बौधायनगृह्यसूत्रBaudhāyanagṛhyasūtra
BaudhGS, 1, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
मध्ये ऽगारस्योदीचीनप्रतिषेवणा एरका उपस्तृणाति ॥ (२।१)
madhye 'gārasyodīcīnapratiṣevaṇā erakā upastṛṇāti ||
तास्व् अहतानि बहुगुणान्य् उत्तरदशानि वासांस्य् आस्तीर्य तेष्वृत्विजः प्राङ्मुखा उपविशन्ति ॥ (३।१)
tāsv ahatāni bahuguṇāny uttaradaśāni vāsāṃsy āstīrya teṣvṛtvijaḥ prāṅmukhā upaviśanti ||
उत्तरपूर्वे देशे ऽगारस्य प्राक्कूलान् दर्भान् संस्तीर्य तेष्व् अर्घ्यद्रव्याणि संसादयति ॥ (४।१)
uttarapūrve deśe 'gārasya prākkūlān darbhān saṃstīrya teṣv arghyadravyāṇi saṃsādayati ||
यावन्त ऋत्विजस् तावन्ति कांस्यानि पात्राणि सापिधानानि तावतः कूर्चान् ॥ (५।१)
yāvanta ṛtvijas tāvanti kāṃsyāni pātrāṇi sāpidhānāni tāvataḥ kūrcān ||
दधि मधु घृतम् आपः पयो वस्त्रयुगानि कुण्डलयुगानि ॥ (७।१)
dadhi madhu ghṛtam āpaḥ payo vastrayugāni kuṇḍalayugāni ||
यस्यै गोः पयश् चमसः स्रग् अलंकरणीयं चेति ॥ (८।१)
yasyai goḥ payaś camasaḥ srag alaṃkaraṇīyaṃ ceti ||
पवित्रे कृत्वा तूष्णीं संस्कृताभिर् अद्भिर् उत्तानानि पात्राणि कृत्वा प्रोक्ष्य कूर्चे कांस्यं निधाय तिरःपवित्रं मध्वानयति ॥ (९।१)
pavitre kṛtvā tūṣṇīṃ saṃskṛtābhir adbhir uttānāni pātrāṇi kṛtvā prokṣya kūrce kāṃsyaṃ nidhāya tiraḥpavitraṃ madhvānayati ||
वर्षीयसा तेजोमयेनापिधाय नानापुरुषा अर्घ्यद्रव्याण्याददते अन्वग् अनुसंव्रजता ॥ (१४।१)
varṣīyasā tejomayenāpidhāya nānāpuruṣā arghyadravyāṇyādadate anvag anusaṃvrajatā ||
तं प्रदक्षिणं पर्यस्योदगावृत्त उपविशति ॥ (१७।१)
taṃ pradakṣiṇaṃ paryasyodagāvṛtta upaviśati ||
पुरस्ताद् वंन प्रत्यञ्चम् उपोहते राष्ट्रभृद् अस्याचार्यासन्दी मा त्वद् योषम् इति ॥ (१८।१)
purastād vaṃna pratyañcam upohate rāṣṭrabhṛd asyācāryāsandī mā tvad yoṣam iti ||
अथास्मा उदपात्रम् आदाय कूर्चाभ्यां परिगृह्य पाद्या आप इति प्राह ॥ (१९।१)
athāsmā udapātram ādāya kūrcābhyāṃ parigṛhya pādyā āpa iti prāha ||
ता अभिमन्त्रयते आपः पादाव् अनेजानीर् द्विषन्तं नाशयन्तु मे । (२०।१)
tā abhimantrayate āpaḥ pādāv anejānīr dviṣantaṃ nāśayantu me |
दक्षिणं पादं पूर्वं ब्राह्मणाय प्रसारयति । (२१।१)
dakṣiṇaṃ pādaṃ pūrvaṃ brāhmaṇāya prasārayati |
अवनेक्तुः पाणी संमृशति मयि महो मयि भगो मयि भर्गो मयि यशः इति ॥ (२४।१)
avanektuḥ pāṇī saṃmṛśati mayi maho mayi bhago mayi bhargo mayi yaśaḥ iti ||
अथाप उपस्पृश्य मयीन्द्रियं वीर्यम् इत्य् उरःप्रत्यात्मानं प्रत्यभिमृशते ॥ (२५।१)
athāpa upaspṛśya mayīndriyaṃ vīryam ity uraḥpratyātmānaṃ pratyabhimṛśate ||
अपो व्रीहिभिर् यवैर् वा समुदायुत्य तथैव कूर्चाभ्यां परिगृह्यार्हणीया आप इति प्राह ॥ (२६।१)
apo vrīhibhir yavair vā samudāyutya tathaiva kūrcābhyāṃ parigṛhyārhaṇīyā āpa iti prāha ||
ता अभिमन्त्रये आम आगाद् वर्चसा यशमा संसृज पयसा तेजसा च । (२७।१)
tā abhimantraye āma āgād varcasā yaśamā saṃsṛja payasā tejasā ca |
तं मा प्रियं प्रजानां कुर्व् अधिपतिं पशूनाम् इति ॥ (२७।२)
taṃ mā priyaṃ prajānāṃ kurv adhipatiṃ paśūnām iti ||
एकदेशम् अञ्जलाबानीयमानम् अनुमन्त्रये विराजो ऽसि विराजो दोहम् अशीय । (२८।१)
ekadeśam añjalābānīyamānam anumantraye virājo 'si virājo doham aśīya |
अतिशिष्टाः पराचीर्निनीयमाना अनुमन्त्रये समुद्रं वः प्रहिणोम्यक्षिताः स्वा योनिम् अपि गच्छत । (२९।१)
atiśiṣṭāḥ parācīrninīyamānā anumantraye samudraṃ vaḥ prahiṇomyakṣitāḥ svā yonim api gacchata |
अच्छिद्रः प्रजया भूयासं मा परासोचि मत्पयः इति ॥ (२९।२)
acchidraḥ prajayā bhūyāsaṃ mā parāsoci matpayaḥ iti ||
अथ तथैव कूर्चाभ्यां परिगृह्योपस्तरणीया आप इति प्राह ॥ (३०।१)
atha tathaiva kūrcābhyāṃ parigṛhyopastaraṇīyā āpa iti prāha ||
आचान्तायापावृत्ताय तथैव कूर्चाभ्यां परिगृह्यार्घ्य इति प्राह मधुपर्क इति वा ॥ (३३।१)
ācāntāyāpāvṛttāya tathaiva kūrcābhyāṃ parigṛhyārghya iti prāha madhuparka iti vā ||
मधुपर्कं प्रोक्तम् अनुमन्त्रयते त्रय्यै विद्यायै यशो ऽसि यशसो यशो ऽसि ब्रह्मणो दीप्तिर् असि । (३४।१)
madhuparkaṃ proktam anumantrayate trayyai vidyāyai yaśo 'si yaśaso yaśo 'si brahmaṇo dīptir asi |
तं मा प्रियं प्रजानां कुर्वधिपतिं पशूनाम् इति ॥ (३४।२)
taṃ mā priyaṃ prajānāṃ kurvadhipatiṃ paśūnām iti ||
तम् उभाभ्यां हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णाति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि इति ॥ (३५।१)
tam ubhābhyāṃ hastābhyāṃ pratigṛhṇāti devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi iti ||
तस्मिंश् चित् किंचिद् आपतितं स्यात् तद् अङ्गुष्ठेन च महानाम्व्या चोपसंगृह्येमां दिशं निरस्यति नेष्टाव् ऋद्धिं कृन्तामि या ते घोरा तनूः । (३६।१)
tasmiṃś cit kiṃcid āpatitaṃ syāt tad aṅguṣṭhena ca mahānāmvyā copasaṃgṛhyemāṃ diśaṃ nirasyati neṣṭāv ṛddhiṃ kṛntāmi yā te ghorā tanūḥ |
तया तम् आविश यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः इति ॥ (३६।२)
tayā tam āviśa yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ iti ||
अथाप उपस्पृश्य सर्वाभिर् अङ्गुलीभिः समुदायुत्य प्राश्नाति यन् मधुनो मधव्यं परममन्नाद्यं वीर्यम् । (३७।१)
athāpa upaspṛśya sarvābhir aṅgulībhiḥ samudāyutya prāśnāti yan madhuno madhavyaṃ paramamannādyaṃ vīryam |
तेनाह मधुनो मधव्येन परमेणान्नाद्येन वीर्येण परमो ऽन्नादो मधव्यो ऽसानि इति ॥ (३७।२)
tenāha madhuno madhavyena parameṇānnādyena vīryeṇa paramo 'nnādo madhavyo 'sāni iti ||
त्रिः प्राश्य त्रिर् अनुपिबेच्छेषं च कुर्यात् ॥ (३८।१)
triḥ prāśya trir anupibeccheṣaṃ ca kuryāt ||
य आत्मनः श्रेयांसम् इच्छेत् तस्मै शेषं दद्याद् इति ॥ (३९।१)
ya ātmanaḥ śreyāṃsam icchet tasmai śeṣaṃ dadyād iti ||
आचान्तायापावृत्ताय तथैव कूर्चाभ्यां परिगृह्यापिधानीया आप इति प्राह ॥ (४०।१)
ācāntāyāpāvṛttāya tathaiva kūrcābhyāṃ parigṛhyāpidhānīyā āpa iti prāha ||
ताम् अनुमन्त्रयते गौर् अस्यपहतपाप्माप पाप्मानं नुद मम चामुष्य च इत्य् उपवेत्तुर् नाम गृह्णाति ॥ (४४।१)
tām anumantrayate gaur asyapahatapāpmāpa pāpmānaṃ nuda mama cāmuṣya ca ity upavettur nāma gṛhṇāti ||
यः प्राह तस्मा उपाकरोत्य् एकदेशं वपाय जुहोति अग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः । (४८।१)
yaḥ prāha tasmā upākaroty ekadeśaṃ vapāya juhoti agniḥ prathamaḥ prāśnātu sa hi veda yathā haviḥ |
शिवा अस्माभ्यमोपधीः कृणोतु विश्वचर्षणिः इति ॥ (४८।२)
śivā asmābhyamopadhīḥ kṛṇotu viśvacarṣaṇiḥ iti ||
एकदेशम् उपहरति तत् प्राश्नाति अग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः । (४९।१)
ekadeśam upaharati tat prāśnāti agniḥ prathamaḥ prāśnātu sa hi veda yathā haviḥ |
अरिष्टम् अस्माकं कृणोत्व् असौ ब्राह्मणो ब्राह्मणेषु इति । (४९।२)
ariṣṭam asmākaṃ kṛṇotv asau brāhmaṇo brāhmaṇeṣu iti |
अथ यद् उत्स्रक्ष्यन् भवति ताम् अनुमन्त्रयते गौर् धेनुभव्या माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाम् अमृतस्य नाभिः । (४९।३)
atha yad utsrakṣyan bhavati tām anumantrayate gaur dhenubhavyā mātā rudrāṇāṃ duhitā vasūnāṃ svasādityānām amṛtasya nābhiḥ |
प्रणुवोचं चिकितुषे जनाय मा गाम् अनागाम् अदितिं वधिष्ट । (४९।४)
praṇuvocaṃ cikituṣe janāya mā gām anāgām aditiṃ vadhiṣṭa |
तद् अभिमन्त्रयते भूतं सुभूतं सा विराट् तन् मा क्षायि तन् मे ऽशीय तन् म ऊर्जं वा ॐ कल्पयत इति ॥ (५६।१)
tad abhimantrayate bhūtaṃ subhūtaṃ sā virāṭ tan mā kṣāyi tan me 'śīya tan ma ūrjaṃ vā oṃ kalpayata iti ||
चतुरो नानागोत्रान् ब्राह्मणान् भोजयतेत्य् एव ब्रूयात् ॥ (५७।१)
caturo nānāgotrān brāhmaṇān bhojayatety eva brūyāt ||
तत् प्राश्नाति विराडसि विराडन्नं विराड्रिवाराजो मयि धेहि इति ॥ (५९।१)
tat prāśnāti virāḍasi virāḍannaṃ virāḍrivārājo mayi dhehi iti ||
भुक्तवद्भ्यो वस्त्रयुगानि कुण्डलयुगानि यस्यै गोः पयश् चमसः स्रग् अलंकरणीयम् इति च दद्यात् । (६०।१)
bhuktavadbhyo vastrayugāni kuṇḍalayugāni yasyai goḥ payaś camasaḥ srag alaṃkaraṇīyam iti ca dadyāt |
प्राङ्मधुपर्काद् अलंकरणम् एके समामनन्ति ॥ (६१।१)
prāṅmadhuparkād alaṃkaraṇam eke samāmananti ||
महयेद् ऋत्विजम् आचार्य चात्मानं वा एष महयति यः समृत्विजम् आचार्यं च महयत्य् एवम् एवंव्रता वा आत्यन्तिकाः स्युः पतितो ऽननूचान इति निमित्तानि ॥ (६२।१)
mahayed ṛtvijam ācārya cātmānaṃ vā eṣa mahayati yaḥ samṛtvijam ācāryaṃ ca mahayaty evam evaṃvratā vā ātyantikāḥ syuḥ patito 'nanūcāna iti nimittāni ||
वरणे ऽग्न्याधेयप्रभृतिषु चैषामृत्विजं स्मरेत् ॥ (६३।१)
varaṇe 'gnyādheyaprabhṛtiṣu caiṣāmṛtvijaṃ smaret ||
तथैते अर्घ्या ऋत्विक् श्वशुरः पितृव्यो मातुल आचार्यो राजा वा स्नातकः प्रियो वरो ऽतिथिर् इति ॥ (६४।१)
tathaite arghyā ṛtvik śvaśuraḥ pitṛvyo mātula ācāryo rājā vā snātakaḥ priyo varo 'tithir iti ||
संवत्सरपर्यागतेभ्य एतेभ्य एवं कुर्यात् विवाहे वराय ॥ (६५।१)
saṃvatsaraparyāgatebhya etebhya evaṃ kuryāt vivāhe varāya ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.