BhPr, 1, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
तत्र ये वानराः केचिद् राक्षसैर् निहता रणे । (४।१)
tatra ye vānarāḥ kecid rākṣasair nihatā raṇe |
गुडूचीगुडूची मधुपर्णी स्याद् अमृतामृतवल्लरी । (६।१)
guḍūcīguḍūcī madhuparṇī syād amṛtāmṛtavallarī |
छिन्ना छिन्नरुहा छिन्नोद्भवा वत्सादनीति च ॥ (६।२)
chinnā chinnaruhā chinnodbhavā vatsādanīti ca ||
संग्राहिणी कषायोष्णा लघ्वी बल्याग्निदीपिनी । (९।१)
saṃgrāhiṇī kaṣāyoṣṇā laghvī balyāgnidīpinī |
प्रमेहश्वासकासार्शःकृच्छ्रहृद्रोगवातनुत् ॥ (१०।२)
pramehaśvāsakāsārśaḥkṛcchrahṛdrogavātanut ||
ताम्बूलवल्लीताम्बूलवल्ली ताम्बूली नागिनी नागवल्लरी । (११।१)
tāmbūlavallītāmbūlavallī tāmbūlī nāginī nāgavallarī |
ताम्बूलं विशदं रुच्यं तीक्ष्णोष्णं तुवरं सरम् ॥ (११।२)
tāmbūlaṃ viśadaṃ rucyaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ tuvaraṃ saram ||
वश्यं तिक्तं कटु क्षारं रक्तपित्तकरं लघु । (१२।१)
vaśyaṃ tiktaṃ kaṭu kṣāraṃ raktapittakaraṃ laghu |
बल्यं श्लेष्मास्यदौर्गन्ध्यमलवातश्रमापहम् ॥ (१२।२)
balyaṃ śleṣmāsyadaurgandhyamalavātaśramāpaham ||
बिल्वबिल्वः शाण्डिल्यशैलूषौ मालूरश्रीफलाव् अपि । (१३।१)
bilvabilvaḥ śāṇḍilyaśailūṣau mālūraśrīphalāv api |
श्रीफलस्तुवरस्तिक्तो ग्राही रूक्षोऽग्निपित्तकृत् । (१३।२)
śrīphalastuvarastikto grāhī rūkṣo'gnipittakṛt |
गाम्भारीगाम्भारी भद्रपर्णी च श्रीपर्णी मधुपर्णिका । (१४।१)
gāmbhārīgāmbhārī bhadraparṇī ca śrīparṇī madhuparṇikā |
काश्मीरी काश्मरी हीरा काश्मर्यः पीतरोहिणी ॥ (१४।२)
kāśmīrī kāśmarī hīrā kāśmaryaḥ pītarohiṇī ||
काश्मरी तुवरा तिक्ता वीर्योष्णा मधुरा गुरुः ॥ (१५।२)
kāśmarī tuvarā tiktā vīryoṣṇā madhurā guruḥ ||
तत्फलं बृंहणं वृष्यं गुरु केश्यं रसायनम् । (१७।१)
tatphalaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ guru keśyaṃ rasāyanam |
स्वादु पाके हिमं स्निग्धं तुवराम्लं विशुद्धिकृत् । (१८।१)
svādu pāke himaṃ snigdhaṃ tuvarāmlaṃ viśuddhikṛt |
पाटलिपाटलिः पाटलामोघा मधुदूती फलेरुहा । (१९।१)
pāṭalipāṭaliḥ pāṭalāmoghā madhudūtī phaleruhā |
कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी कालस्थाल्यलिवल्लभा ॥ (१९।२)
kṛṣṇavṛntā kuberākṣī kālasthālyalivallabhā ||
मुष्कको मोक्षको घण्टापाटलिः काष्ठपाटला ॥ (२०।२)
muṣkako mokṣako ghaṇṭāpāṭaliḥ kāṣṭhapāṭalā ||
पुष्पं कषायं मधुरं हिमं हृद्यं कफास्रनुत् । (२२।१)
puṣpaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ himaṃ hṛdyaṃ kaphāsranut |
पित्तातिसारहृत्कण्ठ्यं फलं हिक्कास्रपित्तहृत् ॥ (२२।२)
pittātisārahṛtkaṇṭhyaṃ phalaṃ hikkāsrapittahṛt ||
अग्निमन्थो जयः स स्याच् छ्रीपर्णी गणिकारिका । (२३।१)
agnimantho jayaḥ sa syāc chrīparṇī gaṇikārikā |
अग्निमन्थः श्वयथुनुद् वीर्योष्णः कफवातहृत् । (२४।१)
agnimanthaḥ śvayathunud vīryoṣṇaḥ kaphavātahṛt |
पाण्डुनुत् कटुकस्तिक्तस्तुवरो मधुरोऽग्निदः ॥ (२४।२)
pāṇḍunut kaṭukastiktastuvaro madhuro'gnidaḥ ||
श्योनाकः शोषणश्च स्यान्नटकट्वङ्गटुण्टुकाः । (२५।१)
śyonākaḥ śoṣaṇaśca syānnaṭakaṭvaṅgaṭuṇṭukāḥ |
दीर्घवृन्तो ऽरलुश्चापि पृथुशिम्बः कटंभरः । (२६।१)
dīrghavṛnto 'raluścāpi pṛthuśimbaḥ kaṭaṃbharaḥ |
ग्राही तिक्तोऽनिलश्लेष्मपित्तकासप्रणाशनः ॥ (२६।३)
grāhī tikto'nilaśleṣmapittakāsapraṇāśanaḥ ||
टुण्टुकस्य फलं बालं रूक्षं वातकफापहम् ॥ (२७।०)
ṭuṇṭukasya phalaṃ bālaṃ rūkṣaṃ vātakaphāpaham ||
गुल्मार्शःकृमिहृत्प्रौढं गुरु वातप्रकोपणम् ॥ (२८।२)
gulmārśaḥkṛmihṛtprauḍhaṃ guru vātaprakopaṇam ||
श्योनाकः पञ्चभिश्चैतैः पञ्चमूलं महन्मतम् ॥ (२९।२)
śyonākaḥ pañcabhiścaitaiḥ pañcamūlaṃ mahanmatam ||
मधुरं श्वासकासघ्नमुष्णं लघ्वग्निदीपनम् ॥ (३०।२)
madhuraṃ śvāsakāsaghnamuṣṇaṃ laghvagnidīpanam ||
शालिपर्णी स्थिरा सौम्या त्रिपर्णी पीवरी गुहा । (३१।१)
śāliparṇī sthirā saumyā triparṇī pīvarī guhā |
विदारिगन्धा दीर्घाङ्गी दीर्घपत्त्रांशुमत्यपि ॥ (३१।२)
vidārigandhā dīrghāṅgī dīrghapattrāṃśumatyapi ||
शालिपर्णी गुरुश्छर्दिज्वरश्वासातिसारजित् ॥ (३२।०)
śāliparṇī guruśchardijvaraśvāsātisārajit ||
तिक्ता विषहरी स्वादुः क्षतकासक्रिमिप्रणुत् ॥ (३३।२)
tiktā viṣaharī svāduḥ kṣatakāsakrimipraṇut ||
पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यहिपर्ण्यपि । (३४।१)
pṛśniparṇī pṛthakparṇī citraparṇyahiparṇyapi |
क्रोष्टुविन्ना सिंहपुच्छी कलशी धावनिर्गुहा ॥ (३४।२)
kroṣṭuvinnā siṃhapucchī kalaśī dhāvanirguhā ||
पृश्निपर्णी त्रिदोषघ्नी वृष्योष्णा मधुरा सरा । (३५।१)
pṛśniparṇī tridoṣaghnī vṛṣyoṣṇā madhurā sarā |
वार्त्ताकी क्षुद्रभण्टाकी महती बृहती कुली । (३६।१)
vārttākī kṣudrabhaṇṭākī mahatī bṛhatī kulī |
हिङ्गुली राष्ट्रिका सिंही महोष्ट्री दुष्प्रधर्षिणी ॥ (३६।२)
hiṅgulī rāṣṭrikā siṃhī mahoṣṭrī duṣpradharṣiṇī ||
उष्णा कुष्ठज्वरश्वासशूलकासाग्निमान्द्यजित् ॥ (३७।३)
uṣṇā kuṣṭhajvaraśvāsaśūlakāsāgnimāndyajit ||
कण्टकारी तु दुःस्पर्शा क्षुद्रा व्याघ्री निदिग्धिका । (३८।१)
kaṇṭakārī tu duḥsparśā kṣudrā vyāghrī nidigdhikā |
श्वेता क्षुद्रा चन्द्रहासा लक्ष्मणा क्षेत्रदूतिका । (३९।१)
śvetā kṣudrā candrahāsā lakṣmaṇā kṣetradūtikā |
गर्भदा चन्द्रमा चन्द्री चन्द्रपुष्पा प्रियंकरी ॥ (३९।२)
garbhadā candramā candrī candrapuṣpā priyaṃkarī ||
शुक्रस्य रेचनं भेदि तिक्तं पित्ताग्निकृल्लघु । (४२।२)
śukrasya recanaṃ bhedi tiktaṃ pittāgnikṛllaghu |
हन्यात्कफमरुत्कण्डूकासमेदःक्रिमिज्वरान् ॥ (४२।३)
hanyātkaphamarutkaṇḍūkāsamedaḥkrimijvarān ||
तद्वत् प्रोक्ता सिता क्षुद्रा विशेषाद् गर्भकारिणी ॥ (४३।०)
tadvat proktā sitā kṣudrā viśeṣād garbhakāriṇī ||
गोक्षुरः क्षुरकोऽपि स्यात् त्रिकण्टः स्वादुकण्टकः । (४४।१)
gokṣuraḥ kṣurako'pi syāt trikaṇṭaḥ svādukaṇṭakaḥ |
पलंकषा श्वदंष्ट्रा च तथा स्याद् इक्षुगन्धिका । (४५।१)
palaṃkaṣā śvadaṃṣṭrā ca tathā syād ikṣugandhikā |
गोक्षुरः शीतलः स्वादुर्बलकृद्वस्तिशोधनः ॥ (४५।२)
gokṣuraḥ śītalaḥ svādurbalakṛdvastiśodhanaḥ ||
प्रमेहश्वासकासार्शःकृच्छ्रहृद्रोगवातनुत् ॥ (४६।२)
pramehaśvāsakāsārśaḥkṛcchrahṛdrogavātanut ||
शालिपर्णी पृश्निपर्णी वार्त्ताकी कण्टकारिका । (४७।१)
śāliparṇī pṛśniparṇī vārttākī kaṇṭakārikā |
गोक्षुरः पञ्चभिश्चैतैः कनिष्ठं पञ्चमूलकम् ॥ (४७।२)
gokṣuraḥ pañcabhiścaitaiḥ kaniṣṭhaṃ pañcamūlakam ||
पञ्चमूलं लघु स्वादु बल्यं पित्तानिलापहम् । (४८।१)
pañcamūlaṃ laghu svādu balyaṃ pittānilāpaham |
नात्युष्णं बृंहणं ग्राहि ज्वरश्वासाश्मरीप्रणुत् ॥ (४८।२)
nātyuṣṇaṃ bṛṃhaṇaṃ grāhi jvaraśvāsāśmarīpraṇut ||
उभाभ्यां पञ्चमूलाभ्यां दशमूलम् उदाहृतम् । (४९।१)
ubhābhyāṃ pañcamūlābhyāṃ daśamūlam udāhṛtam |
तन्द्राशोथज्वरानाहपार्श्वपीडारुचीर् हरेत् ॥ (४९।३)
tandrāśothajvarānāhapārśvapīḍārucīr haret ||
जीवन्ती शीतला स्वादुः स्निग्धा दोषत्रयापहा । (५१।१)
jīvantī śītalā svāduḥ snigdhā doṣatrayāpahā |
मुद्गपर्णी काकपर्णी सूर्यपर्ण्य् अल्पिका सहा ॥ (५२।१)
mudgaparṇī kākaparṇī sūryaparṇy alpikā sahā ||
काकमुद्गा च सा प्रोक्ता तथा मार्जारगन्धिका । (५३।१)
kākamudgā ca sā proktā tathā mārjāragandhikā |
मुद्गपर्णी हिमा रूक्षा तिक्ता स्वादुश्च शुक्रला ॥ (५३।२)
mudgaparṇī himā rūkṣā tiktā svāduśca śukralā ||
चक्षुष्या क्षतशोथघ्नी ग्राहिणी ज्वरदाहनुत् । (५४।१)
cakṣuṣyā kṣataśothaghnī grāhiṇī jvaradāhanut |
दोषत्रयहरी लघ्वी ग्रहण्यर्शोऽतिसारजित् ॥ (५४।२)
doṣatrayaharī laghvī grahaṇyarśo'tisārajit ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.