योगसूत्रYogasūtra

YS, 3

3 of 4 · 55 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

देशबन्धश् चित्तस्य धारणा ॥ (१।१)

deśabandhaś cittasya dhāraṇā ||

2.1२.१

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥ (२।१)

tatra pratyayaikatānatā dhyānam ||

3.1३.१

तद् एवार्थमात्रानिर्भासं स्वरूपशून्यम् इव समाधिः ॥ (३।१)

tad evārthamātrānirbhāsaṃ svarūpaśūnyam iva samādhiḥ ||

4.1४.१

त्रयम् एकत्र संयमः ॥ (४।१)

trayam ekatra saṃyamaḥ ||

5.1५.१

तज्जयात् प्रज्ञालोकः ॥ (५।१)

tajjayāt prajñālokaḥ ||

6.1६.१

तस्य भूमिषु विनियोगः ॥ (६।१)

tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ||

7.1७.१

त्रयम् अन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥ (७।१)

trayam antaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ ||

8.1८.१

तद् अपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य ॥ (८।१)

tad api bahiraṅgaṃ nirbījasya ||

9.1९.१

व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोर् अभिभवप्रादुर्भावौ निरोधलक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥ (९।१)

vyutthānanirodhasaṃskārayor abhibhavaprādurbhāvau nirodhalakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ||

10.1१०.१

तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥ (१०।१)

tasya praśāntavāhitā saṃskārāt ||

11.1११.१

सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥ (११।१)

sarvārthataikāgratayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||

12.1१२.१

शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययश् चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥ (१२।१)

śāntoditau tulyapratyayaś cittasyaikāgratāpariṇāmaḥ ||

13.1१३.१

एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥ (१३।१)

etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||

14.1१४.१

शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ (१४।१)

śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī ||

15.1१५.१

क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ (१५।१)

kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ ||

16.1१६.१

परिणामत्रयसंयमाद् अतीतानागतज्ञानम् ॥ (१६।१)

pariṇāmatrayasaṃyamād atītānāgatajñānam ||

17.1१७.१

शब्दार्थप्रत्ययानाम् इतरेतराध्यासात् संकरस् तत्प्रविभागसंयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥ (१७।१)

śabdārthapratyayānām itaretarādhyāsāt saṃkaras tatpravibhāgasaṃyamāt sarvabhūtarutajñānam ||

18.1१८.१

संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ॥ (१८।१)

saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam ||

19.1१९.१

प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ (१९।१)

pratyayasya paracittajñānam ||

20.1२०.१

न तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥ (२०।१)

na tatsālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt ||

21.1२१.१

कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्रकाशासंयोगे ऽन्तर्धानम् ॥ (२१।१)

kāyarūpasaṃyamāt tadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥprakāśāsaṃyoge 'ntardhānam ||

22.1२२.१

सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमाद् अपरान्तज्ञानम् अरिष्टेभ्यो वा ॥ (२२।१)

sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma tatsaṃyamād aparāntajñānam ariṣṭebhyo vā ||

23.1२३.१

मैत्र्यादिषु बलानि ॥ (२३।१)

maitryādiṣu balāni ||

24.1२४.१

बलेषु हस्तिबलादीनि ॥ (२४।१)

baleṣu hastibalādīni ||

25.1२५.१

प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥ (२५।१)

pravṛttyālokanyāsāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||

26.1२६.१

भुवनज्ञानं सूर्यसंयमात् ॥ (२६।१)

bhuvanajñānaṃ sūryasaṃyamāt ||

27.1२७.१

चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥ (२७।१)

candre tārāvyūhajñānam ||

28.1२८.१

ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥ (२८।१)

dhruve tadgatijñānam ||

29.1२९.१

नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥ (२९।१)

nābhicakre kāyavyūhajñānam ||

30.1३०.१

कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥ (३०।१)

kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||

31.1३१.१

कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥ (३१।१)

kūrmanāḍyāṃ sthairyam ||

32.1३२.१

मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ (३२।१)

mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||

33.1३३.१

प्रातिभाद् वा सर्वम् ॥ (३३।१)

prātibhād vā sarvam ||

34.1३४.१

हृदये चित्तसंवित् ॥ (३४।१)

hṛdaye cittasaṃvit ||

35.1३५.१

सत्त्वपुरुषयोर् अत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषः भोगः परार्थत्वात् स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम् ॥ (३५।१)

sattvapuruṣayor atyantāsaṃkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣaḥ bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||

36.1३६.१

ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्त्ता जायन्ते ॥ (३६।१)

tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārttā jāyante ||

37.1३७.१

ते समाधाव् उपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ (३७।१)

te samādhāv upasargā vyutthāne siddhayaḥ ||

38.1३८.१

बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच् च चित्तस्य परशरीरावेशः ॥ (३८।१)

bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanāc ca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||

39.1३९.१

उदानजयाज् जलपङ्ककण्टकादिष्व् असङ्ग उत्क्रान्तिश् च ॥ (३९।१)

udānajayāj jalapaṅkakaṇṭakādiṣv asaṅga utkrāntiś ca ||

40.1४०.१

समानजयात् प्रज्वलनम् ॥ (४०।१)

samānajayāt prajvalanam ||

41.1४१.१

श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमाद् दिव्यं श्रोत्रम् ॥ (४१।१)

śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamād divyaṃ śrotram ||

42.1४२.१

कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमाल् लघुतूलसमापत्तेश् चाकाशगमनम् ॥ (४२।१)

kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāl laghutūlasamāpatteś cākāśagamanam ||

43.1४३.१

बहिरकल्पिता वृत्तिर् महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥ (४३।१)

bahirakalpitā vṛttir mahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||

44.1४४.१

स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद् भूतजयः ॥ (४४।१)

sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamād bhūtajayaḥ ||

45.1४५.१

ततो ऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पद् तद्धर्मानभिघातश् च ॥ (४५।१)

tato 'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampad taddharmānabhighātaś ca ||

46.1४६.१

रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् ॥ (४६।१)

rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasampat ||

47.1४७.१

ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमाद् इन्द्रियजयः ॥ (४७।१)

grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamād indriyajayaḥ ||

48.1४८.१

ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश् च ॥ (४८।१)

tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaś ca ||

49.1४९.१

सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥ (४९।१)

sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarvajñātṛtvaṃ ca ||

50.1५०.१

तद्वैराग्याद् अपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥ (५०।१)

tadvairāgyād api doṣabījakṣaye kaivalyam ||

51.1५१.१

स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनर् अनिष्टप्रसङ्गात् ॥ (५१।१)

sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punar aniṣṭaprasaṅgāt ||

52.1५२.१

क्षणतत्क्रमयोः संयमाद् विवेकजं ज्ञानम् ॥ (५२।१)

kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamād vivekajaṃ jñānam ||

53.1५३.१

जातिलक्षणदेशैर् अन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस् ततः प्रतिपत्तिः ॥ (५३।१)

jātilakṣaṇadeśair anyatānavacchedāt tulyayos tataḥ pratipattiḥ ||

54.1५४.१

तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयम् अक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ (५४।१)

tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayam akramaṃ ceti vivekajaṃ jñānam ||

55.1५५.१

सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥ (५५।१)

sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

YS, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit