बौधायनगृह्यसूत्रBaudhāyanagṛhyasūtra
BaudhGS, 1, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ शुचौ समे देशे अग्न्यायतनदेशं शकलेन त्रिः प्राचीनम् उल्लिखेत् त्रिर् उदीचीनम् ॥ (१।१)
atha śucau same deśe agnyāyatanadeśaṃ śakalena triḥ prācīnam ullikhet trir udīcīnam ||
अथाद्भिर् अभ्युक्ष्य शकलं निरस्याप उपस्पृश्य याज्ञिकात् काष्ठाद् अग्निं मथित्वा श्रोत्रियागाराद् वाहृत्य व्याहृतिभिर् निरुप्योपसमाधायोपतिष्ठते ॥ (२।१)
athādbhir abhyukṣya śakalaṃ nirasyāpa upaspṛśya yājñikāt kāṣṭhād agniṃ mathitvā śrotriyāgārād vāhṛtya vyāhṛtibhir nirupyopasamādhāyopatiṣṭhate ||
जुष्टो दमूना अतिथिदुर्गेण इमं नो यज्ञम् उपया हि विद्रान् । (३।१)
juṣṭo damūnā atithidurgeṇa imaṃ no yajñam upayā hi vidrān |
विश्वा अग्ने ऽभियुजो विहत्य शत्रूयतामाभरा भोजनानि इति ॥ (३।२)
viśvā agne 'bhiyujo vihatya śatrūyatāmābharā bhojanāni iti ||
अथैनं प्रदक्षिणमग्निं परिसमूह्य पर्यृक्ष्य परिस्तीर्य प्रागग्रैर्दर्भैर् अग्निं परिस्तृणाति ॥ (४।१)
athainaṃ pradakṣiṇamagniṃ parisamūhya paryṛkṣya paristīrya prāgagrairdarbhair agniṃ paristṛṇāti ||
अपि वोदगग्राः पश्चाच् च पुरस्ताच् च भवन्ति ॥ (५।१)
api vodagagrāḥ paścāc ca purastāc ca bhavanti ||
दक्षिणान् उत्तरान् उत्तरान् अधरान् यदि प्रागुदगग्राः ॥ (६।१)
dakṣiṇān uttarān uttarān adharān yadi prāgudagagrāḥ ||
उत्तरेणाग्निं प्रागग्रान् दर्भान् संस्तीर्य तेषु द्वन्द्वं न्यच्चि पात्राणि संसादयति देवसंयुक्तान्य् एकैकशः पितृसंयुक्तानि सकृद् एव मनुष्यसंयुक्तानि ॥ (७।१)
uttareṇāgniṃ prāgagrān darbhān saṃstīrya teṣu dvandvaṃ nyacci pātrāṇi saṃsādayati devasaṃyuktāny ekaikaśaḥ pitṛsaṃyuktāni sakṛd eva manuṣyasaṃyuktāni ||
यत् सह सर्वाणि मानुषाणि इत्य् एतस्माद् ब्राह्मणात् ॥ (८।१)
yat saha sarvāṇi mānuṣāṇi ity etasmād brāhmaṇāt ||
पवित्रे कृत्वा तूष्णीं संस्कृताभिर् अद्भिर् उत्तानानि पात्राणि कृत्वा प्रोक्ष्य विस्त्रस्येध्मं त्रिस् सर्वाभिः प्रोक्षति ॥ (९।१)
pavitre kṛtvā tūṣṇīṃ saṃskṛtābhir adbhir uttānāni pātrāṇi kṛtvā prokṣya vistrasyedhmaṃ tris sarvābhiḥ prokṣati ||
दर्भेषु दक्षिणतो ब्राह्मण उपविशति उतरत उदपात्रम् ॥ (१०।१)
darbheṣu dakṣiṇato brāhmaṇa upaviśati utarata udapātram ||
अथ तिरःपवित्रमाज्यस्थाल्याम् आज्यं निरुप्योदीचो ऽङ्गारान्निरूह्य यन्तान् कृत्वा तेष्व् अधिश्रित्याभिद्योतनेनाभिद्योत्य द्वे दर्भाग्रे प्रच्छिद्य प्रक्षाल्य प्रत्यस्य पुनर् अभिद्योत्य त्रिः पर्यग्निकृत्वा वर्त्म कुर्वन्न् उदगुद्वास्य प्रत्यूह्याङ्गारान् बर्हिर् आस्तीर्य अथैनद् उदीचीनाग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनर् आहारं त्रिर् उत्पूय विस्त्रस्य पवित्रे ऽद्भिः संस्पृश्याग्नाव् अनुप्रहरति ॥ (११।१)
atha tiraḥpavitramājyasthālyām ājyaṃ nirupyodīco 'ṅgārānnirūhya yantān kṛtvā teṣv adhiśrityābhidyotanenābhidyotya dve darbhāgre pracchidya prakṣālya pratyasya punar abhidyotya triḥ paryagnikṛtvā vartma kurvann udagudvāsya pratyūhyāṅgārān barhir āstīrya athainad udīcīnāgrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punar āhāraṃ trir utpūya vistrasya pavitre 'dbhiḥ saṃspṛśyāgnāv anupraharati ||
अथ दर्वी निष्टप्य दर्भैः संमृज्याद्भिः संस्पृश्य पुनर् निष्टप्य प्रोक्ष्य निधाय दर्भान् अद्भिः संस्पृश्याग्नाव् अनुप्रहरति ॥ (१२।१)
atha darvī niṣṭapya darbhaiḥ saṃmṛjyādbhiḥ saṃspṛśya punar niṣṭapya prokṣya nidhāya darbhān adbhiḥ saṃspṛśyāgnāv anupraharati ||
अथ शम्याः परिधाति स्वादिरी दर्वी तेजस्कामस्यौदुम्बर्यन्नाद्यकामस्य पालाशी ब्रह्मवर्चसकामस्य इति ॥ (१३।१)
atha śamyāḥ paridhāti svādirī darvī tejaskāmasyaudumbaryannādyakāmasya pālāśī brahmavarcasakāmasya iti ||
अथ हैकेषां विज्ञायते निरृतिगृहिता वै दर्वीं यद् दर्व्या जुहुयान् निरृत्या ऽस्य यज्ञं ग्राहयेत् तस्मात् स्रुवेणैव होतव्यम् इति ॥ (१४।१)
atha haikeṣāṃ vijñāyate nirṛtigṛhitā vai darvīṃ yad darvyā juhuyān nirṛtyā 'sya yajñaṃ grāhayet tasmāt sruveṇaiva hotavyam iti ||
अपरेणाग्निम् उदीचीनप्रतिषेवणाम् एरकां साधिवासाम् आस्तीर्य तस्यां प्राञ्चाव् उपविशत उत्तरतः पतिर् दक्षिणा पत्नी ॥ (२०।१)
apareṇāgnim udīcīnapratiṣevaṇām erakāṃ sādhivāsām āstīrya tasyāṃ prāñcāv upaviśata uttarataḥ patir dakṣiṇā patnī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.