योगसूत्रYogasūtra

YS, 2

2 of 4 · 55 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ (१।१)

tapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ ||

2.1२.१

समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश् च ॥ (२।१)

samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaś ca ||

3.1३.१

अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥ (३।१)

avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||

4.1४.१

अविद्या क्षेत्रम् उत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥ (४।१)

avidyā kṣetram uttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||

5.1५.१

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिर् अविद्या ॥ (५।१)

anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātir avidyā ||

6.1६.१

दृग्दर्शनशक्त्योर् एकात्मतैवास्मिता ॥ (६।१)

dṛgdarśanaśaktyor ekātmataivāsmitā ||

7.1७.१

सुखानुशयी रागः ॥ (७।१)

sukhānuśayī rāgaḥ ||

8.1८.१

दुःखानुशयी द्वेषः ॥ (८।१)

duḥkhānuśayī dveṣaḥ ||

9.1९.१

स्वरसवाही विदुषो ऽपि तथारूढो ऽभिनिवेशः ॥ (९।१)

svarasavāhī viduṣo 'pi tathārūḍho 'bhiniveśaḥ ||

10.1१०.१

ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥ (१०।१)

te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||

11.1११.१

ध्यानहेयास् तद्वृत्तयः ॥ (११।१)

dhyānaheyās tadvṛttayaḥ ||

12.1१२.१

क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥ (१२।१)

kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ ||

13.1१३.१

सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः ॥ (१३।१)

sati mūle tadvipāko jātyāyurbhogāḥ ||

14.1१४.१

ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥ (१४।१)

te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||

15.1१५.१

परिणामतापसंस्कारदुःखगुणवृत्तिरोधाच् च दुःखम् एव सर्वं विवेकिनः ॥ (१५।१)

pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhaguṇavṛttirodhāc ca duḥkham eva sarvaṃ vivekinaḥ ||

16.1१६.१

हेयं दुःखम् अनागतम् ॥ (१६।१)

heyaṃ duḥkham anāgatam ||

17.1१७.१

द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥ (१७।१)

draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ ||

18.1१८.१

प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मके भोगापवर्गार्थं दृश्यम् ॥ (१८।१)

prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmake bhogāpavargārthaṃ dṛśyam ||

19.1१९.१

विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥ (१९।१)

viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi ||

20.1२०.१

द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धो ऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥ (२०।१)

draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho 'pi pratyayānupaśyaḥ ||

21.1२१.१

तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥ (२१।१)

tadartha eva dṛśyasyātmā ||

22.1२२.१

कृतार्थं प्रति नष्टम् अप्य् अनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥ (२२।१)

kṛtārthaṃ prati naṣṭam apy anaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt ||

23.1२३.१

स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥ (२३।१)

svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ ||

24.1२४.१

तस्य हेतुर् अविद्या ॥ (२४।१)

tasya hetur avidyā ||

25.1२५.१

तदभावात् संयोगाभावो हानं तद्दृशेः कैवल्यम् ॥ (२५।१)

tadabhāvāt saṃyogābhāvo hānaṃ taddṛśeḥ kaivalyam ||

26.1२६.१

विवेकख्यातिर् अविप्लवा हानोपायः ॥ (२६।१)

vivekakhyātir aviplavā hānopāyaḥ ||

27.1२७.१

तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिप्रज्ञा ॥ (२७।१)

tasya saptadhā prāntabhūmiprajñā ||

28.1२८.१

योगाङ्गानुष्ठानाद् अशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिर् आ विवेकख्यातेः ॥ (२८।१)

yogāṅgānuṣṭhānād aśuddhikṣaye jñānadīptir ā vivekakhyāteḥ ||

29.1२९.१

यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयो ऽष्टाव् अङ्गानि ॥ (२९।१)

yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayo 'ṣṭāv aṅgāni ||

30.1३०.१

अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥ (३०।१)

ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ ||

31.1३१.१

एते जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥ (३१।१)

ete jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||

32.1३२.१

शौचसंतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ (३२।१)

śaucasaṃtoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||

33.1३३.१

वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ (३३।१)

vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam ||

34.1३४.१

वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ (३४।१)

vitarkā hiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam ||

35.1३५.१

अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥ (३५।१)

ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ ||

36.1३६.१

सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥ (३६।१)

satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvam ||

37.1३७.१

अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥ (३७।१)

asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānam ||

38.1३८.१

ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ (३८।१)

brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ ||

39.1३९.१

अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथंतासंबोधः ॥ (३९।१)

aparigrahasthairye janmakathaṃtāsaṃbodhaḥ ||

40.1४०.१

शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैर् असंसर्गः ॥ (४०।१)

śaucāt svāṅgajugupsā parair asaṃsargaḥ ||

41.1४१.१

सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्रतेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च ॥ (४१।१)

sattvaśuddhisaumanasyaikāgratendriyajayātmadarśanayogyatvāni ca ||

42.1४२.१

संतोषाद् अनुत्तमः सुखलाभः ॥ (४२।१)

saṃtoṣād anuttamaḥ sukhalābhaḥ ||

43.1४३.१

कायेन्द्रियसिद्धिर् अशुद्धिक्षयात् तपसः ॥ (४३।१)

kāyendriyasiddhir aśuddhikṣayāt tapasaḥ ||

44.1४४.१

स्वाध्यायाद् इष्टदेवतासंप्रयोगः ॥ (४४।१)

svādhyāyād iṣṭadevatāsaṃprayogaḥ ||

45.1४५.१

समाधिसिद्धिर् ईश्वरप्रणिधानात् ॥ (४५।१)

samādhisiddhir īśvarapraṇidhānāt ||

46.1४६.१

स्थिरसुखम् आसनम् ॥ (४६।१)

sthirasukham āsanam ||

47.1४७.१

प्रयत्नशैथिल्यानन्त्यसमापत्तिभ्याम् ॥ (४७।१)

prayatnaśaithilyānantyasamāpattibhyām ||

48.1४८.१

ततो द्वंद्वानभिघातः ॥ (४८।१)

tato dvaṃdvānabhighātaḥ ||

49.1४९.१

तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर् गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥ (४९।१)

tasmin sati śvāsapraśvāsayor gativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||

50.1५०.१

स तु बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर् देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥ (५०।१)

sa tu bāhyābhyantarastambhavṛttir deśakālasaṃkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ ||

51.1५१.१

बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥ (५१।१)

bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ ||

52.1५२.१

ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥ (५२।१)

tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam ||

53.1५३.१

धारणासु च योग्यता मनसः ॥ (५३।१)

dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ ||

54.1५४.१

स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥ (५४।१)

svaviṣayāsaṃprayoge cittasvarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ ||

55.1५५.१

ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ (५५।१)

tataḥ paramā vaśyatendriyāṇām ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

YS, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit