DKCar, 2, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
देव त्वयि तदावतीर्णे द्विजोपकारायासुरविवरं त्वदन्वेषणप्रसृते च मित्रगणे ऽहमपि महीमटन्नङ्गेषु गङ्गातटे बहिश्चम्पायाः कश्चिदस्ति तपःप्रभावोत्पन्नदिव्यचक्षुर्मरीचिर्नाम महर्षिः इति ॥ (१।१)
deva tvayi tadāvatīrṇe dvijopakārāyāsuravivaraṃ tvadanveṣaṇaprasṛte ca mitragaṇe 'hamapi mahīmaṭannaṅgeṣu gaṅgātaṭe bahiścampāyāḥ kaścidasti tapaḥprabhāvotpannadivyacakṣurmarīcirnāma maharṣiḥ iti ||
कुतश्चित्संलपतो जनसमाजादुपलभ्यामुतोबुभुत्सुस्त्वद्गतिं तमुद्देशमगमम् ॥ (२।१)
kutaścitsaṃlapato janasamājādupalabhyāmutobubhutsustvadgatiṃ tamuddeśamagamam ||
न्यशामयं च तस्मिन्नाश्रमे कस्यचिच्चूतपोतकस्य छायायां कमप्युद्विग्नवर्णं तापसम् ॥ (३।१)
nyaśāmayaṃ ca tasminnāśrame kasyaciccūtapotakasya chāyāyāṃ kamapyudvignavarṇaṃ tāpasam ||
अमुना चातिथिवदुपचरितः क्षणं विश्रान्तः क्वासौ भगवान् मरीचिः तस्मादहमुपलिप्सुः प्रसङ्गप्रोषितस्य सुहृदो गतिम् आश्चर्यज्ञानविभवो हि स महर्षिर्मह्यां विश्रुतः इत्यवादिषम् ॥ (४।१)
amunā cātithivadupacaritaḥ kṣaṇaṃ viśrāntaḥ kvāsau bhagavān marīciḥ tasmādahamupalipsuḥ prasaṅgaproṣitasya suhṛdo gatim āścaryajñānavibhavo hi sa maharṣirmahyāṃ viśrutaḥ ityavādiṣam ||
अथासावुष्णमायतं च निःश्वस्याशंसत आसीत्तादृशो मुनिरस्मिन्नाश्रमे ॥ (५।१)
athāsāvuṣṇamāyataṃ ca niḥśvasyāśaṃsata āsīttādṛśo munirasminnāśrame ||
तमेकदा काममञ्जरी नामाङ्गपुरीवतंसस्थानीया वारयुवतिर् अश्रुबिन्दुतारकितपयोधरा सनिर्वेदमभ्येत्य कीर्णशिखण्डास्तीर्णभूमिर् अभ्यवन्दिष्ट ॥ (६।१)
tamekadā kāmamañjarī nāmāṅgapurīvataṃsasthānīyā vārayuvatir aśrubindutārakitapayodharā sanirvedamabhyetya kīrṇaśikhaṇḍāstīrṇabhūmir abhyavandiṣṭa ||
तस्मिन्नेव च क्षणे मातृप्रमुखस् तदाप्तवर्गः सानुक्रोशम् अनुप्रधावितस् तत्रैवाविच्छिन्नपातम् अपतत् ॥ (७।१)
tasminneva ca kṣaṇe mātṛpramukhas tadāptavargaḥ sānukrośam anupradhāvitas tatraivāvicchinnapātam apatat ||
स किल कृपालुस्तं जनमार्द्रया गिराश्वास्यार्तिकारणं तां गणिकामपृच्छत् ॥ (८।१)
sa kila kṛpālustaṃ janamārdrayā girāśvāsyārtikāraṇaṃ tāṃ gaṇikāmapṛcchat ||
सा तु सव्रीडेव सविषादेव सगौरवेव चाब्रवीत् ॥ (९।१)
sā tu savrīḍeva saviṣādeva sagauraveva cābravīt ||
भगवन् ऐहिकस्य सुखस्याभाजनं जनो ऽयमामुष्मिकाय श्वोवसीयायार्ताभ्युपपत्तिवित्तयोर् भगवत्पादयोर्मूलं शरणमभिप्रपन्नः इति ॥ (१०।१)
bhagavan aihikasya sukhasyābhājanaṃ jano 'yamāmuṣmikāya śvovasīyāyārtābhyupapattivittayor bhagavatpādayormūlaṃ śaraṇamabhiprapannaḥ iti ||
तस्यास्तु जनन्युदञ्जलिः पलितशारशिखण्डबन्धस्पृष्टमुक्तभूमिर् अभाषत भगवन् अस्या मे दोषमेषा वो दासी विज्ञापयति ॥ (११।१)
tasyāstu jananyudañjaliḥ palitaśāraśikhaṇḍabandhaspṛṣṭamuktabhūmir abhāṣata bhagavan asyā me doṣameṣā vo dāsī vijñāpayati ||
एष हि गणिकामातुरधिकारो यद्दुहितुर्जन्मनः प्रभृत्येवाङ्गक्रिया तेजोबलवर्णमेधासंवर्धनेन दोषाग्निधातुसाम्यकृता मितेनाहारेण शरीरपोषणम् आ पञ्चमाद् वर्षात् पितुर् अप्यनतिदर्शनम् जन्मदिने पुण्यदिने चोत्सवोत्तरो मङ्गलविधिः अध्यापनमनङ्गविद्यानां साङ्गानाम् नृत्यगीतवाद्यनाट्यचित्रास्वाद्यगन्धपुष्पकलासु लिपिज्ञानवचनकौशलादिषु च सम्यग्विनयनम् शब्दहेतुसमयविद्यासु वार्तामात्रावबोधनम् आजीवज्ञाने क्रीडाकौशले सजीवनिर्जीवासु च द्यूतकलास्वभ्यन्तरीकरणम् अभ्यन्तरकलासु वैश्वासिकजनात्प्रयत्नेन प्रयोगग्रहणम् यात्रोत्सवादिष्वादरप्रसाधितायाः स्फीतपरिबर्हायाः प्रकाशनम् प्रसङ्गवत्यां संगीतादिप्रियायां पूर्वसंगृहीतैर्ग्राह्यवाग्भिः सिद्धिलम्भनम् दिङ्मुखेषु तत्तच्छिल्पवित्तकैर् यशःप्रख्यापनम् कार्तान्तिकादिभिः कल्याणलक्षणोद्घोषणम् पीठमर्दविटविदूषकैर्भिक्षुक्यादिभिश्च नागरिकपुरुषसमवायेषु रूपशीलशिल्पसौन्दर्यमाधुर्यप्रस्तावना युवजनमनोरथलक्ष्यभूतायाः प्रभूततमेन शुल्केनावस्थापनम् स्वतो रागान्धाय तद्भावदर्शनोन्मादिताय वा जातिरूपवयोऽर्थशक्तिशौचत्यागदाक्षिण्यशिल्पशीलमाधुर्योपपन्नाय स्वतन्त्राय प्रदानम् अधिकगुणायास्वतन्त्राय प्राज्ञतमायाल्पेनापि बहुव्यपदेशेनार्पणम् अस्वतन्त्रेण वा गन्धर्वसमागमेन तद्गुरुभ्यः शुल्कापहरणम् अलाभे ऽर्थस्य कामस्वीकृते स्वामिन्यधिकरणे च साधनम् रक्तस्य दुहित्रैकचारिणीव्रतानुष्ठापनम् नित्यनैमित्तिकप्रीतिदायकतया हृतशिष्टानां गम्यधनानां चित्रैरुपायैरपहरणम् अददता लुब्धप्रायेण च विगृह्यासनम् प्रतिहस्तिप्रोत्साहनेन लुब्धस्य रागिणस्त्यागशक्तिसंधुक्षणम् असारस्य वाक्संतक्षणैर् लोकोपक्रोशनैर् दुहितृनिरोधनैर् व्रीडोत्पादनैर् अन्याभियोगैर् अवमानैश्चापवाहनम् अर्थदैर् अनर्थप्रतिघातिभिश्चानिन्द्यैर् इभ्यैर् अनुबद्धार्थानर्थसंशयान् विचार्य भूयोभूयः संयोजनमिति ॥ (१३।१)
eṣa hi gaṇikāmāturadhikāro yadduhiturjanmanaḥ prabhṛtyevāṅgakriyā tejobalavarṇamedhāsaṃvardhanena doṣāgnidhātusāmyakṛtā mitenāhāreṇa śarīrapoṣaṇam ā pañcamād varṣāt pitur apyanatidarśanam janmadine puṇyadine cotsavottaro maṅgalavidhiḥ adhyāpanamanaṅgavidyānāṃ sāṅgānām nṛtyagītavādyanāṭyacitrāsvādyagandhapuṣpakalāsu lipijñānavacanakauśalādiṣu ca samyagvinayanam śabdahetusamayavidyāsu vārtāmātrāvabodhanam ājīvajñāne krīḍākauśale sajīvanirjīvāsu ca dyūtakalāsvabhyantarīkaraṇam abhyantarakalāsu vaiśvāsikajanātprayatnena prayogagrahaṇam yātrotsavādiṣvādaraprasādhitāyāḥ sphītaparibarhāyāḥ prakāśanam prasaṅgavatyāṃ saṃgītādipriyāyāṃ pūrvasaṃgṛhītairgrāhyavāgbhiḥ siddhilambhanam diṅmukheṣu tattacchilpavittakair yaśaḥprakhyāpanam kārtāntikādibhiḥ kalyāṇalakṣaṇodghoṣaṇam pīṭhamardaviṭavidūṣakairbhikṣukyādibhiśca nāgarikapuruṣasamavāyeṣu rūpaśīlaśilpasaundaryamādhuryaprastāvanā yuvajanamanorathalakṣyabhūtāyāḥ prabhūtatamena śulkenāvasthāpanam svato rāgāndhāya tadbhāvadarśanonmāditāya vā jātirūpavayo'rthaśaktiśaucatyāgadākṣiṇyaśilpaśīlamādhuryopapannāya svatantrāya pradānam adhikaguṇāyāsvatantrāya prājñatamāyālpenāpi bahuvyapadeśenārpaṇam asvatantreṇa vā gandharvasamāgamena tadgurubhyaḥ śulkāpaharaṇam alābhe 'rthasya kāmasvīkṛte svāminyadhikaraṇe ca sādhanam raktasya duhitraikacāriṇīvratānuṣṭhāpanam nityanaimittikaprītidāyakatayā hṛtaśiṣṭānāṃ gamyadhanānāṃ citrairupāyairapaharaṇam adadatā lubdhaprāyeṇa ca vigṛhyāsanam pratihastiprotsāhanena lubdhasya rāgiṇastyāgaśaktisaṃdhukṣaṇam asārasya vāksaṃtakṣaṇair lokopakrośanair duhitṛnirodhanair vrīḍotpādanair anyābhiyogair avamānaiścāpavāhanam arthadair anarthapratighātibhiścānindyair ibhyair anubaddhārthānarthasaṃśayān vicārya bhūyobhūyaḥ saṃyojanamiti ||
गणिकायाश्च गम्यं प्रति सज्जतैव न सङ्गः ॥ (१४।१)
gaṇikāyāśca gamyaṃ prati sajjataiva na saṅgaḥ ||
सत्यामपि प्रीतौ न मातुर्मातृकाया वा शासनातिवृत्तिः ॥ (१५।१)
satyāmapi prītau na māturmātṛkāyā vā śāsanātivṛttiḥ ||
एवं स्थिते ऽनया प्रजापतिविहितं स्वधर्ममुल्लङ्घ्य क्वचिदागन्तुकं रूपमात्रधने विप्रयूनि स्वेनैव धनव्ययेन रममाणया मासमात्रम् अत्यवाहि ॥ (१६।१)
evaṃ sthite 'nayā prajāpativihitaṃ svadharmamullaṅghya kvacidāgantukaṃ rūpamātradhane viprayūni svenaiva dhanavyayena ramamāṇayā māsamātram atyavāhi ||
गम्यजनश्च भूयानर्थयोग्यः प्रत्याचक्षाणयानया प्रकोपितः ॥ (१७।१)
gamyajanaśca bhūyānarthayogyaḥ pratyācakṣāṇayānayā prakopitaḥ ||
स्वकुटुम्बकं चावसादितम् एषा कुमतिर्न कल्याण इति निवारयन्त्यां मयि वनवासाय कोपात् प्रस्थिता ॥ (१८।१)
svakuṭumbakaṃ cāvasāditam eṣā kumatirna kalyāṇa iti nivārayantyāṃ mayi vanavāsāya kopāt prasthitā ||
सा चेदियम् अहार्यनिश्चया सर्व एष जनो ऽत्रैवानन्यगतिरनशनेन संस्थास्यते इत्यरोदीत् ॥ (१९।१)
sā cediyam ahāryaniścayā sarva eṣa jano 'traivānanyagatiranaśanena saṃsthāsyate ityarodīt ||
अथ सा वारयुवतिस्तेन तापसेन भद्रे ननु दुःखाकरो ऽयं वनवासः ॥ (२०।१)
atha sā vārayuvatistena tāpasena bhadre nanu duḥkhākaro 'yaṃ vanavāsaḥ ||
प्रथमस्तु तयोः प्रकृष्टज्ञानसाध्यः प्रायो दुःसंपाद एव द्वितीयस्तु सर्वस्यैव सुलभः कुलधर्मानुष्ठायिनः ॥ (२२।१)
prathamastu tayoḥ prakṛṣṭajñānasādhyaḥ prāyo duḥsaṃpāda eva dvitīyastu sarvasyaiva sulabhaḥ kuladharmānuṣṭhāyinaḥ ||
तदशक्यारम्भादुपरम्य मातुर्मते वर्तस्व इति सानुकम्पम् अभिहिता यदिह भगवत्पादमूलमशरणम् शरणमस्तु मम कृपणाया हिरण्यरेता देव एव इत्य् उदमनायत ॥ (२३।१)
tadaśakyārambhāduparamya māturmate vartasva iti sānukampam abhihitā yadiha bhagavatpādamūlamaśaraṇam śaraṇamastu mama kṛpaṇāyā hiraṇyaretā deva eva ity udamanāyata ||
स तु मुनिरनुविमृश्य गणिकामातरम् अवदत् संप्रति गच्छ गृहान् ॥ (२४।१)
sa tu muniranuvimṛśya gaṇikāmātaram avadat saṃprati gaccha gṛhān ||
प्रतीक्षस्व कानिचिद् दिनानि यावदियं सुकुमारा सुखोपभोगसमुचिता सत्यरण्यवासव्यसनेनोद्वेजिता भूयोभूयश्चास्माभिर्विबोध्यमाना प्रकृतावेव स्थास्यतीति ॥ (२५।१)
pratīkṣasva kānicid dināni yāvadiyaṃ sukumārā sukhopabhogasamucitā satyaraṇyavāsavyasanenodvejitā bhūyobhūyaścāsmābhirvibodhyamānā prakṛtāveva sthāsyatīti ||
तथा इति तस्याः प्रतियाते स्वजने सा गणिका तम् ऋषिम् अलघुभक्तिर् धौतोद्गमनीयवासिनी नात्यादृतशरीरसंस्कारा वनतरुपोतालवालपूरणैर् देवतार्चनकुसुमोच्चयावचयप्रयासैर् नैकविकल्पोपहारकर्मभिः कामशासनार्थे च गन्धमाल्यधूपदीपनृत्यगीतवाद्यादिभिः क्रियाभिर् एकान्ते च त्रिवर्गसम्बन्धनीभिः कथाभिरध्यात्मवादैश्चानुरूपैरल्पीयसैव कालेनान्वरञ्जयत् ॥ (२६।१)
tathā iti tasyāḥ pratiyāte svajane sā gaṇikā tam ṛṣim alaghubhaktir dhautodgamanīyavāsinī nātyādṛtaśarīrasaṃskārā vanatarupotālavālapūraṇair devatārcanakusumoccayāvacayaprayāsair naikavikalpopahārakarmabhiḥ kāmaśāsanārthe ca gandhamālyadhūpadīpanṛtyagītavādyādibhiḥ kriyābhir ekānte ca trivargasambandhanībhiḥ kathābhiradhyātmavādaiścānurūpairalpīyasaiva kālenānvarañjayat ||
एकदा च रहसि रक्तं तमुपलक्ष्य मूढः खलु लोको यत्सह धर्मेणार्थकामावपि गणयतीति किंचिद् अस्मयत ॥ (२७।१)
ekadā ca rahasi raktaṃ tamupalakṣya mūḍhaḥ khalu loko yatsaha dharmeṇārthakāmāvapi gaṇayatīti kiṃcid asmayata ||
कथय वासु केनांशेनार्थकामातिशायी धर्मस्तवाभिप्रेतः इति प्रेरिता मरीचिना लज्जामन्थरम् आरभताभिधातुम् इतः किल जनाद्भगवतस्त्रिवर्गबलाबलज्ञानम् ॥ (२८।१)
kathaya vāsu kenāṃśenārthakāmātiśāyī dharmastavābhipretaḥ iti preritā marīcinā lajjāmantharam ārabhatābhidhātum itaḥ kila janādbhagavatastrivargabalābalajñānam ||
अथवैतदपि प्रकारान्तरं दासजनानुग्रहस्य ॥ (२९।१)
athavaitadapi prakārāntaraṃ dāsajanānugrahasya ||
ननु धर्माद् ऋते ऽर्थकामयोर् अनुत्पत्तिरेव ॥ (३१।१)
nanu dharmād ṛte 'rthakāmayor anutpattireva ||
तदनपेक्ष एव धर्मो निवृत्तिसुखप्रसूतिहेतुर् आत्मसमाधानमात्रसाध्यश्च ॥ (३२।१)
tadanapekṣa eva dharmo nivṛttisukhaprasūtihetur ātmasamādhānamātrasādhyaśca ||
तत्त्वदर्शनोपबृंहितश्च यथाकथंचिद् अप्य् अनुष्ठीयमानाभ्यां नार्थकामाभ्यां बाध्यते ॥ (३४।१)
tattvadarśanopabṛṃhitaśca yathākathaṃcid apy anuṣṭhīyamānābhyāṃ nārthakāmābhyāṃ bādhyate ||
बाधितो ऽपि चाल्पायासप्रतिसमाहितस्तमपि दोषं निर्हृत्य श्रेयसे ऽनल्पाय कल्पते ॥ (३५।१)
bādhito 'pi cālpāyāsapratisamāhitastamapi doṣaṃ nirhṛtya śreyase 'nalpāya kalpate ||
तथाहि पितामहस्य तिलोत्तमाभिलाषः भवानीपतेर् मुनिपत्नीसहस्रसंदूषणम् पद्मनाभस्य षोडशसहस्रान्तःपुरविहारः प्रजापतेः स्वदुहितर्यपि प्रणयप्रवृत्तिः शचीपतेर् अहल्याजारता शशाङ्कस्य गुरुतल्पगमनम् अंशुमालिनो वडवालङ्घनम् अनिलस्य केसरिकलत्रसमागमः बृहस्पतेर् उतथ्यभार्याभिसरणम् पराशरस्य दाशकन्यादूषणम् पाराशर्यस्य भ्रातृदारसंगतिः अत्रेर् मृगीसमागम इति ॥ (३६।१)
tathāhi pitāmahasya tilottamābhilāṣaḥ bhavānīpater munipatnīsahasrasaṃdūṣaṇam padmanābhasya ṣoḍaśasahasrāntaḥpuravihāraḥ prajāpateḥ svaduhitaryapi praṇayapravṛttiḥ śacīpater ahalyājāratā śaśāṅkasya gurutalpagamanam aṃśumālino vaḍavālaṅghanam anilasya kesarikalatrasamāgamaḥ bṛhaspater utathyabhāryābhisaraṇam parāśarasya dāśakanyādūṣaṇam pārāśaryasya bhrātṛdārasaṃgatiḥ atrer mṛgīsamāgama iti ||
अमराणां च तेषु तेषु कार्येष्वासुरविप्रलम्भनानि ज्ञानबलान्न धर्मपीडामावहन्ति ॥ (३७।१)
amarāṇāṃ ca teṣu teṣu kāryeṣvāsuravipralambhanāni jñānabalānna dharmapīḍāmāvahanti ||
धर्मपूते च मनसि नभसीव न जातु रजो ऽनुषज्यते ॥ (३८।१)
dharmapūte ca manasi nabhasīva na jātu rajo 'nuṣajyate ||
तन्मन्ये नार्थकामौ धर्मस्य शततमीमपि कलां स्पृशतः इति ॥ (३९।१)
tanmanye nārthakāmau dharmasya śatatamīmapi kalāṃ spṛśataḥ iti ||
श्रुत्वैतद् ऋषिर् उदीर्णरागवृत्तिर् अभ्यधात् अयि विलासिनि साधु पश्यसि न धर्मस्तत्त्वदर्शिनां विषयोपभोगेनोपरुध्यत इति ॥ (४०।१)
śrutvaitad ṛṣir udīrṇarāgavṛttir abhyadhāt ayi vilāsini sādhu paśyasi na dharmastattvadarśināṃ viṣayopabhogenoparudhyata iti ||
किंतु जन्मनः प्रभृत्यर्थकामवार्तानभिज्ञा वयम् ॥ (४१।१)
kiṃtu janmanaḥ prabhṛtyarthakāmavārtānabhijñā vayam ||
ज्ञेयौ चेमौ किंरूपौ किम्परिवारौ किम्फलौ च इति ॥ (४२।१)
jñeyau cemau kiṃrūpau kimparivārau kimphalau ca iti ||
सा त्ववादीद् अर्थस्तावदर्जनवर्धनरक्षणात्मकः कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यसंधिविग्रहादिपरिवारः तीर्थप्रतिपादनफलश्च ॥ (४३।१)
sā tvavādīd arthastāvadarjanavardhanarakṣaṇātmakaḥ kṛṣipāśupālyavāṇijyasaṃdhivigrahādiparivāraḥ tīrthapratipādanaphalaśca ||
कामस्तु विषयातिसक्तचेतसोः स्त्रीपुंसयोर् निरतिशयसुखस्पर्शविशेषः ॥ (४४।१)
kāmastu viṣayātisaktacetasoḥ strīpuṃsayor niratiśayasukhasparśaviśeṣaḥ ||
फलं पुनः परमाह्लादनम् परस्परविमर्दजन्म स्मर्यमाणमधुरम् उदीरिताभिमानमनुत्तमम् सुखम् अपरोक्षं स्वसंवेद्यमेव ॥ (४६।१)
phalaṃ punaḥ paramāhlādanam parasparavimardajanma smaryamāṇamadhuram udīritābhimānamanuttamam sukham aparokṣaṃ svasaṃvedyameva ||
तस्यैव कृते विशिष्टस्थानवर्तिनः कष्टानि तपांसि महान्ति दानानि दारुणानि युद्धानि भीमानि समुद्रलङ्घनादीनि च नराः समाचरन्तीति ॥ (४७।१)
tasyaiva kṛte viśiṣṭasthānavartinaḥ kaṣṭāni tapāṃsi mahānti dānāni dāruṇāni yuddhāni bhīmāni samudralaṅghanādīni ca narāḥ samācarantīti ||
निशम्यैतन्नियतिबलान्नु तत्पाटवान्नु स्वबुद्धिमान्द्यान्नु स्वनियममनादृत्य तस्यामसौ प्रासजत् ॥ (४८।१)
niśamyaitanniyatibalānnu tatpāṭavānnu svabuddhimāndyānnu svaniyamamanādṛtya tasyāmasau prāsajat ||
सा सुदूरं मूढात्मानं च तं प्रवहणेन नीत्वा पुरमुदारशोभया राजवीथ्या स्वभवनम् अनैषीत् ॥ (४९।१)
sā sudūraṃ mūḍhātmānaṃ ca taṃ pravahaṇena nītvā puramudāraśobhayā rājavīthyā svabhavanam anaiṣīt ||
उत्तरेद्युः स्नातानुलिप्तम् आरचितमञ्जुमालम् आरब्धकामिजनवृत्तं निवृत्तस्ववृत्ताभिलाषं क्षणमात्रे गते ऽपि तया विना दूयमानं तमृद्धिमता राजमार्गेणोत्सवसमाजं नीत्वा क्वचिदुपवनोद्देशे युवतिजनशतपरिवृतस्य राज्ञः संनिधौ स्मितमुखेन तेन भद्रे भगवता सह निषीद इत्यादिष्टा सविभ्रमं कृतप्रणामा सस्मितं न्यषीदत् ॥ (५१।१)
uttaredyuḥ snātānuliptam āracitamañjumālam ārabdhakāmijanavṛttaṃ nivṛttasvavṛttābhilāṣaṃ kṣaṇamātre gate 'pi tayā vinā dūyamānaṃ tamṛddhimatā rājamārgeṇotsavasamājaṃ nītvā kvacidupavanoddeśe yuvatijanaśataparivṛtasya rājñaḥ saṃnidhau smitamukhena tena bhadre bhagavatā saha niṣīda ityādiṣṭā savibhramaṃ kṛtapraṇāmā sasmitaṃ nyaṣīdat ||
तत्र काचिदुत्थाय बद्धाञ्जलिरुत्तमाङ्गना देव जितानयाहम् अस्यै दास्यमद्यप्रभृत्यभ्युपेतं मया इति प्रभुं प्राणंसीत् ॥ (५२।१)
tatra kācidutthāya baddhāñjaliruttamāṅganā deva jitānayāham asyai dāsyamadyaprabhṛtyabhyupetaṃ mayā iti prabhuṃ prāṇaṃsīt ||
विस्मयहर्षमूलश्च कोलाहलो लोकस्योदजिहीत ॥ (५३।१)
vismayaharṣamūlaśca kolāhalo lokasyodajihīta ||
हृष्टेन च राज्ञा महार्है रत्नालङ्कारैर् महता च परिबर्हेणानुगृह्य विसृष्टा वारमुख्याभिः पौरमुख्यैश्च गणशः प्रशस्यमाना स्वभवनमगत्वैव तम् ऋषिम् अभाषत भगवन् अयमञ्जलिः चिरमनुगृहीतो ऽयं दासजनः स्वार्थ इदानीमनुष्ठेयः इति ॥ (५४।१)
hṛṣṭena ca rājñā mahārhai ratnālaṅkārair mahatā ca paribarheṇānugṛhya visṛṣṭā vāramukhyābhiḥ pauramukhyaiśca gaṇaśaḥ praśasyamānā svabhavanamagatvaiva tam ṛṣim abhāṣata bhagavan ayamañjaliḥ ciramanugṛhīto 'yaṃ dāsajanaḥ svārtha idānīmanuṣṭheyaḥ iti ||
स तु रागादशनिहत इवोद्भ्राम्याब्रवीत् प्रिये किमेतत् ॥ (५५।१)
sa tu rāgādaśanihata ivodbhrāmyābravīt priye kimetat ||
अथ सा सस्मितम् अवादीत् भगवन् ययाद्य राजकुले मत्तः पराजयो ऽभ्युपेतस् तस्याश् च मम च कस्मिंश्चित्संघर्षे मरीचिम् आवर्जितवतीव श्लाघसे इति तयास्म्यहमधिक्षिप्ता ॥ (५८।१)
atha sā sasmitam avādīt bhagavan yayādya rājakule mattaḥ parājayo 'bhyupetas tasyāś ca mama ca kasmiṃścitsaṃgharṣe marīcim āvarjitavatīva ślāghase iti tayāsmyahamadhikṣiptā ||
दास्यपणबन्धेन चास्मिन्नर्थे प्रावर्तिषि ॥ (५९।१)
dāsyapaṇabandhena cāsminnarthe prāvartiṣi ||
स तया तथावधूतो दुर्मतिः कृतानुशयः शून्यवनान्य् अवर्तिष्ट ॥ (६१।१)
sa tayā tathāvadhūto durmatiḥ kṛtānuśayaḥ śūnyavanāny avartiṣṭa ||
यस्तयैवं कृतस्तपस्वी तमेव मां महाभाग मन्यस्व ॥ (६२।१)
yastayaivaṃ kṛtastapasvī tameva māṃ mahābhāga manyasva ||
स्वशक्तिनिषिक्तं रागमुद्धृत्य तयैव बन्धक्या महद्वैराग्यमर्पितम् ॥ (६३।१)
svaśaktiniṣiktaṃ rāgamuddhṛtya tayaiva bandhakyā mahadvairāgyamarpitam ||
अचिरादेव शक्य आत्मा त्वदर्थसाधनक्षमः कर्तुम् ॥ (६४।१)
acirādeva śakya ātmā tvadarthasādhanakṣamaḥ kartum ||
अस्यामेव तावद् वसाङ्गपुर्यां चम्पायाम् इति ॥ (६५।१)
asyāmeva tāvad vasāṅgapuryāṃ campāyām iti ||
अथ तन्मनश्च्युततमःस्पर्शभियेवास्तं रविरगात् ॥ (६६।१)
atha tanmanaścyutatamaḥsparśabhiyevāstaṃ raviragāt ||
तत्कथादत्तवैराग्याणीव कमलवनानि समकुचन् ॥ (६८।१)
tatkathādattavairāgyāṇīva kamalavanāni samakucan ||
अनुमतमुनिशासनस् त्वम् अमुनैव सहोपास्य संध्यामनुरूपाभिः कथाभिस्तमनुशय्य नीतरात्रिः प्रत्युन्मिषत्य् उदयप्रस्थदावकल्पे कल्पद्रुमकिसलयावधीरिण्यरुणार्चिषि तं नमस्कृत्य नगरायोदचलम् ॥ (६९।१)
anumatamuniśāsanas tvam amunaiva sahopāsya saṃdhyāmanurūpābhiḥ kathābhistamanuśayya nītarātriḥ pratyunmiṣaty udayaprasthadāvakalpe kalpadrumakisalayāvadhīriṇyaruṇārciṣi taṃ namaskṛtya nagarāyodacalam ||
अदर्शं च मार्गाभ्याशवर्तिनः कस्यापि क्षपणकविहारस्य बहिर्विविक्ते रक्ताशोकषण्डे निषण्णमस्पृष्टसमाधिमाधिक्षीणमग्रगण्यमनभिरूपाणां कृपणवर्णं कमपि क्षपणकम् ॥ (७०।१)
adarśaṃ ca mārgābhyāśavartinaḥ kasyāpi kṣapaṇakavihārasya bahirvivikte raktāśokaṣaṇḍe niṣaṇṇamaspṛṣṭasamādhimādhikṣīṇamagragaṇyamanabhirūpāṇāṃ kṛpaṇavarṇaṃ kamapi kṣapaṇakam ||
उरसि चास्य शिथिलितमलनिचयान्मुखान्निपततो ऽश्रुबिन्दूनलक्षयम् ॥ (७१।१)
urasi cāsya śithilitamalanicayānmukhānnipatato 'śrubindūnalakṣayam ||
अप्राक्षं चान्तिकोपविष्टः क्व तपः क्व च रुदितम् ॥ (७२।१)
aprākṣaṃ cāntikopaviṣṭaḥ kva tapaḥ kva ca ruditam ||
न चेद्रहस्यमिच्छामि श्रोतुं शोकहेतुम् इति ॥ (७३।१)
na cedrahasyamicchāmi śrotuṃ śokahetum iti ||
अहमस्यामेव चम्पायां निधिपालितनाम्नः श्रेष्ठिनो ज्येष्ठसूनुर्वसुपालितो नाम ॥ (७५।१)
ahamasyāmeva campāyāṃ nidhipālitanāmnaḥ śreṣṭhino jyeṣṭhasūnurvasupālito nāma ||
वैरूप्यान्मम निरूपक इति प्रसिद्धिरासीत् ॥ (७६।१)
vairūpyānmama nirūpaka iti prasiddhirāsīt ||
अन्यश्चात्र सुन्दरक इति यथार्थनामा कलागुणैः समृद्धो वसुना नातिपुष्टो ऽभवत् ॥ (७७।१)
anyaścātra sundaraka iti yathārthanāmā kalāguṇaiḥ samṛddho vasunā nātipuṣṭo 'bhavat ||
तस्य च मम च वपुर्वसुनी निमित्तीकृत्य वैरं वैरोपजीविभिः पौरधूर्तैर् उदपाद्यत ॥ (७८।१)
tasya ca mama ca vapurvasunī nimittīkṛtya vairaṃ vairopajīvibhiḥ pauradhūrtair udapādyata ||
त एव कदाचिदावयोरुत्सवसमाजे स्वयम् उत्पादितम् अन्योन्यावमानमूलम् अधिक्षेपवचनव्यतिकरम् उपशमय्य न वपुर्वसु वा पुंस्त्वमूलम् अपि तु प्रकृष्टगणिकाप्रार्थ्ययौवनो हि यः स पुमान् ॥ (७९।१)
ta eva kadācidāvayorutsavasamāje svayam utpāditam anyonyāvamānamūlam adhikṣepavacanavyatikaram upaśamayya na vapurvasu vā puṃstvamūlam api tu prakṛṣṭagaṇikāprārthyayauvano hi yaḥ sa pumān ||
अतो युवतिललामभूता काममञ्जरी यं वा कामयते स हरतु सुभगपताकाम् इति व्यवास्थापयन् ॥ (८०।१)
ato yuvatilalāmabhūtā kāmamañjarī yaṃ vā kāmayate sa haratu subhagapatākām iti vyavāsthāpayan ||
आसीनयोश्चावयोर्मामेवापगम्य सा नीलोत्पलमयमिवापाङ्गदामाङ्गे मम मुञ्चन्ती तं जनमपत्रपयाधोमुखं व्यधत्त ॥ (८३।१)
āsīnayoścāvayormāmevāpagamya sā nīlotpalamayamivāpāṅgadāmāṅge mama muñcantī taṃ janamapatrapayādhomukhaṃ vyadhatta ||
सुभगंमन्येन च मया स्वधनस्य स्वगृहस्य स्वगणस्य स्वदेहस्य स्वजीवितस्य च सैवेश्वरी कृता ॥ (८४।१)
subhagaṃmanyena ca mayā svadhanasya svagṛhasya svagaṇasya svadehasya svajīvitasya ca saiveśvarī kṛtā ||
कृतश् चाहम् अनया मलमल्लकशेषः हृतसर्वस्वतया चापवाहितः प्रपद्य लोकोपहासलक्ष्यतामक्षमश्च सोढुं धिक्कृतानि पौरवृद्धानामिह जैनायतने मुनिनैकेनोपदिष्टमोक्षवर्त्मा सुकर एष वेषो वेशनिर्गतानाम् इत्युदीर्णवैराग्यस् तदपि कौपीनम् अजहाम् ॥ (८५।१)
kṛtaś cāham anayā malamallakaśeṣaḥ hṛtasarvasvatayā cāpavāhitaḥ prapadya lokopahāsalakṣyatāmakṣamaśca soḍhuṃ dhikkṛtāni pauravṛddhānāmiha jaināyatane muninaikenopadiṣṭamokṣavartmā sukara eṣa veṣo veśanirgatānām ityudīrṇavairāgyas tadapi kaupīnam ajahām ||
अथ पुनः प्रकीर्णमलपङ्कः प्रबलकेशलुञ्चनव्यथः प्रकृष्टतमक्षुत्पिपासादिदुःखः स्थानासनशयनभोजनेष्वपि द्विप इव नवग्रहो बलवतीभिर् यन्त्रणाभिरुद्वेजितः प्रत्यवामृशम् ॥ (८६।१)
atha punaḥ prakīrṇamalapaṅkaḥ prabalakeśaluñcanavyathaḥ prakṛṣṭatamakṣutpipāsādiduḥkhaḥ sthānāsanaśayanabhojaneṣvapi dvipa iva navagraho balavatībhir yantraṇābhirudvejitaḥ pratyavāmṛśam ||
श्रुतिस्मृतिविहितेनैव वर्त्मना मम पूर्वजाः प्रावर्तन्त ॥ (८९।१)
śrutismṛtivihitenaiva vartmanā mama pūrvajāḥ prāvartanta ||
मम तु मन्दभाग्यस्य निन्द्यवेषम् अमन्ददुःखायतनं हरिहरहिरण्यगर्भादिदेवतापवादश्रवणनैरन्तर्यात् प्रेत्यापि निरयफलम् अफलं विप्रलम्भप्रायम् ईदृशम् इदम् अधर्मवर्त्म धर्मवत्सम् आचरणीयम् आसीत् इति प्रत्याकलितस्वदुर्नयः पिण्डीषण्डं विविक्तमेतदासाद्य पर्याप्तम् अश्रु मुञ्चामीति ॥ (९०।१)
mama tu mandabhāgyasya nindyaveṣam amandaduḥkhāyatanaṃ hariharahiraṇyagarbhādidevatāpavādaśravaṇanairantaryāt pretyāpi nirayaphalam aphalaṃ vipralambhaprāyam īdṛśam idam adharmavartma dharmavatsam ācaraṇīyam āsīt iti pratyākalitasvadurnayaḥ piṇḍīṣaṇḍaṃ viviktametadāsādya paryāptam aśru muñcāmīti ||
श्रुत्वा चैतदनुकम्पमानो ऽब्रवम् भद्र क्षमस्व ॥ (९१।१)
śrutvā caitadanukampamāno 'bravam bhadra kṣamasva ||
निजेन द्युम्नेनासावेव वेश्या यथा त्वां योजयिष्यति तथा यतिष्ये ॥ (९३।१)
nijena dyumnenāsāveva veśyā yathā tvāṃ yojayiṣyati tathā yatiṣye ||
सन्त्युपायास्तादृशाः इत्याश्वास्य तमनुत्थितो ऽहम् ॥ (९४।१)
santyupāyāstādṛśāḥ ityāśvāsya tamanutthito 'ham ||
नगरमाविशन्नेव चोपलभ्य लोकवादाल्लुब्धसमृद्धपूर्णं पुरमित्यर्थानां नश्वरत्वं च प्रदर्श्य प्रकृतिस्थान् अमून् विधास्यन् कर्णीसुतप्रहिते पथि मतिमकरवम् ॥ (९५।१)
nagaramāviśanneva copalabhya lokavādāllubdhasamṛddhapūrṇaṃ puramityarthānāṃ naśvaratvaṃ ca pradarśya prakṛtisthān amūn vidhāsyan karṇīsutaprahite pathi matimakaravam ||
अनुप्रविश्य च द्यूतसभाम् अक्षधूर्तैः समगंसि ॥ (९६।१)
anupraviśya ca dyūtasabhām akṣadhūrtaiḥ samagaṃsi ||
तेषां च पञ्चविंशतिप्रकारासु सर्वासु द्यूताश्रयासु कलासु कौशलम् अक्षभूमिहस्तादिषु चात्यन्तदुरुपलक्ष्याणि कूटकर्माणि तन्मूलानि सावलेपान्यधिक्षेपवचनानि जीवितनिरपेक्षाणि संरम्भविचेष्टितानि सभिकप्रत्ययव्यवहारान् न्यायबलप्रतापप्रायानङ्गीकृतार्थसाधनक्षमान् बलिषु सान्त्वनानि दुर्बलेषु भर्त्सितानि पक्षरचनानैपुणमुच्चावचानि प्रलोभनानि ग्लहप्रभेदवर्णनानि द्रव्यसंविभागौदार्यम् अन्तरान्तराश्लीलप्रायान् कलकलान् इत्येतानि चान्यानि चानुभवन्न तृप्तिमध्यगच्छम् ॥ (९७।१)
teṣāṃ ca pañcaviṃśatiprakārāsu sarvāsu dyūtāśrayāsu kalāsu kauśalam akṣabhūmihastādiṣu cātyantadurupalakṣyāṇi kūṭakarmāṇi tanmūlāni sāvalepānyadhikṣepavacanāni jīvitanirapekṣāṇi saṃrambhaviceṣṭitāni sabhikapratyayavyavahārān nyāyabalapratāpaprāyānaṅgīkṛtārthasādhanakṣamān baliṣu sāntvanāni durbaleṣu bhartsitāni pakṣaracanānaipuṇamuccāvacāni pralobhanāni glahaprabhedavarṇanāni dravyasaṃvibhāgaudāryam antarāntarāślīlaprāyān kalakalān ityetāni cānyāni cānubhavanna tṛptimadhyagaccham ||
अहसं च किंचित् प्रमाददत्तशारे क्वचित्कितवे ॥ (९८।१)
ahasaṃ ca kiṃcit pramādadattaśāre kvacitkitave ||
प्रतिकितवस्तु निर्दहन्निव क्रोधताम्रया दृशा मामभिवीक्ष्य शिक्षयसि रे द्यूतवर्त्म हासव्याजेन ॥ (९९।१)
pratikitavastu nirdahanniva krodhatāmrayā dṛśā māmabhivīkṣya śikṣayasi re dyūtavartma hāsavyājena ||
त्वयैव तावद्विचक्षणेन देविष्यामीति द्यूताध्यक्षानुमत्या व्यत्यषजत् ॥ (१०१।१)
tvayaiva tāvadvicakṣaṇena deviṣyāmīti dyūtādhyakṣānumatyā vyatyaṣajat ||
मया जितश्चासौ षोडशसहस्राणि दीनाराणाम् ॥ (१०२।१)
mayā jitaścāsau ṣoḍaśasahasrāṇi dīnārāṇām ||
तदर्धं सभिकाय सभ्येभ्यश्च दत्त्वार्धं स्वीकृत्योदतिष्ठम् ॥ (१०३।१)
tadardhaṃ sabhikāya sabhyebhyaśca dattvārdhaṃ svīkṛtyodatiṣṭham ||
उदतिष्ठंश्च तत्रगतानां हर्षगर्भाः प्रशंसालापाः ॥ (१०४।१)
udatiṣṭhaṃśca tatragatānāṃ harṣagarbhāḥ praśaṃsālāpāḥ ||
प्रार्थयमानसभिकानुरोधाच्च तदगारे ऽत्युदारमभ्यवहारविधिमकरवम् ॥ (१०५।१)
prārthayamānasabhikānurodhācca tadagāre 'tyudāramabhyavahāravidhimakaravam ||
यन्मूलश्च मे दुरोदरावतारः स मे विमर्दको नाम विश्वास्यतरं द्वितीयं हृदयमासीत् ॥ (१०६।१)
yanmūlaśca me durodarāvatāraḥ sa me vimardako nāma viśvāsyataraṃ dvitīyaṃ hṛdayamāsīt ||
तन्मुखेन च सारतः कर्मतः शीलतश्च सकलमेव नगरमवधार्य धूर्जटिकण्ठकल्माषकालतमे तमसि नीलनिवसनार्धोरुकपरिहितो बद्धतीक्ष्णकौक्षेयकः फणिमुखकाकलीसंदंशकपुरुषशीर्षकयोगचूर्णयोगवर्तिकामानसूत्रकर्कटकरज्जुदीपभाजनभ्रमरकरण्डकप्रभृत्यनेकोपकरणयुक्तो गत्वा कस्यचिल्लुब्धेश्वरस्य गृहे संधिं छित्त्वा पटभाससूक्ष्मच्छिद्रालक्षितान्तर्गृहप्रवृत्तिर् अव्यथो निजगृहमिवानुप्रविश्य नीवीं सारमहतीमादाय निरगाम् ॥ (१०७।१)
tanmukhena ca sārataḥ karmataḥ śīlataśca sakalameva nagaramavadhārya dhūrjaṭikaṇṭhakalmāṣakālatame tamasi nīlanivasanārdhorukaparihito baddhatīkṣṇakaukṣeyakaḥ phaṇimukhakākalīsaṃdaṃśakapuruṣaśīrṣakayogacūrṇayogavartikāmānasūtrakarkaṭakarajjudīpabhājanabhramarakaraṇḍakaprabhṛtyanekopakaraṇayukto gatvā kasyacillubdheśvarasya gṛhe saṃdhiṃ chittvā paṭabhāsasūkṣmacchidrālakṣitāntargṛhapravṛttir avyatho nijagṛhamivānupraviśya nīvīṃ sāramahatīmādāya niragām ||
नीलनीरदनिकरपीवरतमोनिबिडितायां राजवीथ्यां झटिति शतह्रदासंपातमिव क्षणमालोकमलक्षयम् ॥ (१०८।१)
nīlanīradanikarapīvaratamonibiḍitāyāṃ rājavīthyāṃ jhaṭiti śatahradāsaṃpātamiva kṣaṇamālokamalakṣayam ||
अथासौ नगरदेवतेव नगरमोषरोषिता निःसंबाधवेलायां निःसृता संनिकृष्टा काचिदुन्मिषद्भूषणा युवतिराविरासीत् ॥ (१०९।१)
athāsau nagaradevateva nagaramoṣaroṣitā niḥsaṃbādhavelāyāṃ niḥsṛtā saṃnikṛṣṭā kācidunmiṣadbhūṣaṇā yuvatirāvirāsīt ||
कासि वासु क्व यासीति सदयमुक्ता त्रासगद्गदम् अगादीत् आर्य पुर्यस्याम् अर्यवर्यः कुबेरदत्तनामा वसति ॥ (११०।१)
kāsi vāsu kva yāsīti sadayamuktā trāsagadgadam agādīt ārya puryasyām aryavaryaḥ kuberadattanāmā vasati ||
मां जातमात्रां धनमित्रनाम्ने ऽत्रत्यायैव कस्मैचिद् इभ्यकुमारायान्वजानाद् भार्यां मे पिता ॥ (११२।१)
māṃ jātamātrāṃ dhanamitranāmne 'tratyāyaiva kasmaicid ibhyakumārāyānvajānād bhāryāṃ me pitā ||
स पुनर् अस्मिन्नत्युदारतया पित्रोरन्ते वित्तैर्निजैः क्रीत्वेवार्थिवर्गाद् दारिद्र्यं दरिद्रति सत्यथोदारक इति च प्रीतलोकाधिरोपितापरश्लाघ्यनामनि वरयत्येव तस्मिन्मां तरुणीभूतामधन इत्यदत्त्वार्थपतिनाम्ने कस्मैचिदितरस्मै यथार्थनाम्ने सार्थवाहाय दित्सति मे पिता ॥ (११३।१)
sa punar asminnatyudāratayā pitrorante vittairnijaiḥ krītvevārthivargād dāridryaṃ daridrati satyathodāraka iti ca prītalokādhiropitāparaślāghyanāmani varayatyeva tasminmāṃ taruṇībhūtāmadhana ityadattvārthapatināmne kasmaiciditarasmai yathārthanāmne sārthavāhāya ditsati me pitā ||
तदमङ्गलमद्य किल प्रभाते भावीति ज्ञात्वा प्रागेव प्रियतमदत्तसंकेता वञ्चितस्वजना निर्गत्य बाल्याभ्यस्तेन वर्त्मना मन्मथाभिसरा तदगारम् अभिसरामि तन्मां मुञ्च ॥ (११४।१)
tadamaṅgalamadya kila prabhāte bhāvīti jñātvā prāgeva priyatamadattasaṃketā vañcitasvajanā nirgatya bālyābhyastena vartmanā manmathābhisarā tadagāram abhisarāmi tanmāṃ muñca ||
गृहाणैतद्भाण्डम् इत्युन्मुच्य मह्यमर्पितवती ॥ (११५।१)
gṛhāṇaitadbhāṇḍam ityunmucya mahyamarpitavatī ||
दयमानश् चाहम् अब्रवम् एहि साध्वि त्वां नयेयं त्वत्प्रियावसथम् इति त्रिचतुराणि पदान्युदचलम् ॥ (११६।१)
dayamānaś cāham abravam ehi sādhvi tvāṃ nayeyaṃ tvatpriyāvasatham iti tricaturāṇi padānyudacalam ||
आपतच्च दीपिकालोकपरिलुप्यमानतिमिरभारं यष्टिकृपाणपाणि नागरिकबलम् अनल्पम् ॥ (११७।१)
āpatacca dīpikālokaparilupyamānatimirabhāraṃ yaṣṭikṛpāṇapāṇi nāgarikabalam analpam ||
दृष्ट्वैव प्रवेपमानां कन्यकामवदम् भद्रे मा भैषीः ॥ (११८।१)
dṛṣṭvaiva pravepamānāṃ kanyakāmavadam bhadre mā bhaiṣīḥ ||
अस्त्ययमसिद्वितीयो मे बाहुः अपि तु मृदुरयमुपायस्त्वदपेक्षया चिन्तितः ॥ (११९।१)
astyayamasidvitīyo me bāhuḥ api tu mṛdurayamupāyastvadapekṣayā cintitaḥ ||
त्वयाप्यमी वाच्याः निशि वयमिमां पुरीं प्रविष्टाः ॥ (१२१।१)
tvayāpyamī vācyāḥ niśi vayamimāṃ purīṃ praviṣṭāḥ ||
दष्टश्च ममैष नायको दर्वीकरेणामुष्मिन्सभागृहकोणे ॥ (१२२।१)
daṣṭaśca mamaiṣa nāyako darvīkareṇāmuṣminsabhāgṛhakoṇe ||
यदि वः कश्चिन्मन्त्रवित् कृपालुः स एनमुज्जीवयन्मम प्राणानाहरेदनाथायाः इति ॥ (१२३।१)
yadi vaḥ kaścinmantravit kṛpāluḥ sa enamujjīvayanmama prāṇānāharedanāthāyāḥ iti ||
सापि बाला गत्यन्तराभावाद् भयगद्गदस्वरा बाष्पदुर्दिनाक्षी बद्धवेपथुः कथंकथम् अपि गत्वा मदुक्तमन्वतिष्ठत् अशयिषि चाहं भावितविषविक्रियः तेषु कश्चिन् नरेन्द्राभिमानी मां निर्वर्ण्य मुद्रातन्त्रमन्त्रध्यानादिभिश् चोपक्रम्याकृतार्थः गत एवायं कालदष्टः ॥ (१२४।१)
sāpi bālā gatyantarābhāvād bhayagadgadasvarā bāṣpadurdinākṣī baddhavepathuḥ kathaṃkatham api gatvā maduktamanvatiṣṭhat aśayiṣi cāhaṃ bhāvitaviṣavikriyaḥ teṣu kaścin narendrābhimānī māṃ nirvarṇya mudrātantramantradhyānādibhiś copakramyākṛtārthaḥ gata evāyaṃ kāladaṣṭaḥ ||
तथा हि स्तब्धश्यावमङ्गम् रुद्धा दृष्टिः शान्त एवोष्मा ॥ (१२५।१)
tathā hi stabdhaśyāvamaṅgam ruddhā dṛṣṭiḥ śānta evoṣmā ||
को ऽतिवर्तते दैवम् इति सहेतरैः प्रायात् ॥ (१२७।१)
ko 'tivartate daivam iti sahetaraiḥ prāyāt ||
उत्थितश्चाहमुदारकाय तां नीत्वाब्रवम् अहमस्मि कोऽपि तस्करः ॥ (१२८।१)
utthitaścāhamudārakāya tāṃ nītvābravam ahamasmi ko'pi taskaraḥ ||
त्वद्गतेनैव चेतसा सहायभूतेन त्वामिमाम् अभिसरन्तीम् अन्तरोपलभ्य कृपया त्वत्समीपमनैषम् ॥ (१२९।१)
tvadgatenaiva cetasā sahāyabhūtena tvāmimām abhisarantīm antaropalabhya kṛpayā tvatsamīpamanaiṣam ||
भूषणमिदमस्याः इत्यंशुपटलपाटितध्वान्तजालं तदप्यर्पितवान् ॥ (१३०।१)
bhūṣaṇamidamasyāḥ ityaṃśupaṭalapāṭitadhvāntajālaṃ tadapyarpitavān ||
उदारकस्तु तदादाय सलज्जं च सहर्षं च ससंभ्रमं च मामभाषत आर्य त्वयेवेयमस्यां निशि प्रिया मे दत्ता ॥ (१३१।१)
udārakastu tadādāya salajjaṃ ca saharṣaṃ ca sasaṃbhramaṃ ca māmabhāṣata ārya tvayeveyamasyāṃ niśi priyā me dattā ||
तथा हि न जाने वक्तुं त्वत्कर्मैतदद्भुतमिति ॥ (१३३।१)
tathā hi na jāne vaktuṃ tvatkarmaitadadbhutamiti ||
नैवमन्येनापि कृतपूर्वमिति प्रतिनियतैव वस्तुशक्तिः ॥ (१३५।१)
naivamanyenāpi kṛtapūrvamiti pratiniyataiva vastuśaktiḥ ||
त्वयाद्य साधुतोन्मीलितेति तत् प्रायस् त्वत्पूर्वावदानेभ्यो न रोचते ॥ (१३७।१)
tvayādya sādhutonmīliteti tat prāyas tvatpūrvāvadānebhyo na rocate ||
त्वयामुना सुकृतेन क्रीतो ऽयं दासजन इत्यसारमतिगरीयसा क्रीणासीति स ते प्रज्ञाधिक्षेपः ॥ (१३८।१)
tvayāmunā sukṛtena krīto 'yaṃ dāsajana ityasāramatigarīyasā krīṇāsīti sa te prajñādhikṣepaḥ ||
प्रियादानस्य प्रतिदानमिदं शरीरमिति तदलाभे निधनोन्मुखमिदमपि त्वयैव दत्तम् ॥ (१३९।१)
priyādānasya pratidānamidaṃ śarīramiti tadalābhe nidhanonmukhamidamapi tvayaiva dattam ||
अद्यप्रभृति भर्तव्यो ऽयं दासजनः इति मम पादयोर् अपतत् ॥ (१४१।१)
adyaprabhṛti bhartavyo 'yaṃ dāsajanaḥ iti mama pādayor apatat ||
उत्थाप्य चैनम् उरसोपश्लिष्याभाषिषि भद्र काद्य ते प्रतिपत्तिः इति ॥ (१४२।१)
utthāpya cainam urasopaśliṣyābhāṣiṣi bhadra kādya te pratipattiḥ iti ||
सो ऽभ्यधत्त न शक्नोमि चैनामत्र पित्रोर् अनभ्यनुज्ञयोपयम्य जीवितुम् ॥ (१४३।१)
so 'bhyadhatta na śaknomi caināmatra pitror anabhyanujñayopayamya jīvitum ||
अतो ऽस्यामेव यामिन्यां देशम् इमं जिहासामि को वाहम् यथा त्वमाज्ञपयसीति ॥ (१४४।१)
ato 'syāmeva yāminyāṃ deśam imaṃ jihāsāmi ko vāham yathā tvamājñapayasīti ||
स्वदेशो देशान्तरमिति नेयं गणना विदग्धस्य पुरुषस्य ॥ (१४६।१)
svadeśo deśāntaramiti neyaṃ gaṇanā vidagdhasya puruṣasya ||
कष्टाः प्रत्यवायभूयिष्ठाश्च कान्तारपथाः ॥ (१४८।१)
kaṣṭāḥ pratyavāyabhūyiṣṭhāśca kāntārapathāḥ ||
शैथिल्यमिव किंचित् प्रज्ञासत्त्वयोर् अनर्थेनेदृशेन देशत्यागेन संभाव्यते ॥ (१४९।१)
śaithilyamiva kiṃcit prajñāsattvayor anarthenedṛśena deśatyāgena saṃbhāvyate ||
अविचारानुमतेन तेन सद्य एवैनां तद्गृहमुपनीय तयैवापसर्पभूतया तत्र मृद्भाण्डावशेषमचोरयाव ॥ (१५२।१)
avicārānumatena tena sadya evaināṃ tadgṛhamupanīya tayaivāpasarpabhūtayā tatra mṛdbhāṇḍāvaśeṣamacorayāva ||
ततो निष्पत्य क्वचिन्मुषितकं निधाय समुच्चलन्तौ नागरिकसंपाते मार्गपार्श्वशायिनं कंचिन् मत्तवारणम् उपरिपुरुषम् आकृष्याध्यारोहाव ॥ (१५३।१)
tato niṣpatya kvacinmuṣitakaṃ nidhāya samuccalantau nāgarikasaṃpāte mārgapārśvaśāyinaṃ kaṃcin mattavāraṇam uparipuruṣam ākṛṣyādhyārohāva ||
ग्रैवेयप्रोतपादयुगलेन च मयोत्थाप्यमान एव पातिताधोरणपृथुलोरःस्थलपरिणतः पुरीतल्लतापरीदन्तकाण्डः स रक्षिकबलमक्षिणोत् ॥ (१५४।१)
graiveyaprotapādayugalena ca mayotthāpyamāna eva pātitādhoraṇapṛthuloraḥsthalapariṇataḥ purītallatāparīdantakāṇḍaḥ sa rakṣikabalamakṣiṇot ||
अपवाह्य च क्वचन जीर्णोद्याने शाखाग्राहिकया चावातराव ॥ (१५६।१)
apavāhya ca kvacana jīrṇodyāne śākhāgrāhikayā cāvātarāva ||
स्वगृहगतौ च स्नातौ शयनम् अध्यशिश्रियाव ॥ (१५७।१)
svagṛhagatau ca snātau śayanam adhyaśiśriyāva ||
तावद् एवोदगाद् उदधेर् उदयाचलेन्द्रपद्मरागशृङ्गकल्पं कल्पद्रुमहेमपल्लवापीडपाटलं पतङ्गमण्डलम् ॥ (१५८।१)
tāvad evodagād udadher udayācalendrapadmarāgaśṛṅgakalpaṃ kalpadrumahemapallavāpīḍapāṭalaṃ pataṅgamaṇḍalam ||
उत्थाय च धौतवक्त्रौ प्रगेतनानि मङ्गलान्यनुष्ठायास्मत्कर्मतुमुलं पुरमनुविचरन्तावशृणुव वरवधूगृहेषु कोलाहलम् ॥ (१५९।१)
utthāya ca dhautavaktrau pragetanāni maṅgalānyanuṣṭhāyāsmatkarmatumulaṃ puramanuvicarantāvaśṛṇuva varavadhūgṛheṣu kolāhalam ||
अथार्थैरर्थपतिः कुबेरदत्तमाश्वास्य कुलपालिकाविवाहं मासावधिकमकल्पयत् ॥ (१६०।१)
athārthairarthapatiḥ kuberadattamāśvāsya kulapālikāvivāhaṃ māsāvadhikamakalpayat ||
उपह्वरे पुनर् इत्यशिक्षयं धनमित्रम् उपतिष्ठ सखे एकान्त एव चर्मरत्नभस्त्रिकामिमां पुरस्कृत्याङ्गराजम् ॥ (१६१।१)
upahvare punar ityaśikṣayaṃ dhanamitram upatiṣṭha sakhe ekānta eva carmaratnabhastrikāmimāṃ puraskṛtyāṅgarājam ||
आचक्ष्व च जानात्येव देवो नैककोटिसारस्य वसुमित्रस्य मां धनमित्रं नामैकपुत्रम् ॥ (१६२।१)
ācakṣva ca jānātyeva devo naikakoṭisārasya vasumitrasya māṃ dhanamitraṃ nāmaikaputram ||
सो ऽहं मूलहरत्वमेत्यार्थिवर्गादस्म्यवज्ञातः ॥ (१६३।१)
so 'haṃ mūlaharatvametyārthivargādasmyavajñātaḥ ||
मदर्थमेव संवर्धितायां कुलपालिकायां मद्दारिद्र्यदोषात् पुनः कुबेरदत्तेन दुहितर्यर्थपतये दित्सितायाम् उद्वेगाद् उझितुम् असून् उपनगरभवं जरद्वनमवगाह्य कण्ठन्यस्तशस्त्रिकः केनापि जटाधरेण निवार्यैवमुक्तः किं ते साहसस्य मूलम् इति ॥ (१६४।१)
madarthameva saṃvardhitāyāṃ kulapālikāyāṃ maddāridryadoṣāt punaḥ kuberadattena duhitaryarthapataye ditsitāyām udvegād ujhitum asūn upanagarabhavaṃ jaradvanamavagāhya kaṇṭhanyastaśastrikaḥ kenāpi jaṭādhareṇa nivāryaivamuktaḥ kiṃ te sāhasasya mūlam iti ||
स पुनरेवं कृपालुर् अन्वग्रहीत् तात मूढो ऽसि ॥ (१६६।१)
sa punarevaṃ kṛpālur anvagrahīt tāta mūḍho 'si ||
आत्मानम् आत्मनानवसाद्यैवोद्धरन्ति सन्तः ॥ (१६८।१)
ātmānam ātmanānavasādyaivoddharanti santaḥ ||
सन्त्युपाया धनार्जनस्य बहवः नैको ऽपि छिन्नकण्ठप्रतिसंधानपूर्वस्य प्राणलाभस्य ॥ (१६९।१)
santyupāyā dhanārjanasya bahavaḥ naiko 'pi chinnakaṇṭhapratisaṃdhānapūrvasya prāṇalābhasya ||
साधितेयं लक्षग्राहिणी चर्मरत्नभस्त्रिका ॥ (१७२।१)
sādhiteyaṃ lakṣagrāhiṇī carmaratnabhastrikā ||
चिरमहमस्याः प्रसादात्कामरूपेषु कामप्रदः प्रजानामवात्सम् ॥ (१७३।१)
ciramahamasyāḥ prasādātkāmarūpeṣu kāmapradaḥ prajānāmavātsam ||
मत्सरिण्यां जरसि भूमिस्वर्गमत्रोद्देशे प्रवेक्ष्यन्नागतः ॥ (१७४।१)
matsariṇyāṃ jarasi bhūmisvargamatroddeśe pravekṣyannāgataḥ ||
मदन्यत्र चेयं वणिग्भ्यो वारमुख्याभ्यो वा दुग्धे इति हि तद्गता प्रतीतिः ॥ (१७६।१)
madanyatra ceyaṃ vaṇigbhyo vāramukhyābhyo vā dugdhe iti hi tadgatā pratītiḥ ||
किंतु यत् सकाशाद् अन्यायापहृतं तत्तस्मै प्रत्यर्पणीयम् ॥ (१७७।१)
kiṃtu yat sakāśād anyāyāpahṛtaṃ tattasmai pratyarpaṇīyam ||
न्यायार्जितं तु देवब्राह्मणेभ्यस्त्याज्यम् ॥ (१७८।१)
nyāyārjitaṃ tu devabrāhmaṇebhyastyājyam ||
अथेयं देवतेव शुचौ देशे निवेश्यार्च्यमाना प्रातः प्रातः सुवर्णपूर्णैव दृश्यते ॥ (१७९।१)
atheyaṃ devateva śucau deśe niveśyārcyamānā prātaḥ prātaḥ suvarṇapūrṇaiva dṛśyate ||
स एष कल्पः इति बद्धाञ्जलये मह्यम् एनां दत्त्वा किमपि ग्रावच्छिद्रं प्राविशत् ॥ (१८०।०)
sa eṣa kalpaḥ iti baddhāñjalaye mahyam enāṃ dattvā kimapi grāvacchidraṃ prāviśat ||
इयं च रत्नभूता चर्मभस्त्रिका देवायानिवेद्य नोपजीव्येत्यानीता ॥ (१८१।०)
iyaṃ ca ratnabhūtā carmabhastrikā devāyānivedya nopajīvyetyānītā ||
राजा च नियतमेवं वक्ष्यति भद्र प्रीतो ऽस्मि ॥ (१८३।१)
rājā ca niyatamevaṃ vakṣyati bhadra prīto 'smi ||
भूयश्च ब्रूहि यथा न कश्चिदेनां मुष्णाति तथानुगृह्यताम् इति ॥ (१८६।१)
bhūyaśca brūhi yathā na kaścidenāṃ muṣṇāti tathānugṛhyatām iti ||
ततः स्वगृहमेत्य यथोक्तमर्थत्यागं कृत्वा दिने दिने वरिवस्यमानां स्तेयलब्धैरर्थैर्नक्तमापूर्य प्राह्णे लोकाय दर्शयिष्यसि ॥ (१८८।१)
tataḥ svagṛhametya yathoktamarthatyāgaṃ kṛtvā dine dine varivasyamānāṃ steyalabdhairarthairnaktamāpūrya prāhṇe lokāya darśayiṣyasi ||
ततः कुबेरदत्तस् तृणाय मत्वार्थपतिम् अर्थलुब्धः कन्यकया स्वयमेव त्वाम् उपस्थास्यति ॥ (१८९।१)
tataḥ kuberadattas tṛṇāya matvārthapatim arthalubdhaḥ kanyakayā svayameva tvām upasthāsyati ||
अथ कुपितो ऽर्थपतिर् व्यवहर्तुम् अर्थगर्वाद् अभियोक्ष्यते ॥ (१९०।१)
atha kupito 'rthapatir vyavahartum arthagarvād abhiyokṣyate ||
तं च भूयश्चित्रैरुपायैः कौपीनावशेषं करिष्यावः ॥ (१९१।१)
taṃ ca bhūyaścitrairupāyaiḥ kaupīnāvaśeṣaṃ kariṣyāvaḥ ||
स्वकं चौर्यमनेनैवाभ्युपायेन सुप्रच्छन्नं भविष्यतीति ॥ (१९२।१)
svakaṃ cauryamanenaivābhyupāyena supracchannaṃ bhaviṣyatīti ||
तदहरेव मन्नियोगाद्विमर्दको ऽर्थपतिसेवाभियुक्तस् तस्योदारके वैरमभ्यवर्धयत् ॥ (१९४।१)
tadahareva manniyogādvimardako 'rthapatisevābhiyuktas tasyodārake vairamabhyavardhayat ||
अर्थलुब्धश्च कुबेरदत्तो निवृत्त्यार्थपतेर् धनमित्रायैव तनयां सानुनयं प्रादित्सत ॥ (१९५।१)
arthalubdhaśca kuberadatto nivṛttyārthapater dhanamitrāyaiva tanayāṃ sānunayaṃ prāditsata ||
एष्वेव दिवसेषु काममञ्जर्याः स्वसा यवीयसी रागमञ्जरी नाम पञ्चवीरगोष्ठे संगीतकम् अनुष्ठास्यतीति सान्द्रादरः समागमन् नागरजनः ॥ (१९७।१)
eṣveva divaseṣu kāmamañjaryāḥ svasā yavīyasī rāgamañjarī nāma pañcavīragoṣṭhe saṃgītakam anuṣṭhāsyatīti sāndrādaraḥ samāgaman nāgarajanaḥ ||
स चाहं सह सख्या धनमित्रेण तत्र संन्यधिषि ॥ (१९८।१)
sa cāhaṃ saha sakhyā dhanamitreṇa tatra saṃnyadhiṣi ||
प्रवृत्तनृत्यायां च तस्यां द्वितीयं रङ्गपीठं ममाभून्मनः ॥ (१९९।१)
pravṛttanṛtyāyāṃ ca tasyāṃ dvitīyaṃ raṅgapīṭhaṃ mamābhūnmanaḥ ||
तद्दृष्टिविभ्रमोत्पलवनसच्चापाश्रयश्च पञ्चशरो भावरसानां सामग्र्यात्समुदितबल इव मामतिमात्रमव्यथयत् ॥ (२००।१)
taddṛṣṭivibhramotpalavanasaccāpāśrayaśca pañcaśaro bhāvarasānāṃ sāmagryātsamuditabala iva māmatimātramavyathayat ||
अथासौ नगरदेवतेव नगरमोषरोषिता लीलाकटाक्षमालाशृङ्खलाभिर् नीलोत्पलपलाशश्यामलाभिर् माम् अबध्नात् ॥ (२०१।१)
athāsau nagaradevateva nagaramoṣaroṣitā līlākaṭākṣamālāśṛṅkhalābhir nīlotpalapalāśaśyāmalābhir mām abadhnāt ||
नृत्योत्थिता च सा सिद्धिलाभशोभिनी किं विलासात् किमभिलाषात् किमकस्मादेव वा न जाने असकृन् मां सखीभिरप्यनुपलक्षितेनापाङ्गप्रेक्षितेन सविभ्रमारेचितभ्रूलतम् अभिवीक्ष्य सापदेशं च किंचिद् आविष्कृतदशनचन्द्रिकं स्मित्वा लोकलोचनमानसानुयाता प्रातिष्ठत ॥ (२०२।१)
nṛtyotthitā ca sā siddhilābhaśobhinī kiṃ vilāsāt kimabhilāṣāt kimakasmādeva vā na jāne asakṛn māṃ sakhībhirapyanupalakṣitenāpāṅgaprekṣitena savibhramārecitabhrūlatam abhivīkṣya sāpadeśaṃ ca kiṃcid āviṣkṛtadaśanacandrikaṃ smitvā lokalocanamānasānuyātā prātiṣṭhata ||
सो ऽहं स्वगृहमेत्य दुर्निवारयोत्कण्ठया दूरीकृताहारस्पृहः शिरःशूलस्पर्शनम् अपदिशन् विविक्ते तल्पे मुक्तैरवयवैरशयिषि ॥ (२०३।१)
so 'haṃ svagṛhametya durnivārayotkaṇṭhayā dūrīkṛtāhāraspṛhaḥ śiraḥśūlasparśanam apadiśan vivikte talpe muktairavayavairaśayiṣi ||
अतिनिष्णातश्च मदनतन्त्रे मामभ्युपेत्य धनमित्रो रहस्यकथयत् सखे सैव धन्या गणिकादारिका यामेवं भवन्मनो ऽभिनिविशते ॥ (२०४।१)
atiniṣṇātaśca madanatantre māmabhyupetya dhanamitro rahasyakathayat sakhe saiva dhanyā gaṇikādārikā yāmevaṃ bhavanmano 'bhiniviśate ||
तामप्यचिराद् अयुग्मशरः शरशयने शाययिष्यति ॥ (२०६।१)
tāmapyacirād ayugmaśaraḥ śaraśayane śāyayiṣyati ||
स्थानाभिनिवेशिनोश्च वामयत्नसाध्यः समागमः ॥ (२०७।१)
sthānābhiniveśinośca vāmayatnasādhyaḥ samāgamaḥ ||
किंतु सा किल वारकन्यका गणिकास्वधर्मप्रतीपगामिना भद्रोदारेणाशयेन समगिरत गुणशुल्काहम् न धनशुल्का ॥ (२०८।१)
kiṃtu sā kila vārakanyakā gaṇikāsvadharmapratīpagāminā bhadrodāreṇāśayena samagirata guṇaśulkāham na dhanaśulkā ||
न च पाणिग्रहणादृते ऽन्यभोग्यं यौवनम् इति ॥ (२०९।१)
na ca pāṇigrahaṇādṛte 'nyabhogyaṃ yauvanam iti ||
तच्च मुहुः प्रतिषिध्याकृतार्था तद्भगिनी काममञ्जरीमाता च माधवसेना राजानमश्रुकण्ठ्यौ व्यजिज्ञपताम् देव युष्मद्दासी रागमञ्जरी रूपानुरूपशीलशिल्पकौशला पूरयिष्यति मनोरथान् इत्यासीद् अस्माकम् अतिमहत्याशा साद्य मूलच्छिन्ना ॥ (२१०।१)
tacca muhuḥ pratiṣidhyākṛtārthā tadbhaginī kāmamañjarīmātā ca mādhavasenā rājānamaśrukaṇṭhyau vyajijñapatām deva yuṣmaddāsī rāgamañjarī rūpānurūpaśīlaśilpakauśalā pūrayiṣyati manorathān ityāsīd asmākam atimahatyāśā sādya mūlacchinnā ||
यदियमतिक्रम्य स्वकुलधर्ममर्थनिरपेक्षा गुणेभ्य एवं स्वं यौवनं विचिक्रीषते कुलस्त्रीवृत्तम् एवाच्युतम् अनुतिष्ठासति ॥ (२११।१)
yadiyamatikramya svakuladharmamarthanirapekṣā guṇebhya evaṃ svaṃ yauvanaṃ vicikrīṣate kulastrīvṛttam evācyutam anutiṣṭhāsati ||
सा चेदियं देवपादाज्ञयापि तावत्प्रकृतिमापद्येत तदा पेशलं भवेत् इति ॥ (२१२।१)
sā cediyaṃ devapādājñayāpi tāvatprakṛtimāpadyeta tadā peśalaṃ bhavet iti ||
राज्ञा च तदनुरोधात्तथानुशिष्टा सत्यप्यनाश्रवैव सा यदासीत् तदास्याः स्वसा माता च रुदितनिर्बन्धेन राज्ञे समगिरताम् यदि कश्चिद्भुजङ्गो ऽस्मदिच्छया विनैनां बालां विप्रलभ्य नाशयिष्यति स तस्करवद्वध्यः इति ॥ (२१३।१)
rājñā ca tadanurodhāttathānuśiṣṭā satyapyanāśravaiva sā yadāsīt tadāsyāḥ svasā mātā ca ruditanirbandhena rājñe samagiratām yadi kaścidbhujaṅgo 'smadicchayā vinaināṃ bālāṃ vipralabhya nāśayiṣyati sa taskaravadvadhyaḥ iti ||
तदेवं स्थिते धनाद् ऋते न तत्स्वजनो ऽनुमन्यते ॥ (२१४।१)
tadevaṃ sthite dhanād ṛte na tatsvajano 'numanyate ||
न तु धनदायासावभ्युपगच्छतीति विचिन्त्यो ऽत्राभ्युपायः इति ॥ (२१५।१)
na tu dhanadāyāsāvabhyupagacchatīti vicintyo 'trābhyupāyaḥ iti ||
गुणैस्तामावर्ज्य गूढं धनैस्तत्स्वजनं तोषयावः इति ॥ (२१७।१)
guṇaistāmāvarjya gūḍhaṃ dhanaistatsvajanaṃ toṣayāvaḥ iti ||
ततश्च कांचित् काममञ्जर्याः प्रधानदूतीं धर्मरक्षितां नाम शाक्यभिक्षुकीं चीवरपिण्डदानादिनोपसंगृह्य तन्मुखेन तया बन्धक्या पणबन्धम् अकरवम् अजिनरत्नमुदारकान्मुषित्वा मया तुभ्यं देयम् यदि प्रतिदानं रागमञ्जरी इति ॥ (२१८।१)
tataśca kāṃcit kāmamañjaryāḥ pradhānadūtīṃ dharmarakṣitāṃ nāma śākyabhikṣukīṃ cīvarapiṇḍadānādinopasaṃgṛhya tanmukhena tayā bandhakyā paṇabandham akaravam ajinaratnamudārakānmuṣitvā mayā tubhyaṃ deyam yadi pratidānaṃ rāgamañjarī iti ||
सो ऽहं सम्प्रतिपन्नायां च तस्यां तथा तदर्थं सम्पाद्य मद्गुणोन्मादिताया रागमञ्जर्याः करकिसलयम् अग्रहीषम् ॥ (२१९।१)
so 'haṃ sampratipannāyāṃ ca tasyāṃ tathā tadarthaṃ sampādya madguṇonmāditāyā rāgamañjaryāḥ karakisalayam agrahīṣam ||
यस्यां च निशि चर्मरत्नस्तेयवादस्तस्याः प्रारम्भे कार्यान्तरापदेशेनाहूतेषु शृण्वत्स्वेव नागरमुख्येषु मत्प्रणिधिर् विमर्दको ऽर्थपतिगृह्यो नाम भूत्वा धनमित्रमुल्लङ्घ्य बह्व् अतर्जयत् ॥ (२२०।१)
yasyāṃ ca niśi carmaratnasteyavādastasyāḥ prārambhe kāryāntarāpadeśenāhūteṣu śṛṇvatsveva nāgaramukhyeṣu matpraṇidhir vimardako 'rthapatigṛhyo nāma bhūtvā dhanamitramullaṅghya bahv atarjayat ||
उक्तं च धनमित्रेण भद्र कस्तवार्थो यत्परस्य हेतोर्मामाक्रोशसि ॥ (२२१।१)
uktaṃ ca dhanamitreṇa bhadra kastavārtho yatparasya hetormāmākrośasi ||
न स्मरामि स्वल्पमपि तवापकारं मत्कृतम् इति ॥ (२२२।१)
na smarāmi svalpamapi tavāpakāraṃ matkṛtam iti ||
स भूयो ऽपि तर्जयन्निवाब्रवीत् स एष धनगर्वो नाम यत्परस्य भार्यां शुल्कक्रीतां पुनस्तत्पितरौ द्रव्येण विलोभ्य स्वीचिकीर्षसि ॥ (२२३।१)
sa bhūyo 'pi tarjayannivābravīt sa eṣa dhanagarvo nāma yatparasya bhāryāṃ śulkakrītāṃ punastatpitarau dravyeṇa vilobhya svīcikīrṣasi ||
ब्रवीषि च कस्तवापकारो मत्कृतः इति ननु प्रतीतमेवैतत् सार्थवाहस्यार्थपतेर्विमर्दको बहिश्चराः प्राणाः इति ॥ (२२४।१)
bravīṣi ca kastavāpakāro matkṛtaḥ iti nanu pratītamevaitat sārthavāhasyārthapatervimardako bahiścarāḥ prāṇāḥ iti ||
ममैकरात्रजागरप्रतीकारस्तवैष चर्मरत्नाहङ्कारदाहज्वरः इति ॥ (२२७।१)
mamaikarātrajāgarapratīkārastavaiṣa carmaratnāhaṅkāradāhajvaraḥ iti ||
तथा ब्रुवाणश्च पौरमुख्यैः सामर्षं निषिध्यापवाहितो ऽभूत् ॥ (२२८।१)
tathā bruvāṇaśca pauramukhyaiḥ sāmarṣaṃ niṣidhyāpavāhito 'bhūt ||
इयं च वार्ता कृत्रिमार्तिना धनमित्रेण चर्मरत्ननाशमादावेवोपक्षिप्य पार्थिवाय निवेदिता ॥ (२२९।१)
iyaṃ ca vārtā kṛtrimārtinā dhanamitreṇa carmaratnanāśamādāvevopakṣipya pārthivāya niveditā ||
स चार्थपतिमाहूयोपह्वरे पृष्टवान् अङ्ग किमस्ति कश्चिद्विमर्दको नामात्रभवतः इति ॥ (२३०।१)
sa cārthapatimāhūyopahvare pṛṣṭavān aṅga kimasti kaścidvimardako nāmātrabhavataḥ iti ||
तेन च मूढात्मना अस्ति देव परं मित्रम् ॥ (२३१।१)
tena ca mūḍhātmanā asti deva paraṃ mitram ||
कश्च तेनार्थः इति कथिते राज्ञोक्तम् अपि शक्नोषि तमाह्वातुम् इति ॥ (२३२।१)
kaśca tenārthaḥ iti kathite rājñoktam api śaknoṣi tamāhvātum iti ||
बाढमस्मि शक्तः इति निर्गत्य स्वगृहे वेशवाटे द्यूतसभायामापणे च निपुणमन्विष्यन्नोपलब्धवान् ॥ (२३३।१)
bāḍhamasmi śaktaḥ iti nirgatya svagṛhe veśavāṭe dyūtasabhāyāmāpaṇe ca nipuṇamanviṣyannopalabdhavān ||
स खलु विमर्दको मद्ग्राहितत्वदभिज्ञानचिह्नो मन्नियोगात्त्वदन्वेषणायोज्जयिनीं तदहरेव प्रातिष्ठत ॥ (२३५।१)
sa khalu vimardako madgrāhitatvadabhijñānacihno manniyogāttvadanveṣaṇāyojjayinīṃ tadahareva prātiṣṭhata ||
अर्थपतिस्तु तमदृष्ट्वा तत्कृतम् अपराधम् आत्मसम्बद्धं मत्वा मोहाद्भयाद्वा प्रत्याख्याय पुनर्धनमित्रेण विभाविते कुपितेन राज्ञा निगृह्य निगडबन्धनमनीयत ॥ (२३६।१)
arthapatistu tamadṛṣṭvā tatkṛtam aparādham ātmasambaddhaṃ matvā mohādbhayādvā pratyākhyāya punardhanamitreṇa vibhāvite kupitena rājñā nigṛhya nigaḍabandhanamanīyata ||
तेष्वेव दिवसेषु विधिना कल्पोक्तेन चर्मरत्नं दोग्धुकामा काममञ्जरी पूर्वदुग्धं क्षपणीभूतं विरूपकं रहस्युपसृत्य ततो ऽपहृतं सर्वमर्थजातं तस्मै प्रत्यर्प्य सप्रश्रयं च बह्वनुनीय प्रत्यागमत् ॥ (२३७।१)
teṣveva divaseṣu vidhinā kalpoktena carmaratnaṃ dogdhukāmā kāmamañjarī pūrvadugdhaṃ kṣapaṇībhūtaṃ virūpakaṃ rahasyupasṛtya tato 'pahṛtaṃ sarvamarthajātaṃ tasmai pratyarpya sapraśrayaṃ ca bahvanunīya pratyāgamat ||
सो ऽपि कथंचिन् निर्ग्रन्थिकग्रहान् मोचितात्मा मदनुशिष्टो हृष्टतमः स्वधर्ममेव प्रत्यपद्यत ॥ (२३८।१)
so 'pi kathaṃcin nirgranthikagrahān mocitātmā madanuśiṣṭo hṛṣṭatamaḥ svadharmameva pratyapadyata ||
काममञ्जर्यपि कतिपयैरेवाहोभिरश्मन्तकशेषमजिनरत्नदोहाशया स्वमभ्युदयमकरोत् ॥ (२३९।१)
kāmamañjaryapi katipayairevāhobhiraśmantakaśeṣamajinaratnadohāśayā svamabhyudayamakarot ||
अथ मत्प्रयुक्तो धनमित्रः पार्थिवं मिथो व्यज्ञापयत् देव येयं गणिका काममञ्जरी लोभोत्कर्षाल्लोभमञ्जरीति लोकावक्रोशपात्रमासीत् साद्य मुसलोलूखलान्यपि निरपेक्षं त्यजति ॥ (२४०।१)
atha matprayukto dhanamitraḥ pārthivaṃ mitho vyajñāpayat deva yeyaṃ gaṇikā kāmamañjarī lobhotkarṣāllobhamañjarīti lokāvakrośapātramāsīt sādya musalolūkhalānyapi nirapekṣaṃ tyajati ||
वणिग्भ्यो वारमुख्याभ्यश्च दुग्धे नान्येभ्य इति हि तद्गता प्रतीतिः ॥ (२४३।१)
vaṇigbhyo vāramukhyābhyaśca dugdhe nānyebhya iti hi tadgatā pratītiḥ ||
सा सद्य एव राज्ञा सह जनन्या समाहूयत ॥ (२४५।१)
sā sadya eva rājñā saha jananyā samāhūyata ||
व्यथितवर्णेनेव मयोपह्वरे कथितम् नूनमार्ये सर्वस्वत्यागाद् अतिप्रकाशाद् आशङ्कनीयचर्मरत्नलाभा ॥ (२४६।१)
vyathitavarṇeneva mayopahvare kathitam nūnamārye sarvasvatyāgād atiprakāśād āśaṅkanīyacarmaratnalābhā ||
भूयोभूयश्च निर्बद्धया त्वया नियतमस्मि तदागतित्वेनाहम् अपदेश्यः ॥ (२४८।१)
bhūyobhūyaśca nirbaddhayā tvayā niyatamasmi tadāgatitvenāham apadeśyaḥ ||
चर्मरत्नं च धनमित्रमेव प्रतिभजिष्यति ॥ (२५२।१)
carmaratnaṃ ca dhanamitrameva pratibhajiṣyati ||
तया तज्जनन्या चाश्रूणि विसृज्योक्तम् अस्त्येवैतदस्मद्बालिश्यान् निर्भिन्नप्रायं रहस्यम् ॥ (२५५।१)
tayā tajjananyā cāśrūṇi visṛjyoktam astyevaitadasmadbāliśyān nirbhinnaprāyaṃ rahasyam ||
राज्ञश्च निर्बन्धाद् द्विश्त्रिश्चतुर्निह्नुत्यापि नियतमागतिरपदेश्यैव चोरितस्य त्वयि ॥ (२५६।१)
rājñaśca nirbandhād dviśtriścaturnihnutyāpi niyatamāgatirapadeśyaiva coritasya tvayi ||
त्वयि त्वपदिष्टे सर्वमस्मत्कुटुम्बमवसीदेत् ॥ (२५७।१)
tvayi tvapadiṣṭe sarvamasmatkuṭumbamavasīdet ||
अङ्गपुरप्रसिद्धं च तस्य कीनाशस्यास्माभिः संगतम् ॥ (२५९।१)
aṅgapuraprasiddhaṃ ca tasya kīnāśasyāsmābhiḥ saṃgatam ||
अमुनैव तदस्मभ्यं दत्तमित्यपदिश्य वरमात्मा गोपायितुम् इति माम् अभ्युपगमय्य राजकुलमगमताम् ॥ (२६०।१)
amunaiva tadasmabhyaṃ dattamityapadiśya varamātmā gopāyitum iti mām abhyupagamayya rājakulamagamatām ||
राज्ञानुयुक्ते च नैष न्यायो वेशकुलस्य यद्दातुरपदेशः ॥ (२६१।१)
rājñānuyukte ca naiṣa nyāyo veśakulasya yaddāturapadeśaḥ ||
न ह्यर्थैर्न्यायार्जितैरेव पुरुषा वेशम् उपतिष्ठन्तीत्य् असकृद् अतिप्रणुद्य कर्णनासाछेदोपक्षेपभीषिताभ्यां दग्धबन्धकीभ्यां स एव तपस्वी तस्करत्वेनार्थपतिर् अग्राह्यत ॥ (२६२।१)
na hyarthairnyāyārjitaireva puruṣā veśam upatiṣṭhantīty asakṛd atipraṇudya karṇanāsāchedopakṣepabhīṣitābhyāṃ dagdhabandhakībhyāṃ sa eva tapasvī taskaratvenārthapatir agrāhyata ||
कुपितेन च राज्ञा तस्य प्राणेषूद्यतो दण्डः ॥ (२६३।१)
kupitena ca rājñā tasya prāṇeṣūdyato daṇḍaḥ ||
प्राञ्जलिना धनमित्रेणैव प्रत्यषिध्यत आर्य मौर्यदत्त एष वरो वणिजाम् ईदृशेष्व् अपराधेष्व् असुभिर् अवियोगः ॥ (२६४।१)
prāñjalinā dhanamitreṇaiva pratyaṣidhyata ārya mauryadatta eṣa varo vaṇijām īdṛśeṣv aparādheṣv asubhir aviyogaḥ ||
यदि कुपितो ऽसि हृतसर्वस्वो निर्वासनीयः पाप एषः इति ॥ (२६५।१)
yadi kupito 'si hṛtasarvasvo nirvāsanīyaḥ pāpa eṣaḥ iti ||
पटच्चरच्छेदशेषो ऽर्थपतिर् अर्थमत्तः सर्वपौरजनसमक्षं निरवास्यत ॥ (२६८।१)
paṭaccaracchedaśeṣo 'rthapatir arthamattaḥ sarvapaurajanasamakṣaṃ niravāsyata ||
तस्यैव द्रव्याणां तु केनचिदवयवेन सा वराकी काममञ्जरी चर्मरत्नमृगतृष्णिकापविद्धसर्वस्वा सानुकम्पं धनमित्राभिनोदितेन भूपेनान्वगृह्यत ॥ (२६९।१)
tasyaiva dravyāṇāṃ tu kenacidavayavena sā varākī kāmamañjarī carmaratnamṛgatṛṣṇikāpaviddhasarvasvā sānukampaṃ dhanamitrābhinoditena bhūpenānvagṛhyata ||
धनमित्रश्चाहनि गुणिनि कुलपालिकाम् उपायंस्त ॥ (२७०।१)
dhanamitraścāhani guṇini kulapālikām upāyaṃsta ||
तदेवं सिद्धसंकल्पो रागमञ्जरीगृहं हेमरत्नपूर्णमकरवम् ॥ (२७१।१)
tadevaṃ siddhasaṃkalpo rāgamañjarīgṛhaṃ hemaratnapūrṇamakaravam ||
अस्मिंश्च पुरे लुब्धसमृद्धवर्गस्तथा मुषितो यथा कपालपाणिः स्वैरेव धनैर्मद्विश्राणितैः समृद्धीकृतस्यार्थवर्गस्य गृहेषु भिक्षार्थम् अभ्रमत् ॥ (२७२।१)
asmiṃśca pure lubdhasamṛddhavargastathā muṣito yathā kapālapāṇiḥ svaireva dhanairmadviśrāṇitaiḥ samṛddhīkṛtasyārthavargasya gṛheṣu bhikṣārtham abhramat ||
न ह्यलमतिनिपुणो ऽपि पुरुषो नियतिलिखितां लेखामतिक्रमितुम् ॥ (२७३।१)
na hyalamatinipuṇo 'pi puruṣo niyatilikhitāṃ lekhāmatikramitum ||
यतो ऽहमेकदा रागमञ्जर्याः प्रणयकोपप्रशमनाय सानुनयं पायितायाः पुनः पुनः प्रणयसमर्पितमुखमधुगण्डूषम् आस्वादम् आस्वादं मदेनास्पृश्ये ॥ (२७४।१)
yato 'hamekadā rāgamañjaryāḥ praṇayakopapraśamanāya sānunayaṃ pāyitāyāḥ punaḥ punaḥ praṇayasamarpitamukhamadhugaṇḍūṣam āsvādam āsvādaṃ madenāspṛśye ||
शीलं हि मदोन्मादयोरमार्गेणाप्युचितकर्मस्वेव प्रवर्तनम् ॥ (२७५।१)
śīlaṃ hi madonmādayoramārgeṇāpyucitakarmasveva pravartanam ||
यदहमुपोढमदः नगरमिदमेकयैव शर्वर्या निर्धनीकृत्य त्वद्भवनं पूरयेयम् इति प्रव्यथितप्रियतमाप्रणामाञ्जलिशपथशतातिवर्ती मत्तवारण इव रभसच्छिन्नशृङ्खलः कयापि धात्र्या शृगालिकाख्ययानुगम्यमानो नातिपरिकरो ऽसिद्वितीयो रंहसा परेणोदचलम् ॥ (२७६।१)
yadahamupoḍhamadaḥ nagaramidamekayaiva śarvaryā nirdhanīkṛtya tvadbhavanaṃ pūrayeyam iti pravyathitapriyatamāpraṇāmāñjaliśapathaśatātivartī mattavāraṇa iva rabhasacchinnaśṛṅkhalaḥ kayāpi dhātryā śṛgālikākhyayānugamyamāno nātiparikaro 'sidvitīyo raṃhasā pareṇodacalam ||
अभिपततो ऽपि नागरिकपुरुषानशङ्कमेव विगृह्य तस्कर इति तैरभिहन्यमानो ऽपि नातिकुपितः क्रीडन्निव मदावसन्नहस्तपतितेन निस्त्रिंशेन द्वित्रानेव हत्वावघूर्णमानताम्रदृष्टिरपतम् ॥ (२७७।१)
abhipatato 'pi nāgarikapuruṣānaśaṅkameva vigṛhya taskara iti tairabhihanyamāno 'pi nātikupitaḥ krīḍanniva madāvasannahastapatitena nistriṃśena dvitrāneva hatvāvaghūrṇamānatāmradṛṣṭirapatam ||
अनन्तरमार्तरवान्विसृजन्ती शृगालिका ममाभ्याशमागमत् ॥ (२७८।१)
anantaramārtaravānvisṛjantī śṛgālikā mamābhyāśamāgamat ||
आपदा तु मदापहारिण्या सद्य एव बोधितस्तत्क्षणोपजातया प्रतिभया व्यचीचरम् अहो ममेयं मोहमूला महत्यापदापतिता ॥ (२८०।१)
āpadā tu madāpahāriṇyā sadya eva bodhitastatkṣaṇopajātayā pratibhayā vyacīcaram aho mameyaṃ mohamūlā mahatyāpadāpatitā ||
प्रसृततरं च सख्यं मया सह धनमित्रस्य मत्परिग्रहत्वं च रागमञ्जर्याः ॥ (२८१।१)
prasṛtataraṃ ca sakhyaṃ mayā saha dhanamitrasya matparigrahatvaṃ ca rāgamañjaryāḥ ||
मदेनसा च तौ प्रोर्णुतौ श्वो नियतं निग्रहीष्येते ॥ (२८२।१)
madenasā ca tau prorṇutau śvo niyataṃ nigrahīṣyete ||
तदियमिह प्रतिपत्तिर्ययानुष्ठीयमानया मन्नियोगतस्तौ परित्रास्येते ॥ (२८३।१)
tadiyamiha pratipattiryayānuṣṭhīyamānayā manniyogatastau paritrāsyete ||
मां च कदाचिदनर्थादितस्तारयिष्यतीति कमप्युपायमात्मनैव निर्णीय शृगालिकाम् अगादिषम् अपेहि जरतिके या तामर्थलुब्धां दग्धगणिकां रागमञ्जरिकाम् अजिनरत्नमत्तेन शत्रुणा मे मित्रछद्मना धनमित्रेण संगमितवती सा हतासि ॥ (२८४।१)
māṃ ca kadācidanarthāditastārayiṣyatīti kamapyupāyamātmanaiva nirṇīya śṛgālikām agādiṣam apehi jaratike yā tāmarthalubdhāṃ dagdhagaṇikāṃ rāgamañjarikām ajinaratnamattena śatruṇā me mitrachadmanā dhanamitreṇa saṃgamitavatī sā hatāsi ||
तस्य पापस्य चर्मरत्नमोषाद्दुहितुश्च ते साराभरणापहारादहमद्य निःशल्यमुत्सृजेयं जीवितम् इति ॥ (२८५।१)
tasya pāpasya carmaratnamoṣādduhituśca te sārābharaṇāpahārādahamadya niḥśalyamutsṛjeyaṃ jīvitam iti ||
सा पुनर् उद्धटितज्ञा परमधूर्ता साश्रुगद्गदमुदञ्जलिस्तान् पुरुषान्सप्रणाममासादितवती सामपूर्वं मम पुरस्तादयाचत भद्रकाः प्रतीक्ष्यतां कंचित् कालं यावदस्मादस्मदीयं सर्वं मुषितमर्थजातमवगच्छेयम् इति ॥ (२८६।१)
sā punar uddhaṭitajñā paramadhūrtā sāśrugadgadamudañjalistān puruṣānsapraṇāmamāsāditavatī sāmapūrvaṃ mama purastādayācata bhadrakāḥ pratīkṣyatāṃ kaṃcit kālaṃ yāvadasmādasmadīyaṃ sarvaṃ muṣitamarthajātamavagaccheyam iti ||
तथेति तैः प्रतिपन्ने पुनर्मत्समीपमासाद्य सौम्य क्षमस्वास्य दासीजनस्यैकमपराधम् ॥ (२८७।१)
tatheti taiḥ pratipanne punarmatsamīpamāsādya saumya kṣamasvāsya dāsījanasyaikamaparādham ||
अस्तु स कामं त्वत्कलत्राभिमर्शी वैरास्पदं धनमित्रः ॥ (२८८।१)
astu sa kāmaṃ tvatkalatrābhimarśī vairāspadaṃ dhanamitraḥ ||
स्मरंस्तु चिरकृतां ते परिचर्यामनुग्रहीतुमर्हसि दासीं रागमञ्जरीम् ॥ (२८९।१)
smaraṃstu cirakṛtāṃ te paricaryāmanugrahītumarhasi dāsīṃ rāgamañjarīm ||
तद्ब्रूहि क्व निहितमस्यां भूषणम् इति पादयोरपतत् ॥ (२९१।१)
tadbrūhi kva nihitamasyāṃ bhūṣaṇam iti pādayorapatat ||
ततो दयमान इवाहम् अब्रवम् भवतु मृत्युहस्तवर्तिनः किं ममामुष्या वैरानुबन्धेन इति तद् ब्रुवन्निव कर्ण एवैनामशिक्षयम् एवमेवं प्रतिपत्तव्यम् इति ॥ (२९२।१)
tato dayamāna ivāham abravam bhavatu mṛtyuhastavartinaḥ kiṃ mamāmuṣyā vairānubandhena iti tad bruvanniva karṇa evaināmaśikṣayam evamevaṃ pratipattavyam iti ||
सा तु प्रतिपन्नार्थेव जीव चिरम् प्रसीदन्तु ते देवताः देवो ऽप्यङ्गराजः पौरुषप्रीतो मोचयतु त्वाम् एते ऽपि भद्रमुखास्तव दयन्ताम् इति क्षणादपासरत् ॥ (२९३।१)
sā tu pratipannārtheva jīva ciram prasīdantu te devatāḥ devo 'pyaṅgarājaḥ pauruṣaprīto mocayatu tvām ete 'pi bhadramukhāstava dayantām iti kṣaṇādapāsarat ||
आनीये चाहमारक्षकनायकस्य शासनाच्चारकम् ॥ (२९४।१)
ānīye cāhamārakṣakanāyakasya śāsanāccārakam ||
अथोत्तरेद्युरागत्य दृप्ततरः सुभगमानी सुन्दरंमन्यः पितुर् अत्ययाद् अचिराधिष्ठिताधिकारस् तारुण्यमदाद् अनतिपक्वः कान्तको नाम नागरिकः किंचिद् इव भर्त्सयित्वा मां समभ्यधत्त न चेद्धनमित्रस्याजिनरत्नं प्रतिप्रयच्छसि न चेद्वा नागरिकेभ्यश्चोरितकानि प्रत्यर्पयसि द्रक्ष्यसि पारमष्टादशानां कारणानाम् अन्ते च मृत्युमुखम् इति मया तु स्मयमानेनाभिहितम् सौम्य यद्यपि दद्याम् आ जन्मनो मुषितं धनं न त्वर्थपतिदारापहारिणः शत्रोर्मे मित्रमुखस्य धनमित्रस्य चर्मरत्नप्रत्याशां पूरयेयम् ॥ (२९५।१)
athottaredyurāgatya dṛptataraḥ subhagamānī sundaraṃmanyaḥ pitur atyayād acirādhiṣṭhitādhikāras tāruṇyamadād anatipakvaḥ kāntako nāma nāgarikaḥ kiṃcid iva bhartsayitvā māṃ samabhyadhatta na ceddhanamitrasyājinaratnaṃ pratiprayacchasi na cedvā nāgarikebhyaścoritakāni pratyarpayasi drakṣyasi pāramaṣṭādaśānāṃ kāraṇānām ante ca mṛtyumukham iti mayā tu smayamānenābhihitam saumya yadyapi dadyām ā janmano muṣitaṃ dhanaṃ na tvarthapatidārāpahāriṇaḥ śatrorme mitramukhasya dhanamitrasya carmaratnapratyāśāṃ pūrayeyam ||
अदत्त्वैव तदयुतमपि यातनानामनुभवेयम् ॥ (२९६।१)
adattvaiva tadayutamapi yātanānāmanubhaveyam ||
तेनैव क्रमेण वर्तमाने सान्त्वनतर्जनप्राये प्रतिदिनमनुयोगव्यतिकरे ऽनुगुणान्नपानलाभात् कतिपयैर् एवाहोभिर् विरोपितव्रणः प्रकृतिस्थो ऽहमासम् ॥ (२९८।१)
tenaiva krameṇa vartamāne sāntvanatarjanaprāye pratidinamanuyogavyatikare 'nuguṇānnapānalābhāt katipayair evāhobhir viropitavraṇaḥ prakṛtistho 'hamāsam ||
अथ कदाचिद् अच्युताम्बरपीतातपत्विषि क्षयिणि वासरे हृष्टवर्णा शृगालिकोज्ज्वलेन वेषेणोपसृत्य दूरस्थानुचरा माम् उपश्लिष्याब्रवीत् आर्य दिष्ट्या वर्धसे ॥ (२९९।१)
atha kadācid acyutāmbarapītātapatviṣi kṣayiṇi vāsare hṛṣṭavarṇā śṛgālikojjvalena veṣeṇopasṛtya dūrasthānucarā mām upaśliṣyābravīt ārya diṣṭyā vardhase ||
यथा त्वयादिश्ये तथा धनमित्रम् एत्याब्रवम् आर्य तवैवमापन्नः सुहृदित्युवाच अहमद्य वेशसंसर्गसुलभात्पानदोषाद् बद्धः ॥ (३०१।१)
yathā tvayādiśye tathā dhanamitram etyābravam ārya tavaivamāpannaḥ suhṛdityuvāca ahamadya veśasaṃsargasulabhātpānadoṣād baddhaḥ ||
त्वया पुनरविशङ्कमद्यैव राजा विज्ञापनीयः देव देवप्रसादादेव पुरापि तद् अजिनरत्नम् अर्थपतिमुषितम् आसादितम् ॥ (३०२।१)
tvayā punaraviśaṅkamadyaiva rājā vijñāpanīyaḥ deva devaprasādādeva purāpi tad ajinaratnam arthapatimuṣitam āsāditam ||
अथ तु भर्ता रागमञ्जर्याः कश्चिदक्षधूर्तः कलासु कवित्वेषु लोकवार्तासु चातिवैचक्षण्यान्मया समसृज्यत तत्सम्बन्धाच्च वस्त्राभरणप्रेषणादिना तद्भार्यां प्रतिदिनमन्ववर्ते ॥ (३०३।१)
atha tu bhartā rāgamañjaryāḥ kaścidakṣadhūrtaḥ kalāsu kavitveṣu lokavārtāsu cātivaicakṣaṇyānmayā samasṛjyata tatsambandhācca vastrābharaṇapreṣaṇādinā tadbhāryāṃ pratidinamanvavarte ||
तेन च कुपितेन हृतं तच्चर्मरत्नम् आभरणसमुद्गकश्च तस्याः ॥ (३०५।१)
tena ca kupitena hṛtaṃ taccarmaratnam ābharaṇasamudgakaśca tasyāḥ ||
स तु भूयः स्तेयाय भ्रमन्नगृह्यत नागरिकपुरुषैः ॥ (३०६।१)
sa tu bhūyaḥ steyāya bhramannagṛhyata nāgarikapuruṣaiḥ ||
आपन्नेन चामुनानुसृत्य रुदत्यै रागमञ्जरीपरिचारिकायै पूर्वप्रणयानुवर्तिना तद्भाण्डनिधानोद्देशः कथितः ॥ (३०७।१)
āpannena cāmunānusṛtya rudatyai rāgamañjarīparicārikāyai pūrvapraṇayānuvartinā tadbhāṇḍanidhānoddeśaḥ kathitaḥ ||
ममापि चर्मरत्नमुपायोपक्रान्तो यदि प्रयच्छेद् इह देवपादैः प्रसादः कार्यः इति ॥ (३०८।१)
mamāpi carmaratnamupāyopakrānto yadi prayacched iha devapādaiḥ prasādaḥ kāryaḥ iti ||
तथा निवेदितश्च नरपतिरसुभिर् माम् अवियोज्योपच्छन्दनैर् एव स्वं ते दापयितुं प्रयतिष्यते तन्नः पथ्यम् इति ॥ (३०९।१)
tathā niveditaśca narapatirasubhir mām aviyojyopacchandanair eva svaṃ te dāpayituṃ prayatiṣyate tannaḥ pathyam iti ||
श्रुत्वैव च त्वदनुभावप्रत्ययाद् अनतित्रस्नुना तेन तत्तथैव सम्पादितम् ॥ (३१०।१)
śrutvaiva ca tvadanubhāvapratyayād anatitrasnunā tena tattathaiva sampāditam ||
अथाहं त्वदभिज्ञानप्रत्यायिताया रागमञ्जर्याः सकाशाद् यथेप्सितानि वसूनि लभमाना राजदुहितुरम्बालिकाया धात्रीं माङ्गलिकां त्वदादिष्टेन मार्गेणान्वरञ्जयम् ॥ (३११।१)
athāhaṃ tvadabhijñānapratyāyitāyā rāgamañjaryāḥ sakāśād yathepsitāni vasūni labhamānā rājaduhiturambālikāyā dhātrīṃ māṅgalikāṃ tvadādiṣṭena mārgeṇānvarañjayam ||
तामेव च संक्रमीकृत्य रागमञ्जर्याश्चाम्बालिकायाः सख्यं परमवीवृधम् ॥ (३१२।१)
tāmeva ca saṃkramīkṛtya rāgamañjaryāścāmbālikāyāḥ sakhyaṃ paramavīvṛdham ||
अहरहश्च नवनवानि प्राभृतान्युपहरन्ती कथाश्चित्राश्चित्तहारिणीः कथयन्ती तस्याः परं प्रसादपात्रमासम् ॥ (३१३।१)
aharahaśca navanavāni prābhṛtānyupaharantī kathāścitrāścittahāriṇīḥ kathayantī tasyāḥ paraṃ prasādapātramāsam ||
एकदा च हर्म्यगतायास्तस्याः स्थानस्थितमपि कर्णकुवलयं स्रस्तमिति समादधती प्रमत्तेव प्रच्याव्य पुनर् उत्क्षिप्य भूमेस्तेनोपकन्यापुरं कारणेन केनापि भवनाङ्गणं प्रविष्टस्य कान्तकस्योपरि प्रवृत्तकुहरपारावतत्रासनापदेशात् प्रहसन्ती प्राहार्षम् ॥ (३१४।१)
ekadā ca harmyagatāyāstasyāḥ sthānasthitamapi karṇakuvalayaṃ srastamiti samādadhatī pramatteva pracyāvya punar utkṣipya bhūmestenopakanyāpuraṃ kāraṇena kenāpi bhavanāṅgaṇaṃ praviṣṭasya kāntakasyopari pravṛttakuharapārāvatatrāsanāpadeśāt prahasantī prāhārṣam ||
सो ऽपि तेन धन्यंमन्यः किंचिद् उन्मुखः स्मयमानो मत्कर्मप्रहासिताया राजदुहितुर् विलासप्रायम् आकारम् आत्माभिलाषमूलम् इव यथा संकल्पयेत्तथा मयापि संज्ञयैव किमपि चतुरम् आचेष्टितम् ॥ (३१५।१)
so 'pi tena dhanyaṃmanyaḥ kiṃcid unmukhaḥ smayamāno matkarmaprahāsitāyā rājaduhitur vilāsaprāyam ākāram ātmābhilāṣamūlam iva yathā saṃkalpayettathā mayāpi saṃjñayaiva kimapi caturam āceṣṭitam ||
आकृष्टधन्वना च मनसिजेन विद्धः संदिग्धफलेन पत्रिणातिमुग्धः कथंकथमप्यपासरत् ॥ (३१६।१)
ākṛṣṭadhanvanā ca manasijena viddhaḥ saṃdigdhaphalena patriṇātimugdhaḥ kathaṃkathamapyapāsarat ||
सायं च राजकन्याङ्गुलीयकमुद्रितां वासताम्बूलपट्टांशुकयुगलभूषणावयवगर्भां च वङ्गेरिकां कयाचिद्वालिकया ग्राहयित्वा रागमञ्जर्या इति नीत्वा कान्तकस्यागारमगाम् ॥ (३१७।१)
sāyaṃ ca rājakanyāṅgulīyakamudritāṃ vāsatāmbūlapaṭṭāṃśukayugalabhūṣaṇāvayavagarbhāṃ ca vaṅgerikāṃ kayācidvālikayā grāhayitvā rāgamañjaryā iti nītvā kāntakasyāgāramagām ||
अगाधे च रागसागरे मग्नो नावमिव मामुपलभ्य परमहृष्यत् अवस्थान्तराणि च राजदुहितुः सुदारुणानि व्यावर्णयन्त्या मया स दुर्मतिः सुदूरम् उदमाद्यत ॥ (३१८।१)
agādhe ca rāgasāgare magno nāvamiva māmupalabhya paramahṛṣyat avasthāntarāṇi ca rājaduhituḥ sudāruṇāni vyāvarṇayantyā mayā sa durmatiḥ sudūram udamādyata ||
तत्प्रार्थिता चाहं त्वत्प्रियाप्रहितमिति ममैव मुखताम्बूलोच्छिष्टानुलेपनं निर्माल्यं मलिनांशुकं चान्येद्युरुपाहरम् ॥ (३१९।१)
tatprārthitā cāhaṃ tvatpriyāprahitamiti mamaiva mukhatāmbūlocchiṣṭānulepanaṃ nirmālyaṃ malināṃśukaṃ cānyedyurupāharam ||
तदीयानि च राजकन्यार्थमित्युपादाय छन्नम् एवापोढानि ॥ (३२०।१)
tadīyāni ca rājakanyārthamityupādāya channam evāpoḍhāni ||
इत्थं च संधुक्षितमन्मथाग्निः स एवैकान्ते मयोपमन्त्रितो ऽभूद् आर्य लक्षणान्येव तवाविसंवादीनि ॥ (३२१।१)
itthaṃ ca saṃdhukṣitamanmathāgniḥ sa evaikānte mayopamantrito 'bhūd ārya lakṣaṇānyeva tavāvisaṃvādīni ||
तथा हि मत्प्रातिवेश्यः कश्चित् कार्तान्तिकः कान्तकस्य हस्ते राज्यम् इदं पतिष्यति तादृशाणि तस्य लक्षणानि इत्य् आदिक्षत् तदनुरूपम् एव च त्वामियं राजकन्यका कामयते ॥ (३२२।१)
tathā hi matprātiveśyaḥ kaścit kārtāntikaḥ kāntakasya haste rājyam idaṃ patiṣyati tādṛśāṇi tasya lakṣaṇāni ity ādikṣat tadanurūpam eva ca tvāmiyaṃ rājakanyakā kāmayate ||
तदेकापत्यश्च राजा तया त्वां समागतमुपलभ्य कुपितो ऽपि दुहितुर्मरणभयान्नोच्छेत्स्यति ॥ (३२३।१)
tadekāpatyaśca rājā tayā tvāṃ samāgatamupalabhya kupito 'pi duhiturmaraṇabhayānnocchetsyati ||
यदि कुमारीपुरप्रवेशाभ्युपायं नावबुध्यसे ॥ (३२७।१)
yadi kumārīpurapraveśābhyupāyaṃ nāvabudhyase ||
ननु बन्धनागारभित्तेर् व्यामत्रयम् अन्तरालम् आरामप्राकारस्य केनचित्तु हस्तवतैकागारिकेण तावतीं सुरङ्गां कारयित्वा प्रविष्टस्योपवनं तवोपरिष्टादस्मदायत्तैव रक्षा ॥ (३२८।१)
nanu bandhanāgārabhitter vyāmatrayam antarālam ārāmaprākārasya kenacittu hastavataikāgārikeṇa tāvatīṃ suraṅgāṃ kārayitvā praviṣṭasyopavanaṃ tavopariṣṭādasmadāyattaiva rakṣā ||
रक्ततरो हि तस्याः परिजनो न रहस्यं भेत्स्यतीति ॥ (३२९।१)
raktataro hi tasyāḥ parijano na rahasyaṃ bhetsyatīti ||
अस्ति कश्चित्तस्करः खननकर्मणि सगरसुतानामिवान्यतमः स चेल्लब्धः क्षणेनैतत्कर्म साधयिष्यतीति ॥ (३३१।१)
asti kaścittaskaraḥ khananakarmaṇi sagarasutānāmivānyatamaḥ sa cellabdhaḥ kṣaṇenaitatkarma sādhayiṣyatīti ||
कतमो ऽसौ किमिति लभ्यते इति मयोक्ते येन तद्धनमित्रस्य चर्मरत्नं मुषितम् इति त्वामेव निरदिक्षत् ॥ (३३२।१)
katamo 'sau kimiti labhyate iti mayokte yena taddhanamitrasya carmaratnaṃ muṣitam iti tvāmeva niradikṣat ||
यद्येवमेहि त्वयास्मिन्कर्मणि साधिते चित्रैर् उपायैस् त्वाम् अहं मोचयिष्यामीति शपथपूर्वं तेनाभिसंधाय सिद्धे ऽर्थे भूयो ऽपि निगडयित्वा यो ऽसौ चौरः स सर्वथोपक्रान्तः न तु धार्ष्ट्यभूमिः प्रकृष्टवैरस्तदजिनरत्नं दर्शयिष्यतीति राज्ञे विज्ञाप्य चित्रमेनं हनिष्यसि तथा च सत्यर्थः सिध्यति रहस्यं च न स्रवतीति मयोक्ते सो ऽतिहृष्टः प्रतिपद्य माम् एव त्वदुपप्रलोभने नियुज्य बहिर् अवस्थितः प्राप्तमितः परं चिन्त्यताम् इति प्रीतेन च मयोक्तम् मदुक्तमल्पम् त्वन्नय एवात्र भूयान् आनयैनम् इति ॥ (३३३।१)
yadyevamehi tvayāsminkarmaṇi sādhite citrair upāyais tvām ahaṃ mocayiṣyāmīti śapathapūrvaṃ tenābhisaṃdhāya siddhe 'rthe bhūyo 'pi nigaḍayitvā yo 'sau cauraḥ sa sarvathopakrāntaḥ na tu dhārṣṭyabhūmiḥ prakṛṣṭavairastadajinaratnaṃ darśayiṣyatīti rājñe vijñāpya citramenaṃ haniṣyasi tathā ca satyarthaḥ sidhyati rahasyaṃ ca na sravatīti mayokte so 'tihṛṣṭaḥ pratipadya mām eva tvadupapralobhane niyujya bahir avasthitaḥ prāptamitaḥ paraṃ cintyatām iti prītena ca mayoktam maduktamalpam tvannaya evātra bhūyān ānayainam iti ||
अथानीतेनामुना मन्मोचनाय शपथः कृतः अहं च रहस्यानिर्भेदाय विनिगडीकृतश्च स्नानभोजनविलेपनान्यनुभूय नित्यान्धकाराद्भित्तिकोणादारभ्योरगास्येन सुरङ्गाम् अकरवम् ॥ (३३४।१)
athānītenāmunā manmocanāya śapathaḥ kṛtaḥ ahaṃ ca rahasyānirbhedāya vinigaḍīkṛtaśca snānabhojanavilepanānyanubhūya nityāndhakārādbhittikoṇādārabhyoragāsyena suraṅgām akaravam ||
अचिन्तयं चैवम् हन्तुमनसैवामुना मन्मोचनाय शपथः कृतः तदेनं हत्वापि नासत्यवाददोषेण स्पृश्ये इति ॥ (३३५।१)
acintayaṃ caivam hantumanasaivāmunā manmocanāya śapathaḥ kṛtaḥ tadenaṃ hatvāpi nāsatyavādadoṣeṇa spṛśye iti ||
निष्पततश्च मे निगडनाय प्रसार्यमाणपाणेस्तस्य पादेनोरसि निहत्य पतितस्य तस्यैवासिधेन्वा शिरो न्यकृन्तम् ॥ (३३६।१)
niṣpatataśca me nigaḍanāya prasāryamāṇapāṇestasya pādenorasi nihatya patitasya tasyaivāsidhenvā śiro nyakṛntam ||
अकथयं च शृगालिकाम् भण भद्रे कथंभूतः कन्यापुरसंनिवेशः महान् अयं प्रयासो मा वृथैव भूत् ॥ (३३७।१)
akathayaṃ ca śṛgālikām bhaṇa bhadre kathaṃbhūtaḥ kanyāpurasaṃniveśaḥ mahān ayaṃ prayāso mā vṛthaiva bhūt ||
तदुपदर्शितविभागे चावगाह्य कन्यान्तःपुरं प्रज्वलत्सु मणिप्रदीपेषु नैकक्रीडाखेदसुप्तस्य परजनस्य मध्ये महितमहार्घरत्नप्रत्युप्तसिंहाकारदन्तपादे हंसतूलगर्भशय्योपधानशालिनि कुसुमविच्छुरितपर्यन्ते पर्यङ्कतले दक्षिणपादपार्ष्ण्यधोभागानुवलितेतरचरणाग्रपृष्ठम् ईषद् विवृत्तमधुरगुल्फसंधि परस्पराश्लिष्टजङ्घाकाण्डम् आकुञ्चितकोमलोभयजानु किंचिद् वेल्लितोरुदण्डयुगलम् अधिनितम्बस्रस्तमुक्तैकभुजलताग्रपेशलम् अपाश्रयान्तनिमिताकुञ्चितेतरभुजलतोत्तानतलकरकिसलयम् आभुग्नश्रोणिमण्डलम् अतिश्लिष्टचीनांशुकान्तरीयम् अनतिवलिततनुतरोदरम् अतनुतरनिःश्वासारम्भकम्पमानकठोरकुचकुड्मलम् आतिरश्चीनबन्धुरशिरोधरोद्देशदृश्यमाननिष्टप्ततपनीयसूत्रपर्यस्तपद्मरागरुचकम् अर्धलक्ष्याधरकर्णपाशनिभृतकुण्डलम् उपरिपरावृत्तश्रवणपाशरत्नकर्णिकाकिरणमञ्जरीपिञ्जरितविषयव्याविद्धाशिथिलशिखण्डबन्धम् आत्मप्रभापटलदुर्लक्ष्यपाटलोत्तराधरविवरम् गण्डस्थलीसंक्रान्तहस्तपल्लवदर्शितकर्णावतंसकृत्यम् उपरिकपोलादर्शतलनिषक्तचित्रवितानपत्रजातजनितविशेषकक्रियम् आमीलितलोचनेन्दीवरम् अविभ्रान्तभ्रूपताकम् उद्भिद्यमानश्रमजलपुलकभिन्नशिथिलचन्दनतिलकम् आननेन्दुसंमुखालकलतं च विश्रब्धप्रसुप्ताम् अतिधवलोत्तरच्छदनिमग्नप्रायैकपार्श्वतया चिरविलसनखेदनिश्चलां शरदम्भोधरोत्सङ्गशायिनीमिव सौदामिनीं राजकन्यामपश्यम् ॥ (३३९।१)
tadupadarśitavibhāge cāvagāhya kanyāntaḥpuraṃ prajvalatsu maṇipradīpeṣu naikakrīḍākhedasuptasya parajanasya madhye mahitamahārgharatnapratyuptasiṃhākāradantapāde haṃsatūlagarbhaśayyopadhānaśālini kusumavicchuritaparyante paryaṅkatale dakṣiṇapādapārṣṇyadhobhāgānuvalitetaracaraṇāgrapṛṣṭham īṣad vivṛttamadhuragulphasaṃdhi parasparāśliṣṭajaṅghākāṇḍam ākuñcitakomalobhayajānu kiṃcid vellitorudaṇḍayugalam adhinitambasrastamuktaikabhujalatāgrapeśalam apāśrayāntanimitākuñcitetarabhujalatottānatalakarakisalayam ābhugnaśroṇimaṇḍalam atiśliṣṭacīnāṃśukāntarīyam anativalitatanutarodaram atanutaraniḥśvāsārambhakampamānakaṭhorakucakuḍmalam ātiraścīnabandhuraśirodharoddeśadṛśyamānaniṣṭaptatapanīyasūtraparyastapadmarāgarucakam ardhalakṣyādharakarṇapāśanibhṛtakuṇḍalam upariparāvṛttaśravaṇapāśaratnakarṇikākiraṇamañjarīpiñjaritaviṣayavyāviddhāśithilaśikhaṇḍabandham ātmaprabhāpaṭaladurlakṣyapāṭalottarādharavivaram gaṇḍasthalīsaṃkrāntahastapallavadarśitakarṇāvataṃsakṛtyam uparikapolādarśatalaniṣaktacitravitānapatrajātajanitaviśeṣakakriyam āmīlitalocanendīvaram avibhrāntabhrūpatākam udbhidyamānaśramajalapulakabhinnaśithilacandanatilakam ānanendusaṃmukhālakalataṃ ca viśrabdhaprasuptām atidhavalottaracchadanimagnaprāyaikapārśvatayā ciravilasanakhedaniścalāṃ śaradambhodharotsaṅgaśāyinīmiva saudāminīṃ rājakanyāmapaśyam ||
दृष्ट्वैव स्फुरदनङ्गरागश् चकितश् चोरयितव्यनिस्पृहस् तयैव तावच्चोर्यमाणहृदयः किंकर्तव्यतामूढः क्षणमतिष्ठम् ॥ (३४०।१)
dṛṣṭvaiva sphuradanaṅgarāgaś cakitaś corayitavyanispṛhas tayaiva tāvaccoryamāṇahṛdayaḥ kiṃkartavyatāmūḍhaḥ kṣaṇamatiṣṭham ||
अतर्कयं च न चेदिमां वामलोचनामाप्नुयां न मृष्यति मां जीवितुं वसन्तबन्धुः असंकेतितपरामृष्टा चेयम् अतिबाला व्यक्तमार्तस्वरेण निहन्यान्मे मनोरथम् ॥ (३४१।१)
atarkayaṃ ca na cedimāṃ vāmalocanāmāpnuyāṃ na mṛṣyati māṃ jīvituṃ vasantabandhuḥ asaṃketitaparāmṛṣṭā ceyam atibālā vyaktamārtasvareṇa nihanyānme manoratham ||
नागदन्तलग्ननिर्यासकल्कवर्णितं फलकमादाय मणिसमुद्गकाद्वर्णवर्तिकामुद्धृत्य तां तथाशयानां तस्याश्च माम् आबद्धाञ्जलिं चरणलग्नमालिखमार्यां चैताम् त्वाम् अयम् आबद्धाञ्जलि दासजनस्तमिममर्थमर्थयते ॥ (३४४।१)
nāgadantalagnaniryāsakalkavarṇitaṃ phalakamādāya maṇisamudgakādvarṇavartikāmuddhṛtya tāṃ tathāśayānāṃ tasyāśca mām ābaddhāñjaliṃ caraṇalagnamālikhamāryāṃ caitām tvām ayam ābaddhāñjali dāsajanastamimamarthamarthayate ||
स्वपिहि मया सह सुरतव्यतिकरखिन्नेव मा मैवम् ॥ (३४५।१)
svapihi mayā saha suratavyatikarakhinneva mā maivam ||
हेमकरण्डकाच्च वासताम्बूलवीटिकां कर्पूरस्फुटिकां पारिजातकं चोपयुज्यालक्तकपाटलेन तद्रसेन सुधाभित्तौ चक्रवाकमिथुनं निरष्ठीवम् ॥ (३४६।१)
hemakaraṇḍakācca vāsatāmbūlavīṭikāṃ karpūrasphuṭikāṃ pārijātakaṃ copayujyālaktakapāṭalena tadrasena sudhābhittau cakravākamithunaṃ niraṣṭhīvam ||
अङ्गुलीयकविनिमयं च कृत्वा कथंकथमपि निरगाम् ॥ (३४७।१)
aṅgulīyakavinimayaṃ ca kṛtvā kathaṃkathamapi niragām ||
सुरङ्गया च प्रत्येत्य बन्धागारं तत्र बद्धस्य नागरिकवरस्य सिंहघोषनाम्नस्तेष्वेव दिनेषु मित्रत्वेनोपचरितस्य एवं मया हतस्तपस्वी कान्तकः तत्त्वया प्रतिभिद्य रहस्यं लब्धव्यो मोक्षः इत्युपदिश्य सह शृगालिकया निरक्रामिषम् ॥ (३४८।१)
suraṅgayā ca pratyetya bandhāgāraṃ tatra baddhasya nāgarikavarasya siṃhaghoṣanāmnasteṣveva dineṣu mitratvenopacaritasya evaṃ mayā hatastapasvī kāntakaḥ tattvayā pratibhidya rahasyaṃ labdhavyo mokṣaḥ ityupadiśya saha śṛgālikayā nirakrāmiṣam ||
नृपतिपथे च समागत्य रक्षिकपुरुषैरगृह्ये ॥ (३४९।१)
nṛpatipathe ca samāgatya rakṣikapuruṣairagṛhye ||
अचिन्तयं च अलमस्मि जवेनापसर्तुमनामृष्ट एवैभिः ॥ (३५०।१)
acintayaṃ ca alamasmi javenāpasartumanāmṛṣṭa evaibhiḥ ||
तदिदमत्र प्राप्तरूपम् इति तान् एव चपलमभिपत्य स्वपृष्ठसमर्पितकूर्परः पराङ्मुखः स्थित्वा भद्राः यद्यहम् अस्मि तस्करः बध्नीत माम् ॥ (३५२।१)
tadidamatra prāptarūpam iti tān eva capalamabhipatya svapṛṣṭhasamarpitakūrparaḥ parāṅmukhaḥ sthitvā bhadrāḥ yadyaham asmi taskaraḥ badhnīta mām ||
युष्माकम् अयम् अधिकारः न पुनरस्या वर्षीयस्याः इत्यवादिषम् ॥ (३५३।१)
yuṣmākam ayam adhikāraḥ na punarasyā varṣīyasyāḥ ityavādiṣam ||
सा तु तावतैवोन्नीतमदभिप्राया तान् सप्रणामम् अभ्येत्य भद्रमुखाः ममैष पुत्रो वायुग्रस्तश्चिरं चिकित्सितः ॥ (३५४।१)
sā tu tāvataivonnītamadabhiprāyā tān sapraṇāmam abhyetya bhadramukhāḥ mamaiṣa putro vāyugrastaściraṃ cikitsitaḥ ||
पूर्वेद्युः प्रसन्नकल्पः प्रकृतिस्थ एव जातः ॥ (३५५।१)
pūrvedyuḥ prasannakalpaḥ prakṛtistha eva jātaḥ ||
जातास्थया मया बन्धनान्निष्क्रमय्य स्नापितो ऽनुलेपितश् च परिधाप्य निष्प्रवाणियुगलम् अभ्यवहार्य परमान्नम् औशीरे ऽद्य कामचारः कृतो ऽभूत् ॥ (३५६।१)
jātāsthayā mayā bandhanānniṣkramayya snāpito 'nulepitaś ca paridhāpya niṣpravāṇiyugalam abhyavahārya paramānnam auśīre 'dya kāmacāraḥ kṛto 'bhūt ||
अथ निशीथे भूय एव वायुनिघ्नः निहत्य कान्तकं नृपतिदुहित्रा रमेय इति रंहसा परेण राजपथमभ्यपतत् ॥ (३५७।१)
atha niśīthe bhūya eva vāyunighnaḥ nihatya kāntakaṃ nṛpatiduhitrā rameya iti raṃhasā pareṇa rājapathamabhyapatat ||
निरूप्य चाहं पुत्रम् एवंगतमस्यां वेलायामनुधावामि ॥ (३५८।१)
nirūpya cāhaṃ putram evaṃgatamasyāṃ velāyāmanudhāvāmi ||
बद्ध्वैनं मह्यमर्पयत इति यावद् असौ क्रन्दति तावदहं स्थविरे केन देवो मातरिश्वा बद्धपूर्वः ॥ (३६०।१)
baddhvainaṃ mahyamarpayata iti yāvad asau krandati tāvadahaṃ sthavire kena devo mātariśvā baddhapūrvaḥ ||
किमेते काकाः शौङ्गेयस्य मे निग्रहीतारः ॥ (३६१।१)
kimete kākāḥ śauṅgeyasya me nigrahītāraḥ ||
असावप्यमीभिः त्वमेवोन्मत्तयानुन्मत्त इत्युन्मत्तं मुक्तवती ॥ (३६३।१)
asāvapyamībhiḥ tvamevonmattayānunmatta ityunmattaṃ muktavatī ||
कस्तमिदानीं बध्नातीति निन्दिता कदर्थिता रुदत्येवमामन्वधावत् ॥ (३६४।१)
kastamidānīṃ badhnātīti ninditā kadarthitā rudatyevamāmanvadhāvat ||
गत्वा च रागमञ्जरीगृहं चिरविरहखेदविह्वलामिमां बहुविधं समाश्वास्य तं निशाशेषमनयम् ॥ (३६५।१)
gatvā ca rāgamañjarīgṛhaṃ ciravirahakhedavihvalāmimāṃ bahuvidhaṃ samāśvāsya taṃ niśāśeṣamanayam ||
अथ भगवन्तं मरीचिं वेशकृच्छ्राद् उत्थाय पुनः प्रतितप्ततपःप्रभावप्रत्यापन्नदिव्यचक्षुषम् उपसंगम्य तेनास्म्येवंभूतत्वद्दर्शनम् अवगमितः ॥ (३६७।१)
atha bhagavantaṃ marīciṃ veśakṛcchrād utthāya punaḥ pratitaptatapaḥprabhāvapratyāpannadivyacakṣuṣam upasaṃgamya tenāsmyevaṃbhūtatvaddarśanam avagamitaḥ ||
सिंहघोषश्च कान्तकापचारं निर्भिद्य तत्पदे प्रसन्नेन राज्ञा प्रतिष्ठापितः तेनैव चारकसुरङ्गापथेन कन्यापुरप्रवेशं भूयो ऽपि मे समपादयत् ॥ (३६८।१)
siṃhaghoṣaśca kāntakāpacāraṃ nirbhidya tatpade prasannena rājñā pratiṣṭhāpitaḥ tenaiva cārakasuraṅgāpathena kanyāpurapraveśaṃ bhūyo 'pi me samapādayat ||
समगंसि चाहं शृगालिकामुखनिःसृतवार्तानुरक्तया राजदुहित्रा ॥ (३६९।१)
samagaṃsi cāhaṃ śṛgālikāmukhaniḥsṛtavārtānuraktayā rājaduhitrā ||
तेष्वेवे दिवसेषु चण्डवर्मा सिंहवर्मावधूतदुहितृप्रार्थनः कुपितो ऽभियुज्य पुरमवारुणत् ॥ (३७०।१)
teṣveve divaseṣu caṇḍavarmā siṃhavarmāvadhūtaduhitṛprārthanaḥ kupito 'bhiyujya puramavāruṇat ||
अमर्षणश्चाङ्गराजो यावदरिः पारग्रामिकं विधिम् आचिकीर्षति तावत्स्वयमेव प्राकारं निर्भिद्य प्रत्यासन्नानपि सहायान् अप्रतीक्षमाणो निर्गत्याभ्यधिकबलेन विद्विषा महति सम्पराये भिन्नवर्मा सिंहवर्मा बलादगृह्यत ॥ (३७१।१)
amarṣaṇaścāṅgarājo yāvadariḥ pāragrāmikaṃ vidhim ācikīrṣati tāvatsvayameva prākāraṃ nirbhidya pratyāsannānapi sahāyān apratīkṣamāṇo nirgatyābhyadhikabalena vidviṣā mahati samparāye bhinnavarmā siṃhavarmā balādagṛhyata ||
अम्बालिका च बलवदभिगृह्य चण्डवर्मणा हठात् परिणेतुम् आत्मभवनम् अनीयत ॥ (३७२।१)
ambālikā ca balavadabhigṛhya caṇḍavarmaṇā haṭhāt pariṇetum ātmabhavanam anīyata ||
कौतुकं च स किल क्षपावसाने विवाह इत्यबध्नात् ॥ (३७३।१)
kautukaṃ ca sa kila kṣapāvasāne vivāha ityabadhnāt ||
अहं च धनमित्रगृहे तद्विवाहायैव पिनद्धमङ्गलप्रतिसरस् तम् एवम् अवोचम् सखे समापतितम् एवाङ्गराजाभिसरं राजमण्डलम् ॥ (३७४।१)
ahaṃ ca dhanamitragṛhe tadvivāhāyaiva pinaddhamaṅgalapratisaras tam evam avocam sakhe samāpatitam evāṅgarājābhisaraṃ rājamaṇḍalam ||
सुगूढमेव सम्भूय पौरवृद्धैस् तद् उपावर्तय ॥ (३७५।१)
sugūḍhameva sambhūya pauravṛddhais tad upāvartaya ||
उपावृत्तश्च कृत्तशिरसमेव शत्रुं द्रक्ष्यसीति ॥ (३७६।१)
upāvṛttaśca kṛttaśirasameva śatruṃ drakṣyasīti ||
तथा इति तेनाभ्युपगते गतायुषो ऽमुष्य भवनम् उत्सवाकुलम् उपसमाधीयमानपरिणयोपकरणम् इतस् ततः प्रवेशनिर्गमप्रवृत्तलोकसंबाधमलक्ष्यशस्त्रिकः सह प्रविश्य मङ्गलपाठकैर् अम्बलिकापाणिपल्लवम् अग्नौ साक्षिण्याथर्वणेन विधिनार्प्यमाणम् आदित्समानस्यायामिनं बाहुदण्डम् आकृष्य छुरिकयोरसि प्राहर्षम् ॥ (३७७।१)
tathā iti tenābhyupagate gatāyuṣo 'muṣya bhavanam utsavākulam upasamādhīyamānapariṇayopakaraṇam itas tataḥ praveśanirgamapravṛttalokasaṃbādhamalakṣyaśastrikaḥ saha praviśya maṅgalapāṭhakair ambalikāpāṇipallavam agnau sākṣiṇyātharvaṇena vidhinārpyamāṇam āditsamānasyāyāminaṃ bāhudaṇḍam ākṛṣya churikayorasi prāharṣam ||
स्फुरतश्च कतिपयानन्यानपि यमविषयम् अगमयम् ॥ (३७८।१)
sphurataśca katipayānanyānapi yamaviṣayam agamayam ||
हतविध्वस्तं च तद्गृहम् अनुविचरन् वेपमानमधुरगात्रीं विशाललोचनाम् अभिनिशाम्य तदालिङ्गनसुखम् अनुबुभूषुस् ताम् आदाय गर्भगृहम् अविक्षम् ॥ (३७९।१)
hatavidhvastaṃ ca tadgṛham anuvicaran vepamānamadhuragātrīṃ viśālalocanām abhiniśāmya tadāliṅganasukham anububhūṣus tām ādāya garbhagṛham avikṣam ||
अस्मिन्नेव क्षणे तवास्मि नवाम्बुवाहस्तनितगम्भीरेण स्वरेणानुगृहीतः इति ॥ (३८०।१)
asminneva kṣaṇe tavāsmi navāmbuvāhastanitagambhīreṇa svareṇānugṛhītaḥ iti ||
श्रुत्वा च स्मित्वा च देवो ऽपि राजवाहनः कथमसि कार्कश्येन कर्णीसुतमप्यतिक्रान्तः इत्यभिधाय पुनरवेक्ष्योपहारवर्माणम् आचक्ष्व तवेदानीमवसरः इत्यभाषत ॥ (३८१।१)
śrutvā ca smitvā ca devo 'pi rājavāhanaḥ kathamasi kārkaśyena karṇīsutamapyatikrāntaḥ ityabhidhāya punaravekṣyopahāravarmāṇam ācakṣva tavedānīmavasaraḥ ityabhāṣata ||
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते ऽपहारवर्मचरितं नाम द्वितीय उच्छ्वासः ॥ (३८३।१)
iti śrīdaṇḍinaḥ kṛtau daśakumāracarite 'pahāravarmacaritaṃ nāma dvitīya ucchvāsaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.