योगसूत्रYogasūtra

YS, 1

1 of 4 · 47 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथ योगानुशासनम् ॥ (१।१)

atha yogānuśāsanam ||

2.1२.१

योगश् चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ (२।१)

yogaś cittavṛttinirodhaḥ ||

3.1३.१

तदा द्रष्टुः स्वरूपे ऽवस्थानम् ॥ (३।१)

tadā draṣṭuḥ svarūpe 'vasthānam ||

4.1४.१

वृत्तिसारूप्यम् इतरत्र ॥ (४।१)

vṛttisārūpyam itaratra ||

5.1५.१

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाः अक्लिष्टाः ॥ (५।१)

vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭāḥ akliṣṭāḥ ||

6.1६.१

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥ (६।१)

pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtayaḥ ||

7.1७.१

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ (७।१)

pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni ||

8.1८.१

विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् अतद्रूपप्रतिष्ठम् ॥ (८।१)

viparyayo mithyājñānam atadrūpapratiṣṭham ||

9.1९.१

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ (९।१)

śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ ||

10.1१०.१

अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर् निद्रा ॥ (१०।१)

abhāvapratyayālambanā vṛttir nidrā ||

11.1११.१

अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः ॥ (११।१)

anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣaḥ smṛtiḥ ||

12.1१२.१

अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ (१२।१)

abhyāsavairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ ||

13.1१३.१

तत्र स्थितौ यत्नो ऽभ्यासः ॥ (१३।१)

tatra sthitau yatno 'bhyāsaḥ ||

14.1१४.१

स तु दीर्घकालादरनैरन्तर्यसत्कारसेवितो दृढभूमिः ॥ (१४।१)

sa tu dīrghakālādaranairantaryasatkārasevito dṛḍhabhūmiḥ ||

15.1१५.१

दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥ (१५।१)

dṛṣṭānuśravikaviṣayavitṛṣṇasya vaśīkārasaṃjñā vairāgyam ||

16.1१६.१

तत्परं पुरुषख्यातेर् गुणवैतृष्ण्यम् ॥ (१६।१)

tatparaṃ puruṣakhyāter guṇavaitṛṣṇyam ||

17.1१७.१

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रज्ञातः ॥ (१७।१)

vitarkavicārānandāsmitārūpānugamāt samprajñātaḥ ||

18.1१८.१

विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषो ऽन्यः ॥ (१८।१)

virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṃskāraśeṣo 'nyaḥ ||

19.1१९.१

भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ (१९।१)

bhavapratyayo videhaprakṛtilayānām ||

20.1२०.१

श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ॥ (२०।१)

śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñāpūrvaka itareṣām ||

21.1२१.१

तीव्रसंवेगानाम् आसन्नः ॥ (२१।१)

tīvrasaṃvegānām āsannaḥ ||

22.1२२.१

मृदुमध्याधिमात्रत्वात् ततो ऽपि विशेषः ॥ (२२।१)

mṛdumadhyādhimātratvāt tato 'pi viśeṣaḥ ||

23.1२३.१

ईश्वरप्रणिधानाद् वा ॥ (२३।१)

īśvarapraṇidhānād vā ||

24.1२४.१

क्लेशकर्मविपाकाशयैर् अपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ (२४।१)

kleśakarmavipākāśayair aparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ ||

25.1२५.१

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् ॥ (२५।१)

tatra niratiśayaṃ sarvajñabījam ||

26.1२६.१

स पूर्वेषाम् अपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ (२६।१)

sa pūrveṣām api guruḥ kālenānavacchedāt ||

27.1२७.१

तस्य वाचकः प्रणवः ॥ (२७।१)

tasya vācakaḥ praṇavaḥ ||

28.1२८.१

तज्जपस् तदर्थभावनम् ॥ (२८।१)

tajjapas tadarthabhāvanam ||

29.1२९.१

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमो ऽप्य् अन्तरायाभावश् च ॥ (२९।१)

tataḥ pratyakcetanādhigamo 'py antarāyābhāvaś ca ||

30.1३०.१

व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास् ते ऽन्तरायाः ॥ (३०।१)

vyādhistyānasaṃśayapramādālasyāviratibhrāntidarśanālabdhabhūmikatvānavasthitatvāni cittavikṣepās te 'ntarāyāḥ ||

31.1३१.१

दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ (३१।१)

duḥkhadaurmanasyāṅgamejayatvaśvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ ||

32.1३२.१

तत्प्रतिषेधार्थम् एकतत्त्वाभ्यासः ॥ (३२।१)

tatpratiṣedhārtham ekatattvābhyāsaḥ ||

33.1३३.१

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश् चित्तप्रसादनम् ॥ (३३।१)

maitrīkaruṇāmuditopekṣāṇāṃ sukhaduḥkhapuṇyāpuṇyaviṣayāṇāṃ bhāvanātaś cittaprasādanam ||

34.1३४.१

प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ (३४।१)

pracchardanavidhāraṇābhyāṃ vā prāṇasya ||

35.1३५.१

विषयवती वा प्रवृत्तिर् उत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धिनी ॥ (३५।१)

viṣayavatī vā pravṛttir utpannā manasaḥ sthitinibandhinī ||

36.1३६.१

विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ (३६।१)

viśokā vā jyotiṣmatī ||

37.1३७.१

वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥ (३७।१)

vītarāgaviṣayaṃ vā cittam ||

38.1३८.१

स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥ (३८।१)

svapnanidrājñānālambanaṃ vā ||

39.1३९.१

यथाभिमतध्यानाद् वा ॥ (३९।१)

yathābhimatadhyānād vā ||

40.1४०.१

परमाणुपरममहत्त्वान्तो ऽस्य वशीकारः ॥ (४०।१)

paramāṇuparamamahattvānto 'sya vaśīkāraḥ ||

44.1४४.१

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥ (४४।१)

etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā ||

46.1४६.१

ता एव सबीजः समाधिः ॥ (४६।१)

tā eva sabījaḥ samādhiḥ ||

47.1४७.१

निर्विचारवैशारद्य ऽध्यात्मप्रसादः ॥ (४७।१)

nirvicāravaiśāradya 'dhyātmaprasādaḥ ||

48.1४८.१

ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा ॥ (४८।१)

ṛtaṃbharā tatra prajñā ||

49.1४९.१

श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्याम् अन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥ (४९।१)

śrutānumānaprajñābhyām anyaviṣayā viśeṣārthatvāt ||

50.1५०.१

तज्जः संस्कारो ऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ॥ (५०।१)

tajjaḥ saṃskāro 'nyasaṃskārapratibandhī ||

51.1५१.१

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान् निर्बीजः समाधिः ॥ (५१।१)

tasyāpi nirodhe sarvanirodhān nirbījaḥ samādhiḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

YS, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit