अथासने दृढे योगी वशी हितमिताशनः । (१।१)

गुरूपदिष्टमार्गेण प्राणायामान् समभ्यसेत् ॥ (१।२)

चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् । (२।१)

योगी स्थाणुत्वम् आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥ (२।२)

यावद् वायुः स्थितो देहे तावज् जीवनम् उच्यते । (३।१)

मरणं तस्य निष्क्रान्तिस् ततो वायुं निरोधयेत् ॥ (३।२)

मलाकुलासु नाडीषु मारुतो नैव मध्यगः । (४।१)

कथं स्याद् उन्मनीभावः कार्यसिद्धिः कथं भवेत् ॥ (४।२)

शुद्धिम् एति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम् । (५।१)

तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणे क्षमः ॥ (५।२)

प्राणायामं ततः कुर्यान् नित्यं सात्त्विकया धिया । (६।१)

यथा सुषुम्णानाडीस्था मलाः शुद्धिं प्रयान्ति च ॥ (६।२)

बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् । (७।१)

धारयित्वा यथाशक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत् ॥ (७।२)

प्राणं सूर्येण चाकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः । (८।१)

विधिवत् कुम्भकं कृत्वा पुनश् चन्द्रेण रेचयेत् ॥ (८।२)

येन त्यजेत् तेन पीत्वा धारयेद् अनिरोधतः । (९।१)

रेचयेच् च ततोऽन्येन शनैर् एव न वेगतः ॥ (९।२)

प्राणं चेद् इडया पिबेन् नियमितं भूयो ऽन्यया रेचयेत् पीत्वा पिङ्गलया समीरणम् अथो बद्ध्वा त्यजेद् वामया । (१०।१)

सूर्यचन्द्रमसोर् अनेन विधिनाभ्यासं सदा तन्वतां शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयाद् ऊर्ध्वतः ॥ (१०।२)

प्रातर् मध्यंदिने सायम् अर्धरात्रे च कुम्भकान् । (११।१)

शनैर् अशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् ॥ (११।२)

कनीयसि भवेत् स्वेदः कम्पो भवति मध्यमे । (१२।१)

उत्तमे स्थानम् आप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत् ॥ (१२।२)

जलेन श्रमजातेन गात्रमर्दनम् आचरेत् । (१३।१)

दृढता लघुता चैव तेन गात्रस्य जायते ॥ (१३।२)

अभ्यासकाले प्रथमे शस्तं क्षीराज्यभोजनम् । (१४।१)

ततो ऽभ्यासे दृढीभूते न तादृङ्नियमग्रहः ॥ (१४।२)

यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद् वश्यः शनैः शनैः । (१५।१)

तथैव सेवितो वायुर् अन्यथा हन्ति साधकम् ॥ (१५।२)

प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत् । (१६।१)

अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्गमः ॥ (१६।२)

हिक्का श्वासश् च कासश् च शिरःकर्णाक्षिवेदनाः । (१७।१)

भवन्ति विविधाः रोगाः पवनस्य प्रकोपतः ॥ (१७।२)

युक्तं युक्तं त्यजेद् वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत् । (१८।१)

युक्तं युक्तं च बध्नीयाद् एवं सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ (१८।२)

यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात् तथा चिह्नानि बाह्यतः । (१९।१)

कायस्य कृशता कान्तिस् तदा जायते निश्चितम् ॥ (१९।२)

यथेष्टं धारणं वायोर् अनलस्य प्रदीपनम् । (२०।१)

नादाभिव्यक्तिर् आरोग्यं जायते नाडिशोधनात् ॥ (२०।२)

मेदःश्लेष्माधिकः पूर्वं षट्कर्माणि समाचरेत् । (२१।१)

अन्यस् तु नाचरेत् तानि दोषाणां समभावतः ॥ (२१।२)

धौतिर् वस्तिस् तथा नेतिस् त्राटकं नौलिकं तथा । (२२।१)

कपालभातिश् चैतानि षट्कर्माणि प्रचक्षते ॥ (२२।२)

कर्म षट्कम् इदं गोप्यं घटशोधनकारकम् । (२३।१)

विचित्रगुणसंधायि पूज्यते योगिपुंगवैः ॥ (२३।२)

चतुरङ्गुलविस्तारं हस्तपञ्चदशायतम् । (२४।१)

गुरूपदिष्टमार्गेण सिक्तं वस्त्रं शनैर् ग्रसेत् ॥ (२४।२)

पुनः प्रत्याहरेच् चैतद् उदितं धौतिकर्म तत् । (२५।१)

कासश्वासप्लीहकुष्ठं कफरोगाश् च विंशतिः ॥ (२५।२)

धौतिकर्मप्रभावेण प्रयान्त्य् एव न संशयः । (२६।१)

नाभिदघ्नजले पायौ न्यस्तनालोत्कटासनः ॥ (२६।२)

आधाराकुञ्चनं कुर्यात् क्षालनं वस्तिकर्म तत् । (२७।१)

गुल्मप्लीहोदरं चापि वातपित्तकफोद्भवाः ॥ (२७।२)

वस्तिकर्मप्रभावेण क्षीयन्ते सकलामयाः । (२८।१)

धात्विन्द्रियान्तःकरणप्रसादं दद्याच् च कान्तिं दहनप्रदीप्तम् ॥ (२८।२)

अशेषदोषोपचयं निहन्याद् अभ्यस्यमानं जलवस्तिकर्म । (२९।१)

सूत्रं वितस्तिसुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत् ॥ (२९।२)

मुखान् निर्गमयेच् चैषा नेतिः सिद्धैर् निगद्यते । (३०।१)

कपालशोधिनी चैव दिव्यदृष्टिप्रदायिनी ॥ (३०।२)

जत्रूर्ध्वजातरोगौघं नेतिर् आशु निहन्ति च । (३१।१)

निरीक्षेन् निश्चलदृशा सूक्ष्मलक्ष्यं समाहितः ॥ (३१।२)

अश्रुसम्पातपर्यन्तम् आचार्यैस् त्राटकं स्मृतम् । (३२।१)

मोचनं नेत्ररोगाणां तन्द्रादीनां कपाटकम् ॥ (३२।२)

यत्नतस् त्राटकं गोप्यं यथा हाटकपेटकम् । (३३।१)

अमन्दावर्तवेगेन तुन्दं सव्यापसव्यतः ॥ (३३।२)

नतांसो भ्रामयेद् एषा नौलिः सिद्धैः प्रशस्यते । (३४।१)

मन्दाग्निसंदीपनपाचनादिसंधायिकानन्दकरी सदैव ॥ (३४।२)

अशेषदोषामयशोषणी च हठक्रिया मौलिर् इयं च नौलिः । (३५।१)

भस्त्रावल् लोहकारस्य रेचपूरौ ससम्भ्रमौ ॥ (३५।२)

कपालभातिर् विख्याता कफदोषविशोषणी । (३६।१)

षट्कर्मनिर्गतस्थौल्यकफदोषमलादिकः ॥ (३६।२)

प्राणायामं ततः कुर्याद् अनायासेन सिध्यति । (३७।१)

प्राणायामैर् एव सर्वे प्रशुष्यन्ति मला इति ॥ (३७।२)

आचार्याणां तु केषांचिद् अन्यत् कर्म न संमतम् । (३८।१)

उदरगतपदार्थम् उद्वमन्ति पवनम् अपानम् उदीर्य कण्ठनाले ॥ (३८।२)

क्रमपरिचयवश्यनाडिचक्रा गजकरणीति निगद्यते हठज्ञैः । (३९।१)

ब्रह्मादयो ऽपि त्रिदशाः पवनाभ्यासतत्पराः ॥ (३९।२)

अभूवन्न् अन्तकभयात् तस्मात् पवनम् अभ्यसेत् । (४०।१)

यावद् बद्धो मरुद् देहे यावच् चित्तं निराकुलम् ॥ (४०।२)

यावद् दृष्टिर् भ्रुवोर् मध्ये तावत् कालभयं कुतः । (४१।१)

विधिवत् प्राणसंयामैर् नाडीचक्रे विशोधिते ॥ (४१।२)

सुषुम्णावदनं भित्त्वा सुखाद् विशति मारुतः । (४२।१)

मारुते मध्यसंचारे मनःस्थैर्यं प्रजायते ॥ (४२।२)

यो मनःसुस्थिरीभावः सैवावस्था मनोन्मनी । (४३।१)

तत्सिद्धये विधानज्ञाश् चित्रान् कुर्वन्ति कुम्भकान् ॥ (४३।२)

विचित्रकुम्भकाभ्यासाद् विचित्रां सिद्धिम् आप्नुयात् । (४४।१)

सूर्यभेदनम् उज्जायी शीत्कारी शीतली तथा ॥ (४४।२)

भस्त्रिका भ्रामरी मूर्छा प्लाविनीत्य् अष्टकुम्भकाः । (४५।१)

पूरकान्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालंधराभिधः ॥ (४५।२)

कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्तव्यस् तूड्डियानकः । (४६।१)

अधस्तात् कुञ्चनेनाशु कण्ठसंकोचने कृते ॥ (४६।२)

मध्ये पश्चिमतानेन स्यात् प्राणो ब्रह्मनाडिगः । (४७।१)

आपानम् ऊर्ध्वम् उत्थाप्य प्राणं कण्ठाद् अधो नयेत् ॥ (४७।२)

योगी जराविमुक्तः सन् षोडशाब्दवया भवेत् । (४८।१)

आसने सुखदे योगी बद्ध्वा चैवासनं ततः ॥ (४८।२)

दक्षनाड्या समाकृष्य बहिःस्थं पवनं शनैः । (४९।१)

आ केशाद् आ नखाग्राच् च निरोधावधि कुम्भयेत् ॥ (४९।२)

ततः शनैः सव्यनाड्या रेचयेत् पवनं शनैः । (५०।१)

कपालशोधनं वातदोषघ्नं कृमिदोषहृत् ॥ (५०।२)

पुनः पुनर् इदं कार्यं सूर्यभेदनम् उत्तमम् । (५१।१)

मुखं संयम्य नाडीभ्याम् आकृष्य पवनं शनैः । (५१।२)

यथा लगति कण्ठात् तु हृदयावधि सस्वनम् ॥ (५१।३)

पूर्ववत् कुम्भयेत् प्राणं रेचयेद् इडया तथा । (५२।१)

श्लेष्मदोषहरं कण्ठे देहानलविवर्धनम् ॥ (५२।२)

नाडीजलोदरधातुगतदोषविनाशनम् । (५३।१)

गच्छता तिष्ठता कार्यम् उज्जाय्याख्यं तु कुम्भकम् ॥ (५३।२)

शीत्कारीं कुर्यात् तथा वक्त्रे घ्राणेनैव विजृम्भिकाम् । (५४।१)

एवम् अभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः ॥ (५४।२)

योगिनी चक्रसंमान्यः सृष्टिसंहारकारकः । (५५।१)

न क्षुधा न तृषा निद्रा नैवालस्यं प्रजायते ॥ (५५।२)

भवेत् सत्त्वं च देहस्य सर्वोपद्रववर्जितः । (५६।१)

अनेन विधिना सत्यं योगीन्द्रो भूमिमण्डले ॥ (५६।२)

जिह्वया वायुम् आकृष्य पूर्ववत् कुम्भसाधनम् । (५७।१)

शनकैर् घ्राणरन्ध्राभ्यां रेचयेत् पवनं सुधीः ॥ (५७।२)

गुल्मप्लीहादिकान् रोगान् ज्वरं पित्तं क्षुधां तृषाम् । (५८।१)

विषाणि शीतली नाम कुम्भिकेयं निहन्ति हि ॥ (५८।२)

ऊर्वोर् उपरि संस्थाप्य शुभे पादतले उभे । (५९।१)

पद्मासनं भवेद् एतत् सर्वपापप्रणाशनम् ॥ (५९।२)

सम्यक् पद्मासनं बद्ध्वा समग्रीवोदरः सुधीः । (६०।१)

मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेचयेत् ॥ (६०।२)

यथा लगति हृत्कण्ठे कपालावधि सस्वनम् । (६१।१)

वेगेन पूरयेच् चापि हृत्पद्मावधि मारुतम् ॥ (६१।२)

पुनर् विरेचयेत् तद्वत् पूरयेच् च पुनः पुनः । (६२।१)

यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते ॥ (६२।२)

तथैव स्वशरीरस्थं चालयेत् पवनं धिया । (६३।१)

यदा श्रमो भवेद् देहे तदा सूर्येण पूरयेत् ॥ (६३।२)

यथोदरं भवेत् पूर्णम् अनिलेन तथा लघु । (६४।१)

धारयेन् नासिकां मध्यातर्जनीभ्यां विना दृढम् ॥ (६४।२)

विधिवत् कुम्भकं कृत्वा रेचयेद् इडयानिलम् । (६५।१)

वातपित्तश्लेष्महरं शरीराग्निविवर्धनम् ॥ (६५।२)

कुण्डलीबोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम् । (६६।१)

ब्रह्मनाडीमुखे संस्थकफाद्यर्गलनाशनम् ॥ (६६।२)

सम्यग् गात्रसमुद्भूतग्रन्थित्रयविभेदकम् । (६७।१)

विशेषेणैव कर्तव्यं भस्त्राख्यं कुम्भकं त्व् इदम् ॥ (६७।२)

वेगाद् घोषं पूरकं भृङ्गनादं भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् । (६८।१)

योगीन्द्रांशम् एवम् अभ्यासयोगाच् चित्ते जाता काचिद् आनन्दलीला ॥ (६८।२)

पूरकान्ते गाढतरं बद्ध्वा जालंधरं शनैः । (६९।१)

रेचयेन् मूर्छाख्येयं मनोमूर्छा सुखप्रदा ॥ (६९।२)

अन्तः प्रवर्तितोदारमारुतापूरितोदरः । (७०।१)

पयस्य् अगाधेऽपि सुखात् प्लवते पद्मपत्त्रवत् ॥ (७०।२)

प्राणायामस् त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः । (७१।१)

सहितः केवलश् चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥ (७१।२)

यावत् केवलसिद्धिः स्यात् सहितं तावद् अभ्यसेत् । (७२।१)

रेचकं पूरकं मुक्त्वा सुखं यद् वायुधारणम् ॥ (७२।२)

प्राणायामोऽयम् इत्य् उक्तः स वै केवलकुम्भकः । (७३।१)

कुम्भके केवले सिद्धे रेचपूरकवर्जिते ॥ (७३।२)

न तस्य दुर्लभं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते । (७४।१)

शक्तः केवलकुम्भेन यथेष्टं वायुधारणात् ॥ (७४।२)

राजयोगपदं चापि लभते नात्र संशयः । (७५।१)

कुम्भकात् कुण्डलीबोधः कुण्डलीबोधतो भवेत् । (७५।२)

अनर्गला सुषुम्णा च हठसिद्धिश् च जायते ॥ (७५।३)

हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः । (७६।१)

न सिध्यति ततो युग्मम् आ निष्पत्तेः समभ्यसेत् ॥ (७६।२)

कुम्भकप्राणरोधान्ते कुर्याच् चित्तं निराश्रयम् । (७७।१)

एवम् अभ्यासयोगेन राजयोगपदं व्रजेत् ॥ (७७।२)

वपुःकृशत्वं वदने प्रसन्नता नादस्फुटत्वं नयने सुनिर्मले । (७८।१)

अरोगता बिन्दुजयोऽग्निदीपनं नाडीविशुद्धिर् हठसिद्धिलक्षणम् ॥ (७८।२)