बौधायनगृह्यसूत्रBaudhāyanagṛhyasūtra
BaudhGS, 1, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
अथास्या उपोत्थाय दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणम् अंसं प्रतिबाहुम् अन्ववहृत्य हृदयदेशम् अभिमृशति मम हृदये हृदयं ते अस्तु मम चित्ते चित्तम् अस्तु ते । (१।१)
athāsyā upotthāya dakṣiṇena hastena dakṣiṇam aṃsaṃ pratibāhum anvavahṛtya hṛdayadeśam abhimṛśati mama hṛdaye hṛdayaṃ te astu mama citte cittam astu te |
मम वाजम् एकमनाः शृणु माम् एवानुव्रता सहचर्या मया भव इति ॥ (१।२)
mama vājam ekamanāḥ śṛṇu mām evānuvratā sahacaryā mayā bhava iti ||
मां ते मनः प्रविशतु मां चक्षुर् माम् उ ते भगः मयि सर्वाणि भूतानि मयि प्रज्ञानम् अस्तु ते ॥ (३।१)
māṃ te manaḥ praviśatu māṃ cakṣur mām u te bhagaḥ mayi sarvāṇi bhūtāni mayi prajñānam astu te ||
यद्वित्तौ देवगन्धर्वौ तेन संवनिनौ स्वः ॥ (५।२)
yadvittau devagandharvau tena saṃvaninau svaḥ ||
स्पृशामि ते ऽहम् अङ्गानि वायुर् आपश् च मा मरः । (६।१)
spṛśāmi te 'ham aṅgāni vāyur āpaś ca mā maraḥ |
मां चैव पश्य सूर्यं च मा चान्येषु मनःकृथाः ॥ (६।२)
māṃ caiva paśya sūryaṃ ca mā cānyeṣu manaḥkṛthāḥ ||
सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । (७।१)
somaḥ prathamo vivide gandharvo vivida uttaraḥ |
तृतीयो ऽग्निष् टे पतिस् तुरीयस् ते मनुष्यजाः ॥ (७।२)
tṛtīyo 'gniṣ ṭe patis turīyas te manuṣyajāḥ ||
सोमो ऽददद् गन्धर्वाय गन्धर्वो ऽदद् अग्नये । (८।१)
somo 'dadad gandharvāya gandharvo 'dad agnaye |
रयिं च पुत्रांश् चादाद् अग्निर् मह्यम् अथो इमाम् ॥ (८।२)
rayiṃ ca putrāṃś cādād agnir mahyam atho imām ||
तां त्वा विश्वस्य भूतस्य प्रगायाअस्यग्रतः इति ॥ (९।२)
tāṃ tvā viśvasya bhūtasya pragāyāasyagrataḥ iti ||
अथास्यै दक्षिणेन नीचा हस्तेन दक्षिणम् उत्तानं हस्तं साङ्गुष्ठम् अभीव लोमानि गृह्णाति गृभ्णामि ते सुप्रजास्त्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर् यथासः । (१०।१)
athāsyai dakṣiṇena nīcā hastena dakṣiṇam uttānaṃ hastaṃ sāṅguṣṭham abhīva lomāni gṛhṇāti gṛbhṇāmi te suprajāstvāya hastaṃ mayā patyā jaradaṣṭir yathāsaḥ |
भगो ऽर्यमा सविता पुरन्धिर् मह्यं त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः इति ॥ (१०।२)
bhago 'ryamā savitā purandhir mahyaṃ tvādurgārhapatyāya devāḥ iti ||
अथैनां प्रदक्षिणम् अग्निं पर्याणयति परित्वाग्ने पुरं वयं विप्रं सहस्य धीमहि । (११।१)
athaināṃ pradakṣiṇam agniṃ paryāṇayati paritvāgne puraṃ vayaṃ vipraṃ sahasya dhīmahi |
धृषद्वर्णं दिवेदिवे भेत्तारं भङ्गुरावतः इति ॥ (११।२)
dhṛṣadvarṇaṃ divedive bhettāraṃ bhaṅgurāvataḥ iti ||
अथ तथोपविश्यान्वारब्धायाम् उपयमनीर् जुहोति ॥ (१२।१)
atha tathopaviśyānvārabdhāyām upayamanīr juhoti ||
अग्ने शर्ध महते सौभगाय तव द्युम्नान्य् उत्तमानि सन्तु । (१३।१)
agne śardha mahate saubhagāya tava dyumnāny uttamāni santu |
सञ् जास्पत्यं सुयमम् आकृणुष्व शत्रूयताम् अभितिष्ठा महांसि स्वाहा ॥ (१३।२)
sañ jāspatyaṃ suyamam ākṛṇuṣva śatrūyatām abhitiṣṭhā mahāṃsi svāhā ||
कन्यला पितृभ्यो यती पतिलोकम् अव् दीक्षाम् अदास्थ स्वाहा ॥ (१७।१)
kanyalā pitṛbhyo yatī patilokam av dīkṣām adāstha svāhā ||
प्रेतो मुञ्चाति नामुतस् सुबद्धाम् अमुतस् करत् । (१८।१)
preto muñcāti nāmutas subaddhām amutas karat |
यथेयम् इन्द्र मीढ्वस् सुपुत्रा सुभगा सती स्वाहा ॥ (१८।२)
yatheyam indra mīḍhvas suputrā subhagā satī svāhā ||
इमां त्वम् इन्द्र मीढ्वस् सुपुत्रां सुभगां कुरु । (१९।१)
imāṃ tvam indra mīḍhvas suputrāṃ subhagāṃ kuru |
दशास्यां पुत्रान् आधेहि पतिम् एकादशं स्वाहा ॥ (१९।२)
daśāsyāṃ putrān ādhehi patim ekādaśaṃ svāhā ||
अग्निर् ऐतु प्रथमो देवतानां सो ऽस्यै प्रजां मुञ्चतु मृत्युपाशात् । (२०।१)
agnir aitu prathamo devatānāṃ so 'syai prajāṃ muñcatu mṛtyupāśāt |
तद् अयं स्त्री पौत्रम् अघं न रोदात् स्वाहा ॥ (२०।२)
tad ayaṃ strī pautram aghaṃ na rodāt svāhā ||
इमाम् अग्निस् त्रायतां गार्हपत्यः प्रजाम् अस्यै नयतु दीर्घम् आयुः । (२१।१)
imām agnis trāyatāṃ gārhapatyaḥ prajām asyai nayatu dīrgham āyuḥ |
अशून्योपस्था जीवताम् अस्तु माता पौत्रम् आनन्दम् अभिप्रबुध्यताम् इयं स्वाहा ॥ (२१।२)
aśūnyopasthā jīvatām astu mātā pautram ānandam abhiprabudhyatām iyaṃ svāhā ||
मा ते गृहे निशि घोष उत्थाद् अन्यत्र त्वद् रुदत्यस् संविशन्तु । (२२।१)
mā te gṛhe niśi ghoṣa utthād anyatra tvad rudatyas saṃviśantu |
मा त्वं विकेश्युर आवधिष्ठा जीवपईन् पतिलोके विराज पश्यन्ती प्रजां सुमनस्यमानां स्वाहा ॥ (२२।२)
mā tvaṃ vikeśyura āvadhiṣṭhā jīvapaīn patiloke virāja paśyantī prajāṃ sumanasyamānāṃ svāhā ||
अप्रजस्तां पौत्रमृत्युं पाप्मानम् उत वाघम् । (२३।१)
aprajastāṃ pautramṛtyuṃ pāpmānam uta vāgham |
शीर्ष्णस् स्रजम् इवोन्मुच्य द्विषद्भ्यः प्रतिमुञ्चामि पाशं स्वाहा इति ॥ (२३।२)
śīrṣṇas srajam ivonmucya dviṣadbhyaḥ pratimuñcāmi pāśaṃ svāhā iti ||
अथैनाम् उत्थाप्योत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयति आतिष्ठेमम् अश्मानम् अश्मेव त्वं स्थिरा भव । (२४।१)
athainām utthāpyottareṇāgniṃ dakṣiṇena padā 'śmānam āsthāpayati ātiṣṭhemam aśmānam aśmeva tvaṃ sthirā bhava |
अभितिष्ठ पृतन्यतस् सहस्व पृतनायतः इति ॥ (२४।२)
abhitiṣṭha pṛtanyatas sahasva pṛtanāyataḥ iti ||
अथास्या अञ्जलाव् उपस्तीर्य तस्यास् सोदर्यो द्विर् लाजान् आवपति ॥ (२५।१)
athāsyā añjalāv upastīrya tasyās sodaryo dvir lājān āvapati ||
तान् अभिधार्य जुहोति इयं नार्य् उपब्रूते ऽग्नौ लाजान् आवपन्ती । (२६।१)
tān abhidhārya juhoti iyaṃ nāry upabrūte 'gnau lājān āvapantī |
दीर्घायुस् अस्तु मे पतिर् जीवातु शरदश् शतं स्वाहा ॥ (२६।२)
dīrghāyus astu me patir jīvātu śaradaś śataṃ svāhā ||
अथैनां प्रदक्षिणम् अग्निं पर्याणयति तुभ्यम् अग्ने पर्यवहन् सूर्यां वहतुना सह । (२७।१)
athaināṃ pradakṣiṇam agniṃ paryāṇayati tubhyam agne paryavahan sūryāṃ vahatunā saha |
पुनः पतिभ्यो जायां दा अग्ने प्रजया सह इति ॥ (२७।२)
punaḥ patibhyo jāyāṃ dā agne prajayā saha iti ||
अथैनां पुनः प्रदक्षिणम् अग्निं पर्याणयति पुनः पत्नीम् अग्निर् अदाद् आयुषा सह वर्चसा । (२९।१)
athaināṃ punaḥ pradakṣiṇam agniṃ paryāṇayati punaḥ patnīm agnir adād āyuṣā saha varcasā |
दीर्घायुर् अस्या यः पतिस् स एतु शरदश् शतम् इति ॥ (२९।२)
dīrghāyur asyā yaḥ patis sa etu śaradaś śatam iti ||
अथैनां पुनर् एव पर्याणयति विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव । (३१।१)
athaināṃ punar eva paryāṇayati viśvā uta tvayā vayaṃ dhārā udanyā iva |
अथ तथोपविश्यान्वरब्धायां जयान् अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति हुत्वा अथामात्यहोमान् जुहोति ॥ (३२।१)
atha tathopaviśyānvarabdhāyāṃ jayān abhyātānān rāṣṭrabhṛta iti hutvā athāmātyahomān juhoti ||
अथ प्राजापत्यात् जुहोति प्रजापते न त्वद् एतान्य् अन्यः इति ॥ (३३।१)
atha prājāpatyāt juhoti prajāpate na tvad etāny anyaḥ iti ||
अथ सौविष्टकृतं जुहोति यद् अस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचं यद् वा न्यूनम् इहाकरम् । (३४।१)
atha sauviṣṭakṛtaṃ juhoti yad asya karmaṇo 'tyarīricaṃ yad vā nyūnam ihākaram |
अग्निस् तत् स्विष्टकृद् विद्वान् सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु मे । (३४।२)
agnis tat sviṣṭakṛd vidvān sarvaṃ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu me |
अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुत आहुतीनां कामानां समर्धयित्रे स्वाहा इति ॥ (३४।३)
agnaye sviṣṭakṛte suhutahuta āhutīnāṃ kāmānāṃ samardhayitre svāhā iti ||
अथ परिस्तरात् समुल्लिप्याज्यस्थाल्यां प्रस्तरवत् बर्हिर् अक्त्वा तृणं प्रच्छाद्याग्नाव् अनुप्रहरति ॥ (३६।१)
atha paristarāt samullipyājyasthālyāṃ prastaravat barhir aktvā tṛṇaṃ pracchādyāgnāv anupraharati ||
अन्वमंस्थाः प्रासावीः इति मन्त्रान् तान् सन्नमयति ॥ (३७।२)
anvamaṃsthāḥ prāsāvīḥ iti mantrān tān sannamayati ||
अथ प्रणोताद्भ्यो दिशो व्युन्नीय ब्रह्मणे वरं ददामीति गां ब्राह्मणेभ्यः ॥ (३८।१)
atha praṇotādbhyo diśo vyunnīya brahmaṇe varaṃ dadāmīti gāṃ brāhmaṇebhyaḥ ||
अथापरः परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूय स्त्रुक् स्त्रुवं निष्टप्य संमृज्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सर्वान् मन्त्रान् समनुद्रुत्य सकृद् एवाहुतिं जुहोति ॥ (४०।१)
athāparaḥ parisamūhya paryukṣya paristīryājyaṃ vilāpyotpūya struk struvaṃ niṣṭapya saṃmṛjya sruci caturgṛhītaṃ gṛhītvā sarvān mantrān samanudrutya sakṛd evāhutiṃ juhoti ||
द्विर् जुहोति द्विर् निमार्ष्टि द्विः प्राश्नात्य् उत्सृप्याचामति निर्लेढीत्य् एष आग्निहोत्रिकः ॥ (४२।१)
dvir juhoti dvir nimārṣṭi dviḥ prāśnāty utsṛpyācāmati nirleḍhīty eṣa āgnihotrikaḥ ||
अथापरः परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य प्राकृतेन हविषा यावद् आम्नातम् आहुतीर् जुहोत्य् एष ह्य् अपूर्वः ॥ (४३।१)
athāparaḥ parisamūhya paryukṣya paristīrya prākṛtena haviṣā yāvad āmnātam āhutīr juhoty eṣa hy apūrvaḥ ||
तत्रोदाहरन्ति आघारं प्रकृतिं प्राह दर्वीहोमस्य बादरिः । (४४।१)
tatrodāharanti āghāraṃ prakṛtiṃ prāha darvīhomasya bādariḥ |
आग्निहोत्रिकं तथात्रेयः काशकृत्स्नस् त्व् अपूर्वताम् इति ॥ (४४।२)
āgnihotrikaṃ tathātreyaḥ kāśakṛtsnas tv apūrvatām iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.