भक्तेभ्यो भुवनाधिपत्यवरदं देवैर् महेन्द्रादिभिः सिद्धैश्चारणगुह्यकैर् मुनिगणैः प्रोद्दिष्टपादाम्बुजम् । (१।१)

संसारभ्रमभीरुणा च मनसा ध्यायन्ति यं योगिनः तं वन्दे शशिखण्डमण्डितजटाजूटं भवं धूर्जटिम् ॥ (१।२)

तु य पुरीष दत्वा रत्नधेनुदिदृक्षया । (२।१)

चक्रे चण्डेश्वरः श्रीमान् विचित्रां रत्नदीपिकाम् ॥ (२।२)

नवरत्नेषु धातूनामुत्पत्तिगुणजातिभिः । (३।१)

गुणो निरीक्ष्यते तेषु शोधनं चात्र कथ्यते ॥ (३।२)

व्यासागस्त्यवराहादिमुनयो रत्नसागरे । (४।१)

निर्मथ्य ज्ञानशैलेन नवरत्नसुधा ॥ (४।२)

तत्र रत्नानि महारत्नोपरत्नभेदेन विविधप्रकाराणि भवन्ति । (५।१)

तत्र पञ्च रत्नानि मुख्यानि तोपरत्नचतुष्टयम् । (५।२)

लिख्यते चात्र संभिद्य यथामूल्यं यथागुणम् । (५।३)

महारत्नवज्रं च मौक्तिकं चैव माणिक्यं नीलमेव च ॥ (५।४)

मरकतं चैव विज्ञेयं महारत्नानि पञ्चधा । (६।१)

उपरत्नौपरत्नानि चत्वारि कथयामि शृणुष्व तत् ॥ (६।२)

गोमेदं पुष्परागं च वैडूर्यं च प्रवालकम् । (७।१)

वज्रं च मौक्तिकं श्वेतं माणिक्यं रोहितं विदुः ॥ (७।२)

नीलं नीलं समाख्यातं मरकतं हरितं विदुः । (८।१)

श्वेतं पीतं च गोमेदं पुष्परागं च पिञ्जरम् ॥ (८।२)

प्रवालं लोहितं प्रोक्तं वैडूर्यं पाण्डुरं हरित् । (९।१)

तत्र वज्रपरीक्षासिंहले च कलिङ्गे च मातङ्गे च हिमालये । (९।२)

पारस्करे च सौराष्ट्रे वज्रस्योत्पत्तिभूमयः ॥ (९।३)

श्वेतरक्तपीतकृष्णादिवज्रजातयः । (१०।१)

स्त्रीपुंनपुंसकं चेति लक्षणेन तु लक्षये । (१०।२)

धृतान्यजलसम्पूर्णास्ते भवन्ति बृहत्तरा ॥ (१०।३)

पुरुषास्ते समाख्याताः रेखाबिन्दुविवर्जिताः । (११।१)

रेखाबिन्दुसमायुक्ताः षट्कोणास्ते स्त्रियो मताः ॥ (११।२)

त्रिकोणास्तनवोऽदीर्घाः विज्ञेयास्ते नपुंसकाः । (१२।१)

सर्वेषां पुरुषाः श्रेष्ठाः तेऽधिका रसबन्धकाः ॥ (१२।२)

स्त्रीवज्रं देहशुद्ध्यर्थं क्लीबसङ्ख्या नपुंसके । (१३।१)

विप्रो रसायने प्रोक्तः क्षत्रियो रोगनाशने ॥ (१३।२)

गदादौ वैश्यजातीयः वीर्यस्तम्भे तुरीयकः । (१४।१)

स्त्री तु स्त्रीणां प्रदातव्या क्लीबं क्लीबे तथैव च ॥ (१४।२)

सर्वेषां सर्वदा योज्याः पुरुषा बलवत्तराः । (१५।१)

जेपुर्जितानि रत्नानि स्वाङ्गे कुर्वन्ति मानवाः ॥ (१५।२)

पुत्रदारधनं तेषां भवेन्नित्योत्सवं गृहे । (१६।१)

तुङ्गवज्रं प्रशंसन्ति षट्कोणालघुभास्करम् ॥ (१६।२)

सुतीक्ष्णाधारम् अष्टास्त्रं सर्वतोरश्मिचिक्कणम् । (१७।१)

षट्कोणमष्टपार्ष्णी च धारा द्वादश भास्करैः ॥ (१७।२)

उत्तमं मध्यमं तीक्ष्णमित्याकारभवा गुणाः । (१८।१)

विद्याद् इन्द्रधनुर्दीप्तं स्वच्छाया श्रेयम् एव च ॥ (१८।२)

लघुता वारितरणे दृढाघातसहिष्णुता । (१९।१)

चिरावस्थानजं शौचं वज्रे व [॥। औ३ ज़ेइछेन्झ्] का गुणाः ॥ (१९।२)

स्तस्मि [॥। औ२ ज़ेइछेन्झ्] स्वष्टाकप्रभव शशिकलाङ्काशवर्णो द्विजश् चारक्तद्युतिमत्प्रियङ्गुकुसुमच्छायस्तथा क्षत्रियः । (२०।१)

वैश्यः श्वेतनिशाप्रसूनसदृशः शीतांशुदीप्तिर्भवेत् शूद्रः कृष्णरुचिस्तथापि शिवस्तेषां चतुर्णां क्रमात् ॥ (२०।२)

शक्रचापसमज्योतिर् इन्दुकान्तिसमप्रभः । (२१।१)

प्रभिन्नरविरश्चिरं व्यक्तं चाश्रयलेखनम् ॥ (२१।२)

अकालमृत्युसर्पाग्निसर्वव्याधिभयानि च । (२२।१)

तथाशुभानि नश्यन्ति वज्रं यस्य गृहे स्थितम् ॥ (२२।२)

ऊर्ध्वे निवारयेद् वज्रं वने सिंहांश्च वारयेत् । (२३।१)

रात्रौ निवारयेद्भूतान् नरो हि करधारणात् ॥ (२३।२)

षट्कोणं शुद्धतीक्ष्णाग्रं सर्वदोषैर्विवर्जितम् । (२४।१)

तीक्ष्णधारं च यद् वज्रं लक्षमूल्यं तु तद्भवेत् ॥ (२४।२)

जलबिन्दुयवरेखा वैश्यानां काकपादवत् । (२५।१)

एते दोषाः परित्याज्या नानादृश्यफलप्रदाः ॥ (२५।२)

तद्वज्रं तुलयायोज्य पश्चान्मूल्यं विनिर्दिशेत् । (२६।१)

ब्राह्मणानां हितं श्वेतं पीताभं भूभुजां हितम् ॥ (२६।२)

आरक्ताभं तु वैश्यानां शूद्राणाम् असितं हितम् । (२७।१)

अष्टाभिः सितसिद्धार्थैः यवतण्डुलमुच्यते ॥ (२७।२)

तस्य पिण्डासारेण वज्रमूल्यं विनिर्दिशेत् । (२८।१)

पात्रेण यवमात्रेण दुरूहं तण्डुलेन तु ॥ (२८।२)

निर्दोषं यवमात्रं च कान्तिः सर्वत्र दूष्यते । (२९।१)

मूल्यं पञ्चशतं तस्य रत्नसारेऽप्युदाहृतम् ॥ (२९।२)

पिण्डं च द्विगुणं [॥। औ२ ज़ेइछेन्झ्] मूल्ये वज्र [॥। औ२ ज़ेइछेन्झ्] व तथा भवेत् । (३०।१)

चतुर्गुणं भवेन्मूल्यं त्रिगुणो ऽष्टगुणं मतम् ॥ (३०।२)

चतुःपञ्चषडादीनां क्रमवृद्धिर् भवेद्यदि । (३१।१)

तन्मूल्यं द्विगुणं चैव रत्नशास्त्र उदाहृतम् ॥ (३१।२)

गुरुत्वे चाधनामं मूल्यं सामान्ये मध्यमं स्मृतम् । (३२।१)

लाघवे उत्तमं मूल्यमुत्तमाधममध्यमाः ॥ (३२।२)

मनसा भावयेत् पिण्डं पश्चान्मूल्यं विनिर्दिशेत् । (३३।१)

श्वेतपीतं च रक्ताभं कृष्णं वा कुलिशं भवेत् ॥ (३३।२)

ब्राह्मणादिक्रमेणैव जातिभेदं प्रकल्पयेत् । (३४।१)

उत्तमं ब्राह्मणे मूल्यं मध्यमं क्षत्रिये श्रुतम् ॥ (३४।२)

सामान्यं वैश्यजातीये शूद्रजन्मनि चाधमम् । (३५।१)

यन्मूल्यं ब्राह्मणं प्रोक्तं पादाधः क्षत्रिये भवेत् ॥ (३५।२)

अनेनैव क्रमेणाह परीक्षाकार एव नः । (३६।१)

कृत्रिमत्वं यदा वज्रे शक्यते सूरिभिः क्वचित् ॥ (३६।२)

क्षाराम्लैर् लेपयेद् वज्रं रौद्रे चैव परिक्षिपेत् । (३७।१)

कृत्रिमजातिवैवर्ण्यं सह पश्चात्तु दृश्यते ॥ (३७।२)

क्षीयते चातिसंघर्षात् तच्चूर्णं याति चूर्णताम् । (३८।१)

यत्तु वारितरं नाम दूर्वादलसमच्छवि ॥ (३८।२)

चूर्णमायतनं यत्र तद्रत्नं कोटिभाजनम् । (३९।१)

माहेन्द्रोऽयं मणिर्धार्यो धनधान्यसमृद्धिदः ॥ (३९।२)

पुत्रदं पावनं पूज्यं शत्रुघ्नं बलपुष्टिदम् । (४०।१)

अथ जीवितरत्नसारेण उच्यतेपुत्रदं पावनं पूज्यं शत्रुघ्नं समरेऽभयम् ॥ (४०।२)

ग [॥। औ४ ज़ेइछेन्झ्] निधातव्यस्तवलाभरयमणिम् । (४१।१)

उदरे वज्रसंयोगात् गर्भस्तु शिव लीयते ॥ (४१।२)

शूद्राणामपि धर्तव्यः ग्नीवक्षद्रक्षते मणिः । (४२।१)

जठरे गर्भसंसर्गात् ज्ञे तदासा बलीयते ॥ (४२।२)

यदि धारयते पश्चादज्ञाना [॥। औ२ ज़ेइछेन्झ्] स्तु वर्जितः । (४३।१)

तथैव वज्रं शिरसि वज्र एनाशनि ॥ (४३।२)

अधमस्योत्तमं तुल्यम् उत्तमस्याधमं तथा । (४४।१)

मध्यमो हि भयात्कुर्यात् सर्वकृष्टं भयोन्मुखे ॥ (४४।२)

अथ रत्नानां परीक्षाम् आहवज्राणि चिह्नभूतानि वृधा कुर्वन्ति चाधमाः । (४५।१)

परीक्षयेत शास्त्रज्ञैः शाणघर्षणलेखनैः ॥ (४५।२)

लौहानि यानि रत्नानि सर्वरत्नानि यानि च । (४६।१)

तानि वज्रेण लेख्यानि तैर् वज्रं च न लिख्यते ॥ (४६।२)

रसायने भवेद्विप्रः शुभसिद्ध्यर्थंदायकः । (४७।१)

क्षत्रियो मृत्युजिद्रक्तो वलीपलितरोगहा ॥ (४७।२)

भद्रकारी भवेद्वैश्यः पीतदेहो ह्यरोगकृत् । (४८।१)

कृष्णः शूद्रो रुजं हन्ति वीर्यस्तम्भं करोति च ॥ (४८।२)

स्त्रीपुंनपुंसका ये च लक्षणेन तु लक्ष्यते । (४९।१)

यथापूर्वमिमे श्रेष्ठाः शुद्धापारदवर्णकाः ॥ (४९।२)

शरीरकान्तिजनका भोगदा बहुयोषितः । (५०।१)

नपुंसकाः स्वल्पवीर्याः प्रमदा कामुकाः सत्त्ववर्जिताः ॥ (५०।२)

जलबिन्दुर्यवो रेखा वैश्यस्य काकपादवत् । (५१।१)

दोषाः पञ्च समाख्याताश्चाशुभैकफलप्रदाः ॥ (५१।२)

अङ्के काकपदाकारं रक्तबिन्दुकलाञ्चितम् । (५२।१)

संतानं नश्यते वज्रं क्षेमकार्याय न क्वचित् ॥ (५२।२)

रेखासु मलिनं स्फोटं रत्नमध्ये भवेद्यदि । (५३।१)

तद्रत्नं निष्फलं प्रोक्तं रत्नशास्त्रविशारदैः ॥ (५३।२)

धागणी पदाराय ऊर्ध्वं चासिप्रहाराय छेदच्छेदाय बिन्दुभिः । (५४।१)

गजवाजिजयो रक्तः पीतो वैरक्षयो भवेत् ॥ (५४।२)

आयुर् धान्यं धनं लक्ष्मीं कृष्णो नामपदं क्षयेत् । (५५।१)

सव्यं स्यादपसव्यं च छेदच्छेदोर्ध्वगो ऽपि च ॥ (५५।२)

वज्रे चतुर्विधा रेखा बुधैर्लेखोपलक्षिता । (५६।१)

लघवोऽष्टौ च षट् कोणास् तीक्ष्णधारासुनिर्मला ॥ (५६।२)

वज्रं काकपदोपेतं ध्रुवं मृत्युं विनिर्दिशेत् । (५७।१)

स बह्यभूतसंभिन्नं भग्नं कोणं सुवर्तुलम् ॥ (५७।२)

न समर्थं भवेत्तस्य शुभाशुभफलोदये । (५८।१)

रक्तबिन्दुसमायुक्तं भग्नं काकपदान्वितम् ॥ (५८।२)

वज्रं न शस्यते पुंसां क्षेमाय विजयाय च । (५९।१)

अशुद्धवज्रं हृत्पार्श्वपीडाकुष्ठरुजाकरम् ॥ (५९।२)

पाण्डुतापगुरुत्वं च तस्मिन् वज्रविशोधने । (६०।१)

पाण्डुरोगं पार्श्वपीडां कीलसंदाहसंततिः ॥ (६०।२)

रोगादिकं गुरुत्वं च धत्ते वज्रम् अशोधितम् ॥ (६१।०)