिक्तोष्णास् त्रिदोषघ्नाश्च दीपनाः । (१६।१)

śakrāhvāḥ kaṭutiktoṣṇās tridoṣaghnāśca dīpanāḥ |

16.2१६.२

रक्तार्शांस्यतिसारं च घ्नन्ति शूलवमीस्तथा ॥ (१६।२)

raktārśāṃsyatisāraṃ ca ghnanti śūlavamīstathā ||

17.1१७.१

यवक्षारयवक्षारः स्मृतः पाक्यो यवजो यवशूकजः । (१७।१)

yavakṣārayavakṣāraḥ smṛtaḥ pākyo yavajo yavaśūkajaḥ |

17.2१७.२

यवाह्वः शूकजो यव्यो यावशूको यवाग्रजः ॥ (१७।२)

yavāhvaḥ śūkajo yavyo yāvaśūko yavāgrajaḥ ||

18.1१८.१

यवक्षारः कटूष्णश्च कफवातोदरार्तिजित् । (१८।१)

yavakṣāraḥ kaṭūṣṇaśca kaphavātodarārtijit |

18.2१८.२

आमशूलाश्मरीकृच्छ्रविषदोषहरः सरः ॥ (१८।२)

āmaśūlāśmarīkṛcchraviṣadoṣaharaḥ saraḥ ||

19.1१९.१

उष्णो विरूक्षणस्तीक्ष्णो दीपनः कफवातजित् । (१९।१)

uṣṇo virūkṣaṇastīkṣṇo dīpanaḥ kaphavātajit |

19.2१९.२

पित्तास्रदूषणो हृद्यो यवजः क्षार उच्यते ॥ (१९।२)

pittāsradūṣaṇo hṛdyo yavajaḥ kṣāra ucyate ||

20.1२०.१

स्वर्जिक्षारक्षारोऽन्यः स्वर्जिकाक्षारः स्वर्जिकाथ सुवर्चिका । (२०।१)

svarjikṣārakṣāro'nyaḥ svarjikākṣāraḥ svarjikātha suvarcikā |

20.2२०.२

सुवर्चिकः सुवर्चोऽथ सुखवर्चः स एव च ॥ (२०।२)

suvarcikaḥ suvarco'tha sukhavarcaḥ sa eva ca ||

21.1२१.१

स्वर्जिकोष्णा कटुः क्षाररसा वातकफौ जयेत् । (२१।१)

svarjikoṣṇā kaṭuḥ kṣārarasā vātakaphau jayet |

21.2२१.२

गुल्माध्मानकृमीन् हन्ति मेदोजठरनाशिनी ॥ (२१।२)

gulmādhmānakṛmīn hanti medojaṭharanāśinī ||

22.1२२.१

टङ्कणटङ्कणष्टङ्कणक्षारो मालतीरससम्भवः । (२२।१)

ṭaṅkaṇaṭaṅkaṇaṣṭaṅkaṇakṣāro mālatīrasasambhavaḥ |

22.2२२.२

द्रावी द्रावणकश्चैव लोहानां शुद्धिकारकः ॥ (२२।२)

drāvī drāvaṇakaścaiva lohānāṃ śuddhikārakaḥ ||

23.1२३.१

कथितष्टङ्कणक्षारः कटूष्णः कफनाशनः । (२३।१)

kathitaṣṭaṅkaṇakṣāraḥ kaṭūṣṇaḥ kaphanāśanaḥ |

23.2२३.२

स्थावरादिविषघ्नश् च कासश्वासापहारकः ॥ (२३।२)

sthāvarādiviṣaghnaś ca kāsaśvāsāpahārakaḥ ||

24.1२४.१

विरूक्षणोऽनिलहरः श्लेष्महा पित्तदूषणः । (२४।१)

virūkṣaṇo'nilaharaḥ śleṣmahā pittadūṣaṇaḥ |

24.2२४.२

अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णष्टङ्कणक्षार उच्यते ॥ (२४।२)

agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅkaṇakṣāra ucyate ||

25.1२५.१

सैन्धवसैन्धवं सिन्धु सिन्धूत्थं नादेयं सिन्धुजं शिवम् । (२५।१)

saindhavasaindhavaṃ sindhu sindhūtthaṃ nādeyaṃ sindhujaṃ śivam |

25.2२५.२

शुद्धं शीतशिवं चान्यन्मणिमन्थं शिलात्मकम् ॥ (२५।२)

śuddhaṃ śītaśivaṃ cānyanmaṇimanthaṃ śilātmakam ||

26.1२६.१

सैन्धवं शिशिरं स्निग्धं लघु स्वादु त्रिदोषजित् । (२६।१)

saindhavaṃ śiśiraṃ snigdhaṃ laghu svādu tridoṣajit |

26.2२६.२

हृद्यं हृन्नेत्ररोगघ्नं व्रणरोचकनाशनम् ॥ (२६।२)

hṛdyaṃ hṛnnetrarogaghnaṃ vraṇarocakanāśanam ||

27.1२७.१

सैन्धवं स्वादु चक्षुष्यं वृष्यं रोचनदीपनम् । (२७।१)

saindhavaṃ svādu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ rocanadīpanam |

27.2२७.२

अविदाहि विबन्धघ्नं सुखदं स्यात्त्रिदोषजित् ॥ (२७।२)

avidāhi vibandhaghnaṃ sukhadaṃ syāttridoṣajit ||

28.1२८.१

विड्लवणविडं कृत्रिमकं धूर्तं क्षारं द्राविडमासुरम् । (२८।१)

viḍlavaṇaviḍaṃ kṛtrimakaṃ dhūrtaṃ kṣāraṃ drāviḍamāsuram |

28.2२८.२

सुपाक्यं खण्डलवणं कृतकं चेति नामतः ॥ (२८।२)

supākyaṃ khaṇḍalavaṇaṃ kṛtakaṃ ceti nāmataḥ ||

29.1२९.१

सक्षारं दीपनं शूलहृद्रोगकफनाशनम् । (२९।१)

sakṣāraṃ dīpanaṃ śūlahṛdrogakaphanāśanam |

29.2२९.२

रोचनं तीक्ष्णमुष्णं च विडं वातानुलोमनम् ॥ (२९।२)

rocanaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca viḍaṃ vātānulomanam ||

30.1३०.१

सौवर्चलअक्षं सौवर्चलं प्रोक्तं रुचकं हृद्यगन्धकम् । (३०।१)

sauvarcalaakṣaṃ sauvarcalaṃ proktaṃ rucakaṃ hṛdyagandhakam |

30.2३०.२

तिलकं कृष्णलवणं तत्काललवणं स्मृतम् ॥ (३०।२)

tilakaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ tatkālalavaṇaṃ smṛtam ||

31.1३१.१

लघु सौवर्चलं पाके वीर्योष्णं विशदं कटु । (३१।१)

laghu sauvarcalaṃ pāke vīryoṣṇaṃ viśadaṃ kaṭu |

31.2३१.२

गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम् ॥ (३१।२)

gulmaśūlavibandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanam ||

32.1३२.१

औद्भिदऔद्भिदं पांशुलवणरोमकं वसुकं वसु । (३२।१)

audbhidaaudbhidaṃ pāṃśulavaṇaromakaṃ vasukaṃ vasu |

32.2३२.२

ऊषरं पांसवक्षारमौर्वं सार्वगुणं तथा ॥ (३२।२)

ūṣaraṃ pāṃsavakṣāramaurvaṃ sārvaguṇaṃ tathā ||

33.1३३.१

लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् । (३३।१)

laghu tīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmaṃ vātānulomanam |

33.2३३.२

सतिक्तं कटुकं क्षारं विद्यात् लवणमौद्भिदम् ॥ (३३।२)

satiktaṃ kaṭukaṃ kṣāraṃ vidyāt lavaṇamaudbhidam ||

34.1३४.१

सेअ सल्त्सामुद्रलवणं प्राहुः क्षारं च शिशिरं तथा । (३४।१)

sea saltsāmudralavaṇaṃ prāhuḥ kṣāraṃ ca śiśiraṃ tathā |

34.2३४.२

समुद्रजं सागरजं लवणोदधिसम्भवम् ॥ (३४।२)

samudrajaṃ sāgarajaṃ lavaṇodadhisambhavam ||

35.1३५.१

सामुद्रलवणं पाके नात्युष्णमविदाहि च । (३५।१)

sāmudralavaṇaṃ pāke nātyuṣṇamavidāhi ca |

35.2३५.२

भेदनं स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ॥ (३५।२)

bhedanaṃ snigdhamīṣacca śūlaghnaṃ nātipittalam ||

36.1३६.१

हिङ्गुहिङ्गु रामठमत्युग्रं जन्तुघ्नं भूतनाशनम् । (३६।१)

hiṅguhiṅgu rāmaṭhamatyugraṃ jantughnaṃ bhūtanāśanam |

36.2३६.२

अगूढगन्धं बाह्लीकं जरणं सूपधूपनम् ॥ (३६।२)

agūḍhagandhaṃ bāhlīkaṃ jaraṇaṃ sūpadhūpanam ||

37.1३७.१

हिङ्गूष्णं कटुकं हृद्यं सरं वातकफौ कृमीन् । (३७।१)

hiṅgūṣṇaṃ kaṭukaṃ hṛdyaṃ saraṃ vātakaphau kṛmīn |

37.2३७.२

हन्ति गुल्मोदराध्मानबन्धशूलहृदामयान् ॥ (३७।२)

hanti gulmodarādhmānabandhaśūlahṛdāmayān ||

38.1३८.१

हिङ्गुपत्त्रीहिङ्गुपत्त्री तु कवरी पृथ्वीका पृथुला पृथुः । (३८।१)

hiṅgupattrīhiṅgupattrī tu kavarī pṛthvīkā pṛthulā pṛthuḥ |

38.2३८.२

बाष्पिका दीर्घिका तन्वी बिल्विका दारुपत्त्रिका ॥ (३८।२)

bāṣpikā dīrghikā tanvī bilvikā dārupattrikā ||

39.1३९.१

बाष्पिका कटुतीक्ष्णोष्णा हृद्या वातकफापहा । (३९।१)

bāṣpikā kaṭutīkṣṇoṣṇā hṛdyā vātakaphāpahā |

39.2३९.२

कृमिप्लीहविबन्धार्शोगुल्महृद्वस्तिशूलनुत् ॥ (३९।२)

kṛmiplīhavibandhārśogulmahṛdvastiśūlanut ||

40.1४०.१

नाडीहिङ्गुनाडीहिङ्गु पलाशाख्या जन्तुका रामठी च सा । (४०।१)

nāḍīhiṅgunāḍīhiṅgu palāśākhyā jantukā rāmaṭhī ca sā |

40.2४०.२

वंशपत्त्री वेणुपत्त्री पिण्डा हिङ्गुशिवाटिका ॥ (४०।२)

vaṃśapattrī veṇupattrī piṇḍā hiṅguśivāṭikā ||

41.1४१.१

नाडीहिङ्गु कटूष्णं च कफवातातिशान्तिकृत् । (४१।१)

nāḍīhiṅgu kaṭūṣṇaṃ ca kaphavātātiśāntikṛt |

41.2४१.२

विष्टम्भनविबन्धामदोषघ्नं दीपनं परम् ॥ (४१।२)

viṣṭambhanavibandhāmadoṣaghnaṃ dīpanaṃ param ||

42.1४२.१

तुम्बुरुतुम्बुरुः सौरभः सौरो वनजः सानुजो द्विजः । (४२।१)

tumburutumburuḥ saurabhaḥ sauro vanajaḥ sānujo dvijaḥ |

42.2४२.२

तीक्ष्णवल्कस्तीक्ष्णफलस्तीक्ष्णपत्त्रो महामुनिः ॥ (४२।२)

tīkṣṇavalkastīkṣṇaphalastīkṣṇapattro mahāmuniḥ ||

43.1४३.१

तुम्बुरुः कटुतीक्ष्णोष्णः कफमारुतशूलजित् । (४३।१)

tumburuḥ kaṭutīkṣṇoṣṇaḥ kaphamārutaśūlajit |

43.2४३.२

अपतन्त्रोदराध्मानकृमिघ्नो वह्निदीपनः ॥ (४३।२)

apatantrodarādhmānakṛmighno vahnidīpanaḥ ||

44.1४४.१

सूक्ष्मैला द्राविडी तुत्था कोरङ्गी बहुला त्रुटिः । (४४।१)

sūkṣmailā drāviḍī tutthā koraṅgī bahulā truṭiḥ |

44.2४४.२

एला कपोतवर्णा च चन्द्रबाला च निष्कुटी ॥ (४४।२)

elā kapotavarṇā ca candrabālā ca niṣkuṭī ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

DhanvNigh, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit