DKCar, 2, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
सो ऽप्याचचक्षे देव सो ऽहमपि सुहृत्साधारणभ्रमणकारणः सुह्मेषु दामलिप्ताह्वयस्य नगरस्य बाह्योद्याने महान्तमुत्सवसमाजमालोकयम् ॥ (१।१)
so 'pyācacakṣe deva so 'hamapi suhṛtsādhāraṇabhramaṇakāraṇaḥ suhmeṣu dāmaliptāhvayasya nagarasya bāhyodyāne mahāntamutsavasamājamālokayam ||
तत्र क्वचिदतिमुक्तकलतामण्डपे कमपि वीणावादेनात्मानं विनोदयन्तमुत्कण्ठितं युवानमद्राक्षम् ॥ (२।१)
tatra kvacidatimuktakalatāmaṇḍape kamapi vīṇāvādenātmānaṃ vinodayantamutkaṇṭhitaṃ yuvānamadrākṣam ||
अप्राक्षं च भद्र को नामायमुत्सवः किमर्थं वा समारब्धः केन वा निमित्तेनोत्सवमनादृत्यैकान्ते भवानुत्कण्ठित इव परिवादिनीद्वितीयस्तिष्ठति इति ॥ (३।१)
aprākṣaṃ ca bhadra ko nāmāyamutsavaḥ kimarthaṃ vā samārabdhaḥ kena vā nimittenotsavamanādṛtyaikānte bhavānutkaṇṭhita iva parivādinīdvitīyastiṣṭhati iti ||
सो ऽभ्यधत्त सौम्य सुह्मपतिस् तुङ्गधन्वा नामानपत्यः प्रार्थितवानमुष्मिन्न् आयतने विस्मृतविन्ध्यवासरागं वसन्त्या विन्ध्यवासिन्याः पादमूलाद् अपत्यद्वयम् ॥ (४।१)
so 'bhyadhatta saumya suhmapatis tuṅgadhanvā nāmānapatyaḥ prārthitavānamuṣminn āyatane vismṛtavindhyavāsarāgaṃ vasantyā vindhyavāsinyāḥ pādamūlād apatyadvayam ||
अनया च किलास्मै प्रतिशयिताय स्वप्ने समादिष्टम् समुत्पत्स्यते तवैकः पुत्रः जनिष्यते चैका दुहिता ॥ (५।१)
anayā ca kilāsmai pratiśayitāya svapne samādiṣṭam samutpatsyate tavaikaḥ putraḥ janiṣyate caikā duhitā ||
सा तु सप्तमाद् वर्षाद् आरभ्या परिणयनात् प्रतिमासं कृत्तिकासु कन्दुकनृत्येन गुणवद्भर्तृलाभाय मां समाराधयतु ॥ (७।१)
sā tu saptamād varṣād ārabhyā pariṇayanāt pratimāsaṃ kṛttikāsu kandukanṛtyena guṇavadbhartṛlābhāya māṃ samārādhayatu ||
ततो ऽल्पीयसा कालेन राज्ञः प्रियमहिषी मेदिनी नामैकं पुत्रमसूत ॥ (१०।१)
tato 'lpīyasā kālena rājñaḥ priyamahiṣī medinī nāmaikaṃ putramasūta ||
साद्य नाम कन्या कन्दुकावती सोमापीडां देवीं कन्दुकविहारेणाराधयिष्यति ॥ (१२।१)
sādya nāma kanyā kandukāvatī somāpīḍāṃ devīṃ kandukavihāreṇārādhayiṣyati ||
तस्यास्तु सखी चन्द्रसेना नाम धात्रेयिका मम प्रियासीत् ॥ (१३।१)
tasyāstu sakhī candrasenā nāma dhātreyikā mama priyāsīt ||
सा चैषु दिवसेषु राजपुत्रेण भीमधन्वना बलवदनुरुद्धा ॥ (१४।१)
sā caiṣu divaseṣu rājaputreṇa bhīmadhanvanā balavadanuruddhā ||
तदहमुत्कण्ठितो मन्मथशरशल्यदुःखोद्विग्नचेताः कलेन वीणारवेनात्मानं किंचिद् आश्वासयन् विविक्तम् अध्यासे इति ॥ (१५।१)
tadahamutkaṇṭhito manmathaśaraśalyaduḥkhodvignacetāḥ kalena vīṇāravenātmānaṃ kiṃcid āśvāsayan viviktam adhyāse iti ||
अस्मिन्न् एव च क्षणे किमपि नूपुरक्वणितमुपातिष्ठत् ॥ (१६।१)
asminn eva ca kṣaṇe kimapi nūpurakvaṇitamupātiṣṭhat ||
आगता च काचिदङ्गना दृष्टैव स एनामुत्फुल्लदृष्टिरुत्थायोपगूढकण्ठश्च तया तत्रैवोपाविशत् ॥ (१७।१)
āgatā ca kācidaṅganā dṛṣṭaiva sa enāmutphulladṛṣṭirutthāyopagūḍhakaṇṭhaśca tayā tatraivopāviśat ||
अशंसच्च सैषा मे प्राणसमा यद्विरहो दहन इव दहति माम् ॥ (१८।१)
aśaṃsacca saiṣā me prāṇasamā yadviraho dahana iva dahati mām ||
इदं च मे जीवितमपहरता राजपुत्रेण मृत्युनेव निरुष्मतां नीतः ॥ (१९।१)
idaṃ ca me jīvitamapaharatā rājaputreṇa mṛtyuneva niruṣmatāṃ nītaḥ ||
न च शक्ष्यामि राजसूनुरित्यमुष्मिन् पापमाचरितुम् ॥ (२०।१)
na ca śakṣyāmi rājasūnurityamuṣmin pāpamācaritum ||
अतो ऽनयात्मानं सुदृष्टं कारयित्वा त्यक्ष्यामि निष्प्रतिक्रियान् प्राणान् इति ॥ (२१।१)
ato 'nayātmānaṃ sudṛṣṭaṃ kārayitvā tyakṣyāmi niṣpratikriyān prāṇān iti ||
सा तु पर्यश्रुमुखी समभ्यधात् मा स्म नाथ मत्कृते ऽध्यवस्यः साहसम् ॥ (२२।१)
sā tu paryaśrumukhī samabhyadhāt mā sma nātha matkṛte 'dhyavasyaḥ sāhasam ||
यस्त्वमुत्तमात् सार्थवाहाद् अर्थदासाद् उत्पद्य कोशदास इति गुरुभिरभिहितनामधेयः पुनर् मदत्यासङ्गाद् वेशदास इति द्विषद्भिः प्रख्यापितो ऽसि तस्मिंस्त्वय्युपरते यद्यहं जीवेयं नृशंसो वेश इति समर्थयेयं लोकवादम् ॥ (२३।१)
yastvamuttamāt sārthavāhād arthadāsād utpadya kośadāsa iti gurubhirabhihitanāmadheyaḥ punar madatyāsaṅgād veśadāsa iti dviṣadbhiḥ prakhyāpito 'si tasmiṃstvayyuparate yadyahaṃ jīveyaṃ nṛśaṃso veśa iti samarthayeyaṃ lokavādam ||
स तु मामभ्यधत्त भद्र भवद्दृष्टेषु राष्ट्रेषु कतमत्समृद्धं सम्पन्नसस्यं सत्पुरुषभूयिष्ठं च इति ॥ (२५।१)
sa tu māmabhyadhatta bhadra bhavaddṛṣṭeṣu rāṣṭreṣu katamatsamṛddhaṃ sampannasasyaṃ satpuruṣabhūyiṣṭhaṃ ca iti ||
तमहमीषद्विहस्याब्रवम् भद्र विस्तीर्णेयमर्णवाम्बरा ॥ (२६।१)
tamahamīṣadvihasyābravam bhadra vistīrṇeyamarṇavāmbarā ||
न पर्यन्तो ऽस्ति स्थानस्थानेषु रम्याणां जनपदानाम् ॥ (२७।१)
na paryanto 'sti sthānasthāneṣu ramyāṇāṃ janapadānām ||
अपितु न चेदिह युवयोः सुखनिवासकारणं कमप्युपायम् उत्पादयितुं शक्नुयाम् ॥ (२८।१)
apitu na cediha yuvayoḥ sukhanivāsakāraṇaṃ kamapyupāyam utpādayituṃ śaknuyām ||
अथासौ जातसंभ्रमा प्राप्तैवेयं भर्तृदारिका कन्दुकावती कन्दुकक्रीडितेन देवीं विन्ध्यवासिनीमाराधयितुम् ॥ (३१।१)
athāsau jātasaṃbhramā prāptaiveyaṃ bhartṛdārikā kandukāvatī kandukakrīḍitena devīṃ vindhyavāsinīmārādhayitum ||
अहमस्याः सकाशवर्तिनी भवेयम् इत्ययासीत् ॥ (३५।१)
ahamasyāḥ sakāśavartinī bhaveyam ityayāsīt ||
महति रत्नरङ्गपीठे स्थितां प्रथमं ताम्रोष्ठीम् अपश्यम् ॥ (३७।१)
mahati ratnaraṅgapīṭhe sthitāṃ prathamaṃ tāmroṣṭhīm apaśyam ||
चित्रीयाविष्टचित्तश् चाचिन्तयम् किमियं लक्ष्मीः ॥ (४०।१)
citrīyāviṣṭacittaś cācintayam kimiyaṃ lakṣmīḥ ||
तस्याः किल हस्ते विन्यस्तं कमलम् अस्यास्तु हस्त एव कमलम् ॥ (४२।१)
tasyāḥ kila haste vinyastaṃ kamalam asyāstu hasta eva kamalam ||
अभुक्तपूर्वा चासौ पुरातनेन पुंसा पूर्वराजैश्च अस्याः पुनरनवद्यमयातयामं च यौवनम् इति चिन्तयत्येव मयि सानघसर्वगात्री व्यत्यस्तहस्तपल्लवाग्रस्पृष्टभूमिर् आलोलनीलकुटिलालका सविभ्रमं भगवतीमभिवन्द्य कन्दुकममन्दरागरूषिताक्षम् अनङ्गम् इवालम्बत ॥ (४३।१)
abhuktapūrvā cāsau purātanena puṃsā pūrvarājaiśca asyāḥ punaranavadyamayātayāmaṃ ca yauvanam iti cintayatyeva mayi sānaghasarvagātrī vyatyastahastapallavāgraspṛṣṭabhūmir ālolanīlakuṭilālakā savibhramaṃ bhagavatīmabhivandya kandukamamandarāgarūṣitākṣam anaṅgam ivālambata ||
मन्दोत्थितं च किंचित् कुञ्चिताङ्गुष्ठेन प्रसृतकोमलाङ्गुलिना पाणिपल्लवेन समाहत्य हस्तपृष्ठेन चोन्नीय चटुलदृष्टिलाञ्छितं स्तबकमिव भ्रमरमालानुविद्धम् अवपतन्तम् आकाश एवाग्रहीत् ॥ (४५।१)
mandotthitaṃ ca kiṃcit kuñcitāṅguṣṭhena prasṛtakomalāṅgulinā pāṇipallavena samāhatya hastapṛṣṭhena connīya caṭuladṛṣṭilāñchitaṃ stabakamiva bhramaramālānuviddham avapatantam ākāśa evāgrahīt ||
मध्यविलम्बितद्रुतलये मृदुमृदु च प्रहरन्ती तत्क्षणं चूर्णपदमदर्शयत् ॥ (४७।१)
madhyavilambitadrutalaye mṛdumṛdu ca praharantī tatkṣaṇaṃ cūrṇapadamadarśayat ||
प्रशान्तं च तं निर्दयप्रहारैरुदपातयत् ॥ (४८।१)
praśāntaṃ ca taṃ nirdayaprahārairudapātayat ||
पक्षमृज्वागतं च वामदक्षिणाभ्यां कराभ्यां पर्यायेणाभिघ्नती शकुन्तमिवोदस्थापयत् ॥ (५०।१)
pakṣamṛjvāgataṃ ca vāmadakṣiṇābhyāṃ karābhyāṃ paryāyeṇābhighnatī śakuntamivodasthāpayat ||
दूरोत्थितं च प्रपतन्तमाहृत्य गीतमार्गमारचयत् ॥ (५१।१)
dūrotthitaṃ ca prapatantamāhṛtya gītamārgamāracayat ||
एवमनेककरणमधुरं विहरन्ती रङ्गगतस्य रक्तचेतसो जनस्य प्रतिक्षणमुच्चावचाः प्रशंसावाचः प्रतिगृह्णती प्रतिक्षणारूढविभ्रमं कोशदासमंसे ऽवलम्ब्य कण्टकितगण्डमुत्फुल्लेक्षणं च मय्यभिमुखीभूय तिष्ठति तत्प्रथमावतीर्णकन्दर्पकारितकटाक्षदृष्टिस् तदनुमार्गविलसितलीलाञ्चितभ्रूलता श्वासानिलवेगान्दोलितैर् दन्तच्छदरश्मिजालैर् लीलापल्लवैर् इव मुखकमलपरिमलग्रहणलोलानलिनस् ताडयन्ती मण्डलभ्रमणेषु कन्दुकस्यातिशीघ्रप्रचारतया विशन्तीव मद्दर्शनलज्जया पुष्पमयं पञ्जरम् पञ्चबिन्दुप्रसृतेषु पञ्चापि पञ्चबाणबाणान् युगपद् इवाभिपततस् त्रासेनावघट्टयन्ती गोमूत्रिकाप्रचारेषु घनदर्शितरागविभ्रमा विद्युल्लतामिव विडम्बयन्ती भूषणमणिरणितदत्तलयसंवादिपादचारम् अपदेशस्मितप्रभानिषिक्तबिम्बाधरम् अंसस्रंसितप्रतिसमाहितशिखण्डभारम् समाघट्टितक्वणितरत्नमेखलागुणम् अञ्चितोत्थितपृथुनितम्बविलम्बितविचलदंशुकोज्ज्वलम् आकुञ्चितप्रसृतवेल्लितभुजलताभिहतललितकन्दुकम् आवर्जितबाहुपाशम् उपरिपरिवर्तितत्रिकविलग्नलोलकुन्तलम् अवगलितकर्णपूरकनकपत्रप्रतिसमाधानशीघ्रतानतिक्रमितप्रकृतक्रीडनम् असकृदुत्क्षिप्यमाणहस्तपादबाह्याभ्यन्तरभ्रान्तकन्दुकम् अवनमनोन्नमननैरन्तर्यनष्टदृष्टमध्ययष्टिकम् अवपतनोत्पतननिर्व्यवस्थमुक्ताहारम् अङ्कुरितघर्मसलिलदूषितकपोलपत्रभङ्गशोषणाधिकृतश्रवणपल्लवानिलम् आगलितस्तनतटांशुकनियमनव्यापृतैकपाणिपल्लवं च निषद्योत्थाय निमील्योन्मील्य स्थित्वा गत्वा चैवातिचित्रं पर्यक्रीडत राजकन्या ॥ (५३।१)
evamanekakaraṇamadhuraṃ viharantī raṅgagatasya raktacetaso janasya pratikṣaṇamuccāvacāḥ praśaṃsāvācaḥ pratigṛhṇatī pratikṣaṇārūḍhavibhramaṃ kośadāsamaṃse 'valambya kaṇṭakitagaṇḍamutphullekṣaṇaṃ ca mayyabhimukhībhūya tiṣṭhati tatprathamāvatīrṇakandarpakāritakaṭākṣadṛṣṭis tadanumārgavilasitalīlāñcitabhrūlatā śvāsānilavegāndolitair dantacchadaraśmijālair līlāpallavair iva mukhakamalaparimalagrahaṇalolānalinas tāḍayantī maṇḍalabhramaṇeṣu kandukasyātiśīghrapracāratayā viśantīva maddarśanalajjayā puṣpamayaṃ pañjaram pañcabinduprasṛteṣu pañcāpi pañcabāṇabāṇān yugapad ivābhipatatas trāsenāvaghaṭṭayantī gomūtrikāpracāreṣu ghanadarśitarāgavibhramā vidyullatāmiva viḍambayantī bhūṣaṇamaṇiraṇitadattalayasaṃvādipādacāram apadeśasmitaprabhāniṣiktabimbādharam aṃsasraṃsitapratisamāhitaśikhaṇḍabhāram samāghaṭṭitakvaṇitaratnamekhalāguṇam añcitotthitapṛthunitambavilambitavicaladaṃśukojjvalam ākuñcitaprasṛtavellitabhujalatābhihatalalitakandukam āvarjitabāhupāśam upariparivartitatrikavilagnalolakuntalam avagalitakarṇapūrakanakapatrapratisamādhānaśīghratānatikramitaprakṛtakrīḍanam asakṛdutkṣipyamāṇahastapādabāhyābhyantarabhrāntakandukam avanamanonnamananairantaryanaṣṭadṛṣṭamadhyayaṣṭikam avapatanotpatananirvyavasthamuktāhāram aṅkuritagharmasaliladūṣitakapolapatrabhaṅgaśoṣaṇādhikṛtaśravaṇapallavānilam āgalitastanataṭāṃśukaniyamanavyāpṛtaikapāṇipallavaṃ ca niṣadyotthāya nimīlyonmīlya sthitvā gatvā caivāticitraṃ paryakrīḍata rājakanyā ||
अभिहत्य भूतलाकाशयोरपि क्रीडान्तराणि दर्शनीयान्येकेनैव वानेकेनैव कन्दुकेनादर्शयत् ॥ (५४।१)
abhihatya bhūtalākāśayorapi krīḍāntarāṇi darśanīyānyekenaiva vānekenaiva kandukenādarśayat ||
चन्द्रसेनादिभिश्च प्रियसखीभिः सह विहृत्य विहृतान्ते चाभिवन्द्य देवीं मनसा मे सानुरागेणेव परिजनेनानुगम्यमाना कुवलयशरमिव कुसुमशरस्य मय्यपाङ्गं समर्पयन्ती सापदेशम् असकृदावर्त्यमानवदनचन्द्रमण्डलतया स्वहृदयमिव मत्समीपे प्रेरितं प्रतिनिवृत्तं न वेत्यालोकयन्ती सह सखीभिः कुमारीपुरमगमत् ॥ (५५।१)
candrasenādibhiśca priyasakhībhiḥ saha vihṛtya vihṛtānte cābhivandya devīṃ manasā me sānurāgeṇeva parijanenānugamyamānā kuvalayaśaramiva kusumaśarasya mayyapāṅgaṃ samarpayantī sāpadeśam asakṛdāvartyamānavadanacandramaṇḍalatayā svahṛdayamiva matsamīpe preritaṃ pratinivṛttaṃ na vetyālokayantī saha sakhībhiḥ kumārīpuramagamat ||
अहं चानङ्गविह्वलः स्ववेश्म गत्वा कोशदासेन यत्नवद् अत्युदारं स्नानभोजनादिकम् अनुभावितो ऽस्मि ॥ (५६।१)
ahaṃ cānaṅgavihvalaḥ svaveśma gatvā kośadāsena yatnavad atyudāraṃ snānabhojanādikam anubhāvito 'smi ||
सायं चोपसृत्य चन्द्रसेना रहसि मां प्रणिपत्य पत्युरंसमंसेन प्रणयपेशलम् आघट्टयन्त्युपाविशत् ॥ (५७।१)
sāyaṃ copasṛtya candrasenā rahasi māṃ praṇipatya patyuraṃsamaṃsena praṇayapeśalam āghaṭṭayantyupāviśat ||
आचष्ट च हृष्टः कोशदासः भूयासमेवं यावदायुर् आयताक्षि त्वत्प्रसादस्य पात्रम् इति ॥ (५८।१)
ācaṣṭa ca hṛṣṭaḥ kośadāsaḥ bhūyāsamevaṃ yāvadāyur āyatākṣi tvatprasādasya pātram iti ||
मया तु सस्मितमभिहितम् सखे किमेतदाशास्यम् ॥ (५९।१)
mayā tu sasmitamabhihitam sakhe kimetadāśāsyam ||
अनया तदक्तनेत्रया राजसूनुरुपस्थितो वानरीमिवैनां द्रक्ष्यति विरक्तश्चैनां पुनस्त्यक्ष्यति इति ॥ (६१।१)
anayā tadaktanetrayā rājasūnurupasthito vānarīmivaināṃ drakṣyati viraktaścaināṃ punastyakṣyati iti ||
तया तु स्मेरयास्मि कथितः सो ऽयमार्येणाज्ञाकरो जनो ऽत्यर्थमनुगृहीतः यदस्मिन्न् एव जन्मनि मानुषं वपुरपनीय वानरीकरिष्यते ॥ (६२।१)
tayā tu smerayāsmi kathitaḥ so 'yamāryeṇājñākaro jano 'tyarthamanugṛhītaḥ yadasminn eva janmani mānuṣaṃ vapurapanīya vānarīkariṣyate ||
अद्य खलु कन्दुकोत्सवे भवन्तमपहसितमनोभवाकारमभिलषन्ती रोषादिव शम्बरद्विषातिमात्रमायास्यते राजपुत्री ॥ (६५।१)
adya khalu kandukotsave bhavantamapahasitamanobhavākāramabhilaṣantī roṣādiva śambaradviṣātimātramāyāsyate rājaputrī ||
सो ऽयमर्थो विदितभावया मया स्वमात्रे तया च तन्मात्रे महिष्या च मनुजेन्द्राय निवेदयिष्यते ॥ (६६।१)
so 'yamartho viditabhāvayā mayā svamātre tayā ca tanmātre mahiṣyā ca manujendrāya nivedayiṣyate ||
विदितार्थस्तु पार्थिवस्त्वया दुहितुः पाणिं ग्राहयिष्यति ॥ (६७।१)
viditārthastu pārthivastvayā duhituḥ pāṇiṃ grāhayiṣyati ||
ततश्च त्वदनुजीविना राजपुत्रेण भवितव्यम् ॥ (६८।१)
tataśca tvadanujīvinā rājaputreṇa bhavitavyam ||
त्वदायत्ते च राज्ये नालमेव त्वामतिक्रम्य मामवरोद्धुं भीमधन्वा ॥ (७०।१)
tvadāyatte ca rājye nālameva tvāmatikramya māmavaroddhuṃ bhīmadhanvā ||
तत्सहतामयं त्रिचतुराणि दिनानि इति मामामन्त्र्य प्रियं चोपगूह्य प्रत्ययासीत् ॥ (७१।१)
tatsahatāmayaṃ tricaturāṇi dināni iti māmāmantrya priyaṃ copagūhya pratyayāsīt ||
मम च कोशदासस्य च तदुक्तानुसारेण बहुविकल्पयतोः कथञ्चिद् अक्षीयत क्षपा ॥ (७२।१)
mama ca kośadāsasya ca taduktānusāreṇa bahuvikalpayatoḥ kathañcid akṣīyata kṣapā ||
क्षपान्ते च कृतयथोचितनियमस्तमेव प्रियादर्शनसुभगम् उद्यानोद्देशम् उपागतो ऽस्मि ॥ (७३।१)
kṣapānte ca kṛtayathocitaniyamastameva priyādarśanasubhagam udyānoddeśam upāgato 'smi ||
तत्रैव चोपसृत्य राजपुत्रो निरभिमानमनुकूलाभिः कथाभिर्मामनुवर्तमानो मुहूर्तमास्त ॥ (७४।१)
tatraiva copasṛtya rājaputro nirabhimānamanukūlābhiḥ kathābhirmāmanuvartamāno muhūrtamāsta ||
नीत्वा चोपकार्यामात्मसमेन स्नानभोजनशयनादिव्यतिकरेणोपाचरम् ॥ (७५।१)
nītvā copakāryāmātmasamena snānabhojanaśayanādivyatikareṇopācaram ||
तल्पगतं च स्वप्नेनानुभूयमानप्रियादर्शनालिङ्गनसुखम् आयसेन निगडेनातिबलवद्बहुपुरुषैः पीवरभुजदण्डोपरुद्धमबन्धयन्माम् ॥ (७६।१)
talpagataṃ ca svapnenānubhūyamānapriyādarśanāliṅganasukham āyasena nigaḍenātibalavadbahupuruṣaiḥ pīvarabhujadaṇḍoparuddhamabandhayanmām ||
प्रतिबुद्धं च सहसा समभ्यधात् अयि दुर्मते श्रुतमालपितं हतायाश्चन्द्रसेनाया जालरन्ध्रनिःसृतं तच्चेष्टावबोधप्रयुक्तयानया कुब्जया त्वं किलाभिलषितो वराक्या कन्दुकावत्या तव किलानुजीविना मया स्थेयम् त्वद्वचः किलानतिक्रमता मया चन्द्रसेना कोशदासाय दास्यते इत्युक्त्वा पार्श्वचरं पुरुषमेकमालोक्याकथयत् प्रक्षिपैनं सागरे इति ॥ (७७।१)
pratibuddhaṃ ca sahasā samabhyadhāt ayi durmate śrutamālapitaṃ hatāyāścandrasenāyā jālarandhraniḥsṛtaṃ tacceṣṭāvabodhaprayuktayānayā kubjayā tvaṃ kilābhilaṣito varākyā kandukāvatyā tava kilānujīvinā mayā stheyam tvadvacaḥ kilānatikramatā mayā candrasenā kośadāsāya dāsyate ityuktvā pārśvacaraṃ puruṣamekamālokyākathayat prakṣipainaṃ sāgare iti ||
स तु लब्धराज्य इवातिहृष्टः देव यदाज्ञापयसि इति यथादिष्टमकरोत् ॥ (७८।१)
sa tu labdharājya ivātihṛṣṭaḥ deva yadājñāpayasi iti yathādiṣṭamakarot ||
अहं तु निरालम्बनो भुजाभ्यामितस्ततः स्पन्दमानः किमपि काष्ठं दैवदत्तमुरसोपश्लिष्य तावद् अप्लोषि यावदपासरद्वासरः शर्वरी च सर्वा ॥ (७९।१)
ahaṃ tu nirālambano bhujābhyāmitastataḥ spandamānaḥ kimapi kāṣṭhaṃ daivadattamurasopaśliṣya tāvad aploṣi yāvadapāsaradvāsaraḥ śarvarī ca sarvā ||
अमुत्रासन्यवनाः ते मामुद्धृत्य रामेषुनाम्ने नाविकनायकाय कथितवन्तः को ऽप्ययम् आयसनिगलबद्ध एव जले लब्धः पुरुषः ॥ (८१।१)
amutrāsanyavanāḥ te māmuddhṛtya rāmeṣunāmne nāvikanāyakāya kathitavantaḥ ko 'pyayam āyasanigalabaddha eva jale labdhaḥ puruṣaḥ ||
सो ऽयमपि सिञ्चेत् सहस्रं द्राक्षाणां क्षणेनैकेन इति ॥ (८२।१)
so 'yamapi siñcet sahasraṃ drākṣāṇāṃ kṣaṇenaikena iti ||
अस्मिन्न् एव क्षणे नैकनौकापरिवृतः कोऽपि मद्गुरभ्यधावत् ॥ (८३।१)
asminn eva kṣaṇe naikanaukāparivṛtaḥ ko'pi madgurabhyadhāvat ||
तावद् अतिजवा नौकाः श्वान इव वराहमस्मत्पोतं पर्यरुत्सत ॥ (८५।१)
tāvad atijavā naukāḥ śvāna iva varāhamasmatpotaṃ paryarutsata ||
तानहमगतीनवसीदतः समाश्वास्यालपिषम् अपनयत मे निगलबन्धनम् ॥ (८८।१)
tānahamagatīnavasīdataḥ samāśvāsyālapiṣam apanayata me nigalabandhanam ||
अमी तथाकुर्वन् सर्वांश्च तान्प्रतिभटान्भल्लवर्षिणा भीमटङ्कृतेन शार्ङ्गेण लवलवीकृताङ्गान् अकार्षम् ॥ (९०।१)
amī tathākurvan sarvāṃśca tānpratibhaṭānbhallavarṣiṇā bhīmaṭaṅkṛtena śārṅgeṇa lavalavīkṛtāṅgān akārṣam ||
अवप्लुत्य हतविध्वस्तयोधमस्मत्पोतसंसक्तपोतममुत्र नाविकनायकम् अनभिसरम् अभिपत्य जीवग्राहमग्रहीषम् ॥ (९१।१)
avaplutya hatavidhvastayodhamasmatpotasaṃsaktapotamamutra nāvikanāyakam anabhisaram abhipatya jīvagrāhamagrahīṣam ||
तं चाहमवबुध्य जातव्रीडमब्रवम् तात किं दृष्टानि कृतान्तविलसितानि इति ॥ (९३।१)
taṃ cāhamavabudhya jātavrīḍamabravam tāta kiṃ dṛṣṭāni kṛtāntavilasitāni iti ||
ते तु सांयात्रिका मदीयेनैव शृङ्खलेन तमतिगाढं बद्ध्वा हर्षकिलकिलारवम् अकुर्वन् मां चापूजयन् ॥ (९४।१)
te tu sāṃyātrikā madīyenaiva śṛṅkhalena tamatigāḍhaṃ baddhvā harṣakilakilāravam akurvan māṃ cāpūjayan ||
दुर्वारा तु सा नौर् अननुकूलवातनुन्ना दूरमभिपत्य कमपि द्वीपं निबिडम् आश्लिष्टवती ॥ (९५।१)
durvārā tu sā naur ananukūlavātanunnā dūramabhipatya kamapi dvīpaṃ nibiḍam āśliṣṭavatī ||
तत्र च स्वादु पानीयमेधांसि कन्दमूलफलानि संजिघृक्षवो गाढपातितशिलावलयम् अवातराम ॥ (९६।१)
tatra ca svādu pānīyamedhāṃsi kandamūlaphalāni saṃjighṛkṣavo gāḍhapātitaśilāvalayam avātarāma ||
सो ऽहम् अहो रमणीयो ऽयं पर्वतनितम्बभागः कान्ततरेयं गन्धपाषाणवत्युपत्यका शिशिरम् इदम् इन्दीवरारविन्दमकरन्दबिन्दुचन्द्रकोत्तरं गोत्रवारि रम्यो ऽयमनेकवर्णकुसुममञ्जरीभरस् तरुवनाभोगः इत्यतृप्ततरया दृशा बहुबहु पश्यन्न् अलक्षिताध्यारूढक्षोणीधरशिखरः शोणीभूतमुत्प्रभाभिः पद्मरागसोपानशिलाभिः किमपि नालीकपरागधूसरं सरः समध्यगमम् ॥ (९८।१)
so 'ham aho ramaṇīyo 'yaṃ parvatanitambabhāgaḥ kāntatareyaṃ gandhapāṣāṇavatyupatyakā śiśiram idam indīvarāravindamakarandabinducandrakottaraṃ gotravāri ramyo 'yamanekavarṇakusumamañjarībharas taruvanābhogaḥ ityatṛptatarayā dṛśā bahubahu paśyann alakṣitādhyārūḍhakṣoṇīdharaśikharaḥ śoṇībhūtamutprabhābhiḥ padmarāgasopānaśilābhiḥ kimapi nālīkaparāgadhūsaraṃ saraḥ samadhyagamam ||
स्नातश्च कांश्चिद् अमृतस्वादून् बिसभङ्गान् आस्वाद्य अंसलग्नकह्लारस्तीरवर्तिना केनापि भीमरूपेण ब्रह्मराक्षसेनाभिपत्य को ऽसि कुतस्त्यो ऽसि इति निर्भर्त्सयताभ्यधीये ॥ (९९।१)
snātaśca kāṃścid amṛtasvādūn bisabhaṅgān āsvādya aṃsalagnakahlārastīravartinā kenāpi bhīmarūpeṇa brahmarākṣasenābhipatya ko 'si kutastyo 'si iti nirbhartsayatābhyadhīye ||
निर्भयेन च मया सो ऽभ्यधीयत सौम्य सो ऽहमस्मि द्विजन्मा ॥ (१००।१)
nirbhayena ca mayā so 'bhyadhīyata saumya so 'hamasmi dvijanmā ||
शत्रुहस्ताद् अर्णवम् अर्णवाद्यवननावम् यवननावश्चित्रग्रावाणमेनं पर्वतप्रवरं गतः यदृच्छयास्मिन्सरसि विश्रान्तः भद्रं तव इति ॥ (१०१।१)
śatruhastād arṇavam arṇavādyavananāvam yavananāvaścitragrāvāṇamenaṃ parvatapravaraṃ gataḥ yadṛcchayāsminsarasi viśrāntaḥ bhadraṃ tava iti ||
सो ऽब्रूत न चेद्ब्रवीषि प्रश्नान् अश्नामि त्वाम् इति ॥ (१०२।१)
so 'brūta na cedbravīṣi praśnān aśnāmi tvām iti ||
अथावयोरेकयार्ययासीत्संलाप किं क्रूरं स्त्रीहृदयं किं गृहिणः प्रियहिताय दारगुणाः ॥ (१०५।१)
athāvayorekayāryayāsītsaṃlāpa kiṃ krūraṃ strīhṛdayaṃ kiṃ gṛhiṇaḥ priyahitāya dāraguṇāḥ ||
कः कामः संकल्पः किं दुष्करसाधनं प्रज्ञा ॥ (१०६।१)
kaḥ kāmaḥ saṃkalpaḥ kiṃ duṣkarasādhanaṃ prajñā ||
तत्र धूमिनीगोमिनीनिम्बवतीनितम्बवत्यः प्रमाणम् इत्युपदिष्टो मया सो ऽब्रूत कथय कीदृश्यस्ताः इति ॥ (१०७।१)
tatra dhūminīgominīnimbavatīnitambavatyaḥ pramāṇam ityupadiṣṭo mayā so 'brūta kathaya kīdṛśyastāḥ iti ||
अत्रोदाहरणम् अस्ति त्रिगर्तो नाम जनपदः ॥ (१०८।१)
atrodāharaṇam asti trigarto nāma janapadaḥ ||
तत्रासन्गृहिणस्त्रयः स्फीतसारधनाः सोदर्या धनकधान्यकधन्यकाख्याः ॥ (१०९।१)
tatrāsangṛhiṇastrayaḥ sphītasāradhanāḥ sodaryā dhanakadhānyakadhanyakākhyāḥ ||
तेषु जीवत्सु न ववर्ष वर्षाणि द्वादश दशशताक्षः क्षीणसारं सस्यम् ओषध्यो वन्ध्याः न फलवन्तो वनस्पतयः क्लीबा मेधाः क्षीणस्रोतसः स्रवन्त्यः पङ्कशेषाणि पल्वलानि निर्निस्यन्दान्युत्समण्डलानि विरलीभूतं कन्दमूलफलम् अवहीनाः कथाः गलिताः कल्याणोत्सवक्रियाः बहुलीभूतानि तस्करकुलानि अन्योन्यमभक्षयन्प्रजाः पर्यलुठन्न् इतस्ततो बलाकापाण्डुराणि नरशिरःकपालानि पर्यहिण्डन्त शुष्काः काकमण्डल्यः शून्यीभूतानि नगरग्रामखर्वटपुटभेदनादीनि ॥ (११०।१)
teṣu jīvatsu na vavarṣa varṣāṇi dvādaśa daśaśatākṣaḥ kṣīṇasāraṃ sasyam oṣadhyo vandhyāḥ na phalavanto vanaspatayaḥ klībā medhāḥ kṣīṇasrotasaḥ sravantyaḥ paṅkaśeṣāṇi palvalāni nirnisyandānyutsamaṇḍalāni viralībhūtaṃ kandamūlaphalam avahīnāḥ kathāḥ galitāḥ kalyāṇotsavakriyāḥ bahulībhūtāni taskarakulāni anyonyamabhakṣayanprajāḥ paryaluṭhann itastato balākāpāṇḍurāṇi naraśiraḥkapālāni paryahiṇḍanta śuṣkāḥ kākamaṇḍalyaḥ śūnyībhūtāni nagaragrāmakharvaṭapuṭabhedanādīni ||
त एते गृहपतयः सर्वधान्यनिचयमुपयुज्याजाविकटं गवलगणं गवां यूथं दासीदासजनमपत्यानि ज्येष्ठमध्यमभार्ये च क्रमेण भक्षयित्वा कनिष्ठभार्या धूमिनी श्वो भक्षणीया इति समकल्पयन् ॥ (१११।१)
ta ete gṛhapatayaḥ sarvadhānyanicayamupayujyājāvikaṭaṃ gavalagaṇaṃ gavāṃ yūthaṃ dāsīdāsajanamapatyāni jyeṣṭhamadhyamabhārye ca krameṇa bhakṣayitvā kaniṣṭhabhāryā dhūminī śvo bhakṣaṇīyā iti samakalpayan ||
अथ कनिष्ठो धन्यकः प्रियां स्वामत्तुमक्षमस्तया सह तस्यामेव निश्यपासरत् ॥ (११२।१)
atha kaniṣṭho dhanyakaḥ priyāṃ svāmattumakṣamastayā saha tasyāmeva niśyapāsarat ||
स्वमांसासृगपनीतक्षुत्पिपासां तां नयन्नन्तरे कमपि निकृत्तपाणिपादकर्णनासिकम् अवनिपृष्ठे विचेष्टमानं पुरुषमद्राक्षीत् ॥ (११४।१)
svamāṃsāsṛgapanītakṣutpipāsāṃ tāṃ nayannantare kamapi nikṛttapāṇipādakarṇanāsikam avanipṛṣṭhe viceṣṭamānaṃ puruṣamadrākṣīt ||
तमप्यार्द्राशयः स्कन्धेनोद्वहन्कन्दमूलमृगबहुले गहनोद्देशे यत्नरचितपर्णशालश्चिरमवसत् ॥ (११५।१)
tamapyārdrāśayaḥ skandhenodvahankandamūlamṛgabahule gahanoddeśe yatnaracitaparṇaśālaściramavasat ||
अमुं च रोपितव्रणम् इङ्गुदीतैलादिभिर् आमिषेण शाकेनात्मनिर्विशेषं पुपोष ॥ (११६।१)
amuṃ ca ropitavraṇam iṅgudītailādibhir āmiṣeṇa śākenātmanirviśeṣaṃ pupoṣa ||
पुष्टं च तमुद्रिक्तधातुमेकदा मृगान्वेषणाय च प्रयाते धन्यके सा धूमिनी रिरंसयोपातिष्ठत ॥ (११७।१)
puṣṭaṃ ca tamudriktadhātumekadā mṛgānveṣaṇāya ca prayāte dhanyake sā dhūminī riraṃsayopātiṣṭhata ||
निवृत्तं च पतिमुदकाभ्यर्थिनम् उद्धृत्य कूपात्पिब रुजति मे शिरः शिरोरोगः इत्युदञ्चनं सरज्जुं पुरश्चिक्षेप ॥ (११९।१)
nivṛttaṃ ca patimudakābhyarthinam uddhṛtya kūpātpiba rujati me śiraḥ śirorogaḥ ityudañcanaṃ sarajjuṃ puraścikṣepa ||
उदञ्चयन्तं च तं कूपादपः क्षणात्पृष्ठतो गत्वा प्रणुनोद ॥ (१२०।१)
udañcayantaṃ ca taṃ kūpādapaḥ kṣaṇātpṛṣṭhato gatvā praṇunoda ||
तं च विकलं स्कन्धेनोदुह्य देशाद्देशान्तरं परिभ्रमन्ती पतिव्रताप्रतीतिं लेभे बहुविधाश्च पूजाः ॥ (१२१।१)
taṃ ca vikalaṃ skandhenoduhya deśāddeśāntaraṃ paribhramantī pativratāpratītiṃ lebhe bahuvidhāśca pūjāḥ ||
पुनरवन्तिराजानुग्रहाद् अतिमहत्या भूत्या न्यवसत् ॥ (१२२।१)
punaravantirājānugrahād atimahatyā bhūtyā nyavasat ||
अथ पानीयार्थिसार्थजनसमापत्तिदृष्टोद्धृतम् अवन्तिषु भ्रमन्तमाहारार्थिनं भर्तारमुपलभ्य सा धूमिनी येन मे पतिर्विकलीकृतः स दुरात्मायम् इति तस्य साधोश्चित्रवधमज्ञेन राज्ञा समादेशयांचकार ॥ (१२३।१)
atha pānīyārthisārthajanasamāpattidṛṣṭoddhṛtam avantiṣu bhramantamāhārārthinaṃ bhartāramupalabhya sā dhūminī yena me patirvikalīkṛtaḥ sa durātmāyam iti tasya sādhościtravadhamajñena rājñā samādeśayāṃcakāra ||
धन्यकस्तु दत्तपश्चाद्बन्धो वध्यभूमिं नीयमानः सशेषत्वादायुषः यो मया विकलीकृतो ऽभिमतो भिक्षुः स चेन्मे पापमाचक्षीत युक्तो मे दण्ड इत्यदीनमधिकृतं जगाद ॥ (१२४।१)
dhanyakastu dattapaścādbandho vadhyabhūmiṃ nīyamānaḥ saśeṣatvādāyuṣaḥ yo mayā vikalīkṛto 'bhimato bhikṣuḥ sa cenme pāpamācakṣīta yukto me daṇḍa ityadīnamadhikṛtaṃ jagāda ||
को दोषः इत्युपनीय दर्शिते ऽमुष्मिन्स विकलः पर्यश्रुः पादपतितस् तस्य साधोस् तत्सुकृतम् असत्याश्च तस्यास्तथाभूतं दुश्चरितमार्यबुद्धिराचचक्षे ॥ (१२५।१)
ko doṣaḥ ityupanīya darśite 'muṣminsa vikalaḥ paryaśruḥ pādapatitas tasya sādhos tatsukṛtam asatyāśca tasyāstathābhūtaṃ duścaritamāryabuddhirācacakṣe ||
कुपितेन राज्ञा विरूपितमुखी सा दुष्कृतकारिणी कृता श्वभ्यः पाचिका ॥ (१२६।१)
kupitena rājñā virūpitamukhī sā duṣkṛtakāriṇī kṛtā śvabhyaḥ pācikā ||
कृतश्च धन्यकः प्रसादभूमिः तद्ब्रवीमि स्त्रीहृदयं क्रूरम् इति ॥ (१२७।१)
kṛtaśca dhanyakaḥ prasādabhūmiḥ tadbravīmi strīhṛdayaṃ krūram iti ||
पुनर् अनुयुक्तो गोमिनीवृत्तान्तमाख्यातवान् अस्ति द्रविडेषु काञ्ची नाम नगरी ॥ (१२८।१)
punar anuyukto gominīvṛttāntamākhyātavān asti draviḍeṣu kāñcī nāma nagarī ||
तस्यामनेककोटिसारः श्रेष्ठिपुत्रः शक्तिकुमारो नामासीत् ॥ (१२९।१)
tasyāmanekakoṭisāraḥ śreṣṭhiputraḥ śaktikumāro nāmāsīt ||
सो ऽष्टादशवर्षदेशीयश्चिन्तामापेदे नास्त्यदाराणाम् अननुगुणदाराणां वा सुखं नाम ॥ (१३०।१)
so 'ṣṭādaśavarṣadeśīyaścintāmāpede nāstyadārāṇām ananuguṇadārāṇāṃ vā sukhaṃ nāma ||
तत्कथं नु गुणवद्विन्देयं कलत्रम् इति ॥ (१३१।१)
tatkathaṃ nu guṇavadvindeyaṃ kalatram iti ||
अथ वरप्रत्ययाहृतेषु दारेषु यादृच्छिकीं संपत्तिम् अनभिसमीक्ष्य कार्तान्तिको नाम भूत्वा वस्त्रान्तपिनद्धशालिप्रस्थो भुवं बभ्राम ॥ (१३२।१)
atha varapratyayāhṛteṣu dāreṣu yādṛcchikīṃ saṃpattim anabhisamīkṣya kārtāntiko nāma bhūtvā vastrāntapinaddhaśāliprastho bhuvaṃ babhrāma ||
लक्षणज्ञो ऽयम् इत्यमुष्मै कन्याः कन्यावन्तः प्रदर्शयांबभूवुः ॥ (१३३।१)
lakṣaṇajño 'yam ityamuṣmai kanyāḥ kanyāvantaḥ pradarśayāṃbabhūvuḥ ||
यां कांचिल्लक्षणवतीं सवर्णां कन्यां दृष्ट्वा स किल स्म ब्रवीति भद्रे शक्नोषि किमनेन शालिप्रस्थेन गुणवद् अन्नम् अस्मान् अभ्यवहारयितुम् इति ॥ (१३४।१)
yāṃ kāṃcillakṣaṇavatīṃ savarṇāṃ kanyāṃ dṛṣṭvā sa kila sma bravīti bhadre śaknoṣi kimanena śāliprasthena guṇavad annam asmān abhyavahārayitum iti ||
स हसितावधूतो गृहाद्गृहं प्रविश्याभ्रमत् ॥ (१३५।१)
sa hasitāvadhūto gṛhādgṛhaṃ praviśyābhramat ||
एकदा तु शिबिषु पट्टने सह पितृभ्याम् अवसितमहर्द्धिम् अवशीर्णभवनसारां धात्र्या प्रदर्श्यमानां कांचन विरलभूषणां कुमारीं ददर्श ॥ (१३६।१)
ekadā tu śibiṣu paṭṭane saha pitṛbhyām avasitamaharddhim avaśīrṇabhavanasārāṃ dhātryā pradarśyamānāṃ kāṃcana viralabhūṣaṇāṃ kumārīṃ dadarśa ||
अस्यां संसक्तचक्षुश्चातर्कयत् अस्याः खलु कन्यकायाः सर्व एवावयवा नातिस्थूला नातिकृशा नातिह्रस्वा नातिदीर्घा न विकटा मृजावन्तश्च ॥ (१३७।१)
asyāṃ saṃsaktacakṣuścātarkayat asyāḥ khalu kanyakāyāḥ sarva evāvayavā nātisthūlā nātikṛśā nātihrasvā nātidīrghā na vikaṭā mṛjāvantaśca ||
रक्ततलाङ्गुली यवमत्स्यकमलकलशाद्यनेकपुण्यलेखालाञ्छितौ करौ समगुल्फसंधी मांसलावशिरालौ चाङ्घ्री जङ्घे चानुपूर्ववृत्ते पीवरोरुग्रस्ते इव दुरुपलक्ष्ये जानुनी सकृद्विभक्तश्चतुरस्रः ककुन्दरविभागशोभी रथाङ्गाकारसंस्थितश्च नितम्बभागः तनुतरमीषन्निम्नं गम्भीरं नाभिमण्डलम् वलित्रयेण चालंकृतम् उदरम् उरोभागव्यापिनावुन्मग्नचूचुकौ विशालारम्भशोभिनौ पयोधरौ धनधान्यपुत्रभूयस्त्वचिह्नलेखालाञ्छिततले स्निग्धोदग्रकोमलनखमणी ऋज्वनुपूर्ववृत्तताम्राङ्गुली संनतांसदेशे सौकुमार्यवत्यौ निमग्नपर्वसंधी च बाहुलते तन्वी कम्बुवृत्तबन्धुरा च कन्धरा वृत्तमध्यविभक्तरागाधरम् असंक्षिप्तचारुचिबुकम् आपूर्णकठिनगण्डमण्डलम् संगतानुवक्रनीलस्निग्धभ्रूलतम् अनतिप्रौढतिलकुसुमसदृशनासिकम् अत्यसितधवलरक्तत्रिभागभासुरमधुराधीरसंचारमन्थरायतेक्षणम् इन्दुशकलसुन्दरललाटम् इन्द्रनीलशिलाकाररम्यालकपङ्क्ति द्विगुणकुण्डलितम्लाननालीकनालललितलम्बश्रवणपाशयुगलमाननकमलम् अनतिभङ्गुरो बहुलः पर्यन्ते ऽप्य् अकपिलरुचिरायामवान् एकैकनिसर्गसमस्निग्धनीलो गन्धग्राही च मूर्धजकलापः ॥ (१३८।१)
raktatalāṅgulī yavamatsyakamalakalaśādyanekapuṇyalekhālāñchitau karau samagulphasaṃdhī māṃsalāvaśirālau cāṅghrī jaṅghe cānupūrvavṛtte pīvarorugraste iva durupalakṣye jānunī sakṛdvibhaktaścaturasraḥ kakundaravibhāgaśobhī rathāṅgākārasaṃsthitaśca nitambabhāgaḥ tanutaramīṣannimnaṃ gambhīraṃ nābhimaṇḍalam valitrayeṇa cālaṃkṛtam udaram urobhāgavyāpināvunmagnacūcukau viśālārambhaśobhinau payodharau dhanadhānyaputrabhūyastvacihnalekhālāñchitatale snigdhodagrakomalanakhamaṇī ṛjvanupūrvavṛttatāmrāṅgulī saṃnatāṃsadeśe saukumāryavatyau nimagnaparvasaṃdhī ca bāhulate tanvī kambuvṛttabandhurā ca kandharā vṛttamadhyavibhaktarāgādharam asaṃkṣiptacārucibukam āpūrṇakaṭhinagaṇḍamaṇḍalam saṃgatānuvakranīlasnigdhabhrūlatam anatiprauḍhatilakusumasadṛśanāsikam atyasitadhavalaraktatribhāgabhāsuramadhurādhīrasaṃcāramantharāyatekṣaṇam induśakalasundaralalāṭam indranīlaśilākāraramyālakapaṅkti dviguṇakuṇḍalitamlānanālīkanālalalitalambaśravaṇapāśayugalamānanakamalam anatibhaṅguro bahulaḥ paryante 'py akapilarucirāyāmavān ekaikanisargasamasnigdhanīlo gandhagrāhī ca mūrdhajakalāpaḥ ||
अविमृश्यकारिणां हि नियतमनेकाः पतन्त्य् अनुशयपरम्पराः इति स्निग्धदृष्टिराचष्ट भद्रे कच्चिदस्ति कौशलं शालिप्रस्थेनानेन सम्पन्नम् आहारम् अस्मान् अभ्यवहारयितुम् इति ॥ (१४२।१)
avimṛśyakāriṇāṃ hi niyatamanekāḥ patanty anuśayaparamparāḥ iti snigdhadṛṣṭirācaṣṭa bhadre kaccidasti kauśalaṃ śāliprasthenānena sampannam āhāram asmān abhyavahārayitum iti ||
तस्य हस्तात्प्रस्थमात्रं धान्यमादाय क्वचिदलिन्दोद्देशे सुसिक्तसंमृष्टे दत्तपादशौचमुपावेशयत् ॥ (१४४।१)
tasya hastātprasthamātraṃ dhānyamādāya kvacidalindoddeśe susiktasaṃmṛṣṭe dattapādaśaucamupāveśayat ||
सा कन्या तान् गन्धशालीन्संक्षुद्य मात्रया विशोष्यातपे मुहुर्मुहुः परिवर्त्य स्थिरसमायां भूमौ नालीपृष्ठेन मृदुमृदु घट्टयन्ती तुषैरखण्डैस्तण्डुलान्पृथक्चकार ॥ (१४५।१)
sā kanyā tān gandhaśālīnsaṃkṣudya mātrayā viśoṣyātape muhurmuhuḥ parivartya sthirasamāyāṃ bhūmau nālīpṛṣṭhena mṛdumṛdu ghaṭṭayantī tuṣairakhaṇḍaistaṇḍulānpṛthakcakāra ||
जगाद च धात्रीम् मातः एभिस्तुषैरर्थिनो भूषणमृजाक्रियाक्षमैः स्वर्णकाराः ॥ (१४६।१)
jagāda ca dhātrīm mātaḥ ebhistuṣairarthino bhūṣaṇamṛjākriyākṣamaiḥ svarṇakārāḥ ||
जगाद च धात्रीम् मातः एभिस्तुषैरर्थिनो भूषणमृजाक्रियाक्षमैः स्वर्णकाराः ॥ (१४७।१)
jagāda ca dhātrīm mātaḥ ebhistuṣairarthino bhūṣaṇamṛjākriyākṣamaiḥ svarṇakārāḥ ||
तेभ्य इमान्दत्त्वा लब्धाभिः काकिणीभिः स्थिरतराण्य् अनत्यार्द्राणि नातिशुष्काणि काष्ठानि मितंपचां स्थालीमुभे शरावे चाहर इति ॥ (१४८।१)
tebhya imāndattvā labdhābhiḥ kākiṇībhiḥ sthiratarāṇy anatyārdrāṇi nātiśuṣkāṇi kāṣṭhāni mitaṃpacāṃ sthālīmubhe śarāve cāhara iti ||
तथाकृते तया तांस्तण्डुलान् अनतिनिम्नोत्तानविस्तीर्णकुक्षौ ककुभोलूखले लोहपत्रवेष्टितमुखेन समशरीरेण विभाव्यमानमध्यतानवेन व्यायतेन गुरुणा खादिरेण मुसलेन चतुरललितक्षेपणोत्क्षेपणायासितभुजम् असकृदङ्गुलीभिर् उद्धृत्योद्धृत्यावहत्य शूर्पशोधितकणकिंशारुकांस् तण्डुलान् असकृद् अद्भिः प्रक्षाल्य क्वथितपञ्चगुणे जले दत्तचुल्लीपूजा प्राक्षिपत् ॥ (१४९।१)
tathākṛte tayā tāṃstaṇḍulān anatinimnottānavistīrṇakukṣau kakubholūkhale lohapatraveṣṭitamukhena samaśarīreṇa vibhāvyamānamadhyatānavena vyāyatena guruṇā khādireṇa musalena caturalalitakṣepaṇotkṣepaṇāyāsitabhujam asakṛdaṅgulībhir uddhṛtyoddhṛtyāvahatya śūrpaśodhitakaṇakiṃśārukāṃs taṇḍulān asakṛd adbhiḥ prakṣālya kvathitapañcaguṇe jale dattacullīpūjā prākṣipat ||
प्रश्लथावयवेषु प्रस्फुरत्सु तण्डुलेषु मुकुलावस्थाम् अतिवर्तमानेषु संक्षिप्यानलमुपहितमुखपिधानया स्थाल्यान्नमण्डमगालयत् ॥ (१५०।१)
praślathāvayaveṣu prasphuratsu taṇḍuleṣu mukulāvasthām ativartamāneṣu saṃkṣipyānalamupahitamukhapidhānayā sthālyānnamaṇḍamagālayat ||
दर्व्या चावघट्य मात्रया परिवर्त्य समपक्वेषु सिक्थेषु तां स्थालीम् अधोमुखीम् अवातिष्ठिपत् ॥ (१५१।१)
darvyā cāvaghaṭya mātrayā parivartya samapakveṣu siktheṣu tāṃ sthālīm adhomukhīm avātiṣṭhipat ||
इन्धनान्यन्तःसाराण्यम्भसा समभ्युक्ष्य प्रशमिताग्नीनि कृष्णाङ्गारीकृत्य तदर्थिभ्यः प्राहिणोत् ॥ (१५२।१)
indhanānyantaḥsārāṇyambhasā samabhyukṣya praśamitāgnīni kṛṣṇāṅgārīkṛtya tadarthibhyaḥ prāhiṇot ||
एभिर्लब्धाः काकिणीर्दत्त्वा शाकं धृतं दधि तैलम् आमलकं चिञ्चाफलं च यथालाभमानय इति ॥ (१५३।१)
ebhirlabdhāḥ kākiṇīrdattvā śākaṃ dhṛtaṃ dadhi tailam āmalakaṃ ciñcāphalaṃ ca yathālābhamānaya iti ||
तथानुष्ठिते च तया द्वित्रानुपदंशानुपपाद्य तदन्नमण्डम् आर्द्रवालुकोपहितनवशरावगतम् इति मृदुना तालवृन्तानिलेन शीतलीकृत्य सलवणसंभारं दत्ताङ्गारधूपवासं च सम्पाद्य तदप्यामलकं श्लक्ष्णपिष्टमुत्पलगन्धि कृत्वा धात्रीमुखेन स्नानाय तमचोदयत् ॥ (१५४।१)
tathānuṣṭhite ca tayā dvitrānupadaṃśānupapādya tadannamaṇḍam ārdravālukopahitanavaśarāvagatam iti mṛdunā tālavṛntānilena śītalīkṛtya salavaṇasaṃbhāraṃ dattāṅgāradhūpavāsaṃ ca sampādya tadapyāmalakaṃ ślakṣṇapiṣṭamutpalagandhi kṛtvā dhātrīmukhena snānāya tamacodayat ||
तया च स्नानशुद्धया दत्ततैलामलकः क्रमेण सस्नौ ॥ (१५५।१)
tayā ca snānaśuddhayā dattatailāmalakaḥ krameṇa sasnau ||
स्नातः सिक्तमृष्टे कुट्टिमे फलकमारुह्य पाण्डुहरितस्य त्रिभागशेषलूनस्याङ्गणकदलीपलाशस्योपरि दत्तशरावद्वयमार्द्रमभिमृशन्नतिष्ठत् ॥ (१५६।१)
snātaḥ siktamṛṣṭe kuṭṭime phalakamāruhya pāṇḍuharitasya tribhāgaśeṣalūnasyāṅgaṇakadalīpalāśasyopari dattaśarāvadvayamārdramabhimṛśannatiṣṭhat ||
पीत्वा चापनीताध्वक्लमः प्रहृष्टः प्रक्लिन्नसकलगात्रः स्थितो ऽभूत् ॥ (१५८।१)
pītvā cāpanītādhvaklamaḥ prahṛṣṭaḥ praklinnasakalagātraḥ sthito 'bhūt ||
ततस्तस्य शाल्योदनस्य दर्वीद्वयं दत्त्वा सर्पिर्मात्रां सूपमुपदंशं चोपजहार ॥ (१५९।१)
tatastasya śālyodanasya darvīdvayaṃ dattvā sarpirmātrāṃ sūpamupadaṃśaṃ copajahāra ||
इमं च दध्ना च त्रिजातकावचूर्णितेन सुरभिशीतलाभ्यां च कालशेयकाञ्जिकाभ्यां शेषमन्नमभोजयत् ॥ (१६०।१)
imaṃ ca dadhnā ca trijātakāvacūrṇitena surabhiśītalābhyāṃ ca kālaśeyakāñjikābhyāṃ śeṣamannamabhojayat ||
अथ नवभृङ्गारसंभृतम् अगुरुधूपधूपितम् अभिनवपाटलाकुसुमवासितम् उत्फुल्लोत्पलग्रथितसौरभं वारि नालीधारात्मना पातयांबभूव ॥ (१६३।१)
atha navabhṛṅgārasaṃbhṛtam agurudhūpadhūpitam abhinavapāṭalākusumavāsitam utphullotpalagrathitasaurabhaṃ vāri nālīdhārātmanā pātayāṃbabhūva ||
सो ऽपि मुखोपहितशरावेण हिमशिशिरकणकरालितारुणायमानाक्षिपक्ष्मा धारारवाभिनन्दितश्रवणः स्पर्शसुखोद्भिन्नरोमाञ्चकर्कशकपोलः प्रवालोत्पीडपरिमलफुल्लघ्राणरन्ध्रो माधुर्यप्रकर्षावर्जितरसनेन्द्रियस् तदच्छं पानीयमाकण्ठं पपौ ॥ (१६४।१)
so 'pi mukhopahitaśarāveṇa himaśiśirakaṇakarālitāruṇāyamānākṣipakṣmā dhārāravābhinanditaśravaṇaḥ sparśasukhodbhinnaromāñcakarkaśakapolaḥ pravālotpīḍaparimalaphullaghrāṇarandhro mādhuryaprakarṣāvarjitarasanendriyas tadacchaṃ pānīyamākaṇṭhaṃ papau ||
शिरःकम्पसंज्ञावारिता च पुनरपरकरकेणाचमनमदत्त कन्या ॥ (१६५।१)
śiraḥkampasaṃjñāvāritā ca punaraparakarakeṇācamanamadatta kanyā ||
वृद्धया तु तदुच्छिष्टमपोह्य हरितगोमयोपलिप्ते कुट्टिमे स्वमेवोत्तरीयकर्पटं व्यवधाय क्षणमशेत ॥ (१६६।१)
vṛddhayā tu taducchiṣṭamapohya haritagomayopalipte kuṭṭime svamevottarīyakarpaṭaṃ vyavadhāya kṣaṇamaśeta ||
परितुष्टश्च विधिवदुपयम्य कन्यां निन्ये ॥ (१६७।१)
parituṣṭaśca vidhivadupayamya kanyāṃ ninye ||
नीत्वैतदनपेक्षः कामपि गणिकामवरोधमकरोत् ॥ (१६८।१)
nītvaitadanapekṣaḥ kāmapi gaṇikāmavarodhamakarot ||
पतिं च दैवतमिव मुक्ततन्द्रा पर्यचरत् ॥ (१७०।१)
patiṃ ca daivatamiva muktatandrā paryacarat ||
परिजनं च दाक्षिण्यनिधिरात्माधीनमकरोत् ॥ (१७२।१)
parijanaṃ ca dākṣiṇyanidhirātmādhīnamakarot ||
तद्गुणवशीकृतश्च भर्ता सर्वमेव कुटुम्बं तदायत्तमेव कृत्वा तदेकाधीनजीवितशरीरस्त्रिवर्गं निर्विवेश ॥ (१७३।१)
tadguṇavaśīkṛtaśca bhartā sarvameva kuṭumbaṃ tadāyattameva kṛtvā tadekādhīnajīvitaśarīrastrivargaṃ nirviveśa ||
तद्ब्रवीमि गृहिणः प्रियहिताय दारगुणाः इति ॥ (१७४।१)
tadbravīmi gṛhiṇaḥ priyahitāya dāraguṇāḥ iti ||
ततस्तेनानुयुक्तो निम्बवतीवृत्तम् आख्यातवान् अस्ति सौराष्ट्रेषु वलभी नाम नगरी ॥ (१७५।१)
tatastenānuyukto nimbavatīvṛttam ākhyātavān asti saurāṣṭreṣu valabhī nāma nagarī ||
तस्यां गुहगुप्तनाम्नो गुह्यकेन्द्रतुल्यविभवस्य नाविकपतेर्दुहिता रत्नवती नाम ॥ (१७६।१)
tasyāṃ guhaguptanāmno guhyakendratulyavibhavasya nāvikapaterduhitā ratnavatī nāma ||
तां किल मधुमत्याः समुपागम्य बलभद्रो नाम सार्थवाहपुत्रः पर्यणैषीत् ॥ (१७७।१)
tāṃ kila madhumatyāḥ samupāgamya balabhadro nāma sārthavāhaputraḥ paryaṇaiṣīt ||
तयापि नववध्वा रहसि रभसविघ्नितसुरतसुखो झटिति द्वेषमल्पेतरं बबन्ध ॥ (१७८।१)
tayāpi navavadhvā rahasi rabhasavighnitasuratasukho jhaṭiti dveṣamalpetaraṃ babandha ||
तद्गृहागमनमपि सुहृद्वाक्यशतातिवर्ती लज्जया परिजहार ॥ (१८०।१)
tadgṛhāgamanamapi suhṛdvākyaśatātivartī lajjayā parijahāra ||
तां च दुर्भगां तदाप्रभृत्येव नेयं रत्नवती निम्बवती चेयम् इति स्वजनः परिजनश्च परिबभूव ॥ (१८१।१)
tāṃ ca durbhagāṃ tadāprabhṛtyeva neyaṃ ratnavatī nimbavatī ceyam iti svajanaḥ parijanaśca paribabhūva ||
गते च कस्मिंश्चित्कालान्तरे सा त्वनुतप्यमाना का मे गतिः इति विमृशन्ती कामपि वृद्धप्रव्राजिकां मातृस्थानीयां देवशेषकुसुमैरुपस्थितामपश्यत् ॥ (१८२।१)
gate ca kasmiṃścitkālāntare sā tvanutapyamānā kā me gatiḥ iti vimṛśantī kāmapi vṛddhapravrājikāṃ mātṛsthānīyāṃ devaśeṣakusumairupasthitāmapaśyat ||
तयाप्यश्रुमुख्या बहुप्रकारमनुनीय रुदितकारणं पृष्टा त्रपमाणापि कार्यगौरवात् कथंचिद् अब्रवीत् अम्ब किं ब्रवीमि दौर्भाग्यं नाम जीवन्मरणमेवाङ्गनानां विशेषतश्च कुलवधूनाम् ॥ (१८४।१)
tayāpyaśrumukhyā bahuprakāramanunīya ruditakāraṇaṃ pṛṣṭā trapamāṇāpi kāryagauravāt kathaṃcid abravīt amba kiṃ bravīmi daurbhāgyaṃ nāma jīvanmaraṇamevāṅganānāṃ viśeṣataśca kulavadhūnām ||
मातृप्रमुखो ऽपि ज्ञातिवर्गो मामवज्ञयैव पश्यति ॥ (१८६।१)
mātṛpramukho 'pi jñātivargo māmavajñayaiva paśyati ||
न चेत्त्यजेयमद्यैव निष्प्रयोजनान्प्राणान् ॥ (१८८।१)
na cettyajeyamadyaiva niṣprayojanānprāṇān ||
आ विरामाच्च मे रहस्यं नाश्राव्यम् इति पादयोः पपात ॥ (१८९।१)
ā virāmācca me rahasyaṃ nāśrāvyam iti pādayoḥ papāta ||
सैनामुत्थाप्योद्वाष्पोवाच वत्से माध्यवस्यः साहसम् ॥ (१९०।१)
saināmutthāpyodvāṣpovāca vatse mādhyavasyaḥ sāhasam ||
यावति मयोपयोगस्तावति भवाम्यनन्याधीना ॥ (१९२।१)
yāvati mayopayogastāvati bhavāmyananyādhīnā ||
यद्येवासि निर्विण्णा तपश्चर त्वं मदधिष्ठिता पारलौकिकाय कल्याणाय ॥ (१९३।१)
yadyevāsi nirviṇṇā tapaścara tvaṃ madadhiṣṭhitā pāralaukikāya kalyāṇāya ||
नन्वयमुदर्कः प्राक्तनस्य दुष्कृतस्य यदनेनाकारेणेदृशेन शीलेन जात्या चैवंभूतया समनुगता सती अकस्माद् एव भर्तृद्वेष्यतां गतासि ॥ (१९४।१)
nanvayamudarkaḥ prāktanasya duṣkṛtasya yadanenākāreṇedṛśena śīlena jātyā caivaṃbhūtayā samanugatā satī akasmād eva bhartṛdveṣyatāṃ gatāsi ||
यदि कश्चिदस्त्युपायः पतिद्रोहप्रतिक्रियायै दर्शयामुम् मतिर्हि ते पटीयसी इति ॥ (१९५।१)
yadi kaścidastyupāyaḥ patidrohapratikriyāyai darśayāmum matirhi te paṭīyasī iti ||
अथासौ कथञ्चित्क्षणमधोमुखी ध्यात्वा दीर्घोष्णश्वासपूर्वमवोचत् भगवति पतिरेकदैवतं वनितानां विशेषतः कुलजानाम् ॥ (१९६।१)
athāsau kathañcitkṣaṇamadhomukhī dhyātvā dīrghoṣṇaśvāsapūrvamavocat bhagavati patirekadaivataṃ vanitānāṃ viśeṣataḥ kulajānām ||
अतस्तच्छुश्रूषणाभ्युपायहेतुभूतं किंचिद् आचरणीयम् ॥ (१९७।१)
atastacchuśrūṣaṇābhyupāyahetubhūtaṃ kiṃcid ācaraṇīyam ||
अस्त्यस्मत्प्रातिवेश्यो वणिगभिजनेन विभवेन राजान्तरङ्गभावेन च सर्वपौरानतीत्य वर्तते ॥ (१९८।१)
astyasmatprātiveśyo vaṇigabhijanena vibhavena rājāntaraṅgabhāvena ca sarvapaurānatītya vartate ||
तस्य कन्या कनकवती नाम मत्समानरूपावयवा ममातिस्निग्धा सखी ॥ (१९९।१)
tasya kanyā kanakavatī nāma matsamānarūpāvayavā mamātisnigdhā sakhī ||
तया सह तद्विमानहर्म्यतले ततो ऽपि द्विगुणमण्डिता विहरिष्यामि ॥ (२००।१)
tayā saha tadvimānaharmyatale tato 'pi dviguṇamaṇḍitā vihariṣyāmi ||
त्वया तु तन्मातृप्रार्थनं सकरुणमभिधाय मत्पतिरेतद्गृहं कथञ्चनानेयः ॥ (२०१।१)
tvayā tu tanmātṛprārthanaṃ sakaruṇamabhidhāya matpatiretadgṛhaṃ kathañcanāneyaḥ ||
समीपगतेषु च युष्मासु क्रीडामत्ता नाम कन्दुकं भ्रंशयेयम् ॥ (२०२।१)
samīpagateṣu ca yuṣmāsu krīḍāmattā nāma kandukaṃ bhraṃśayeyam ||
अथ तमादाय तस्य हस्ते दत्त्वा वक्ष्यसि पुत्र तवेयं भार्यासखी निधिपतिदत्तस्य सर्वश्रेष्ठिमुख्यस्य कन्या कनकवती नाम ॥ (२०३।१)
atha tamādāya tasya haste dattvā vakṣyasi putra taveyaṃ bhāryāsakhī nidhipatidattasya sarvaśreṣṭhimukhyasya kanyā kanakavatī nāma ||
त्वामियमनवस्थो निष्करुणश्चेति रत्नवतीनिमित्तमत्यर्थं निन्दति ॥ (२०४।१)
tvāmiyamanavastho niṣkaruṇaśceti ratnavatīnimittamatyarthaṃ nindati ||
तदेष कन्दुको विपक्षधनं प्रत्यर्पणीयम् इति ॥ (२०५।१)
tadeṣa kanduko vipakṣadhanaṃ pratyarpaṇīyam iti ||
स तथोक्तो नियतमुन्मुखीभूय तामेव प्रियसखीं मन्यमानो मां बद्धाञ्जलि याचमानायै मह्यं भूयस्त्वत्प्रार्थितः साभिलाषमर्पयिष्यति ॥ (२०६।१)
sa tathokto niyatamunmukhībhūya tāmeva priyasakhīṃ manyamāno māṃ baddhāñjali yācamānāyai mahyaṃ bhūyastvatprārthitaḥ sābhilāṣamarpayiṣyati ||
तेन रन्ध्रेणोपश्लिष्य रागम् उज्ज्वलीकृत्य यथासौ कृतसङ्केतो देशान्तरमादाय मां गमिष्यति तथोपपादनीयम् इति ॥ (२०७।१)
tena randhreṇopaśliṣya rāgam ujjvalīkṛtya yathāsau kṛtasaṅketo deśāntaramādāya māṃ gamiṣyati tathopapādanīyam iti ||
हर्षाभ्युपेतया चानया तथैव सम्पादितम् ॥ (२०८।१)
harṣābhyupetayā cānayā tathaiva sampāditam ||
अथैतां कनकवतीति वृद्धतापसीविप्रलब्धो बलभद्रः सरत्नसाभरणाम् आदाय निशि नीरन्ध्रे तमसि प्रावसत् ॥ (२०९।१)
athaitāṃ kanakavatīti vṛddhatāpasīvipralabdho balabhadraḥ saratnasābharaṇām ādāya niśi nīrandhre tamasi prāvasat ||
सा तु तापसी वार्तामापादयत् मन्देन मया निर्निमित्तमुपेक्षिता रत्नवती श्वशुरौ च परिभूतौ सुहृदश्चातिवर्तिताः ॥ (२१०।१)
sā tu tāpasī vārtāmāpādayat mandena mayā nirnimittamupekṣitā ratnavatī śvaśurau ca paribhūtau suhṛdaścātivartitāḥ ||
तदत्रैव संसृष्टो जीवितुं जिह्रेमीति बलभद्रः पूर्वेद्युर्मामकथयत् ॥ (२११।१)
tadatraiva saṃsṛṣṭo jīvituṃ jihremīti balabhadraḥ pūrvedyurmāmakathayat ||
नूनमसौ तेन नीता व्यक्तिश्चाचिराद्भविष्यति इति ॥ (२१२।१)
nūnamasau tena nītā vyaktiścācirādbhaviṣyati iti ||
तच्छ्रुत्वा तद्बान्धवास्तदन्वेषणां प्रति शिथिलयत्नास्तस्थुः ॥ (२१३।१)
tacchrutvā tadbāndhavāstadanveṣaṇāṃ prati śithilayatnāstasthuḥ ||
रत्नवती तु मार्गे कांचित् पण्यदासीं संगृह्य तयोह्यमानपाथेयाद्युपस्करा खेटकपुरमगमत् ॥ (२१४।१)
ratnavatī tu mārge kāṃcit paṇyadāsīṃ saṃgṛhya tayohyamānapātheyādyupaskarā kheṭakapuramagamat ||
अमुत्र च व्यवहारकुशलो बलभद्रः स्वल्पेनैव मूलेन महद्धनम् उपार्जयत् ॥ (२१५।१)
amutra ca vyavahārakuśalo balabhadraḥ svalpenaiva mūlena mahaddhanam upārjayat ||
ततस्तां प्रथमदासीम् न कर्म करोषि दृष्टं मुष्णासि अप्रियं ब्रवीषि इति परुषमुक्त्वा बह्वताडयत् ॥ (२१८।१)
tatastāṃ prathamadāsīm na karma karoṣi dṛṣṭaṃ muṣṇāsi apriyaṃ bravīṣi iti paruṣamuktvā bahvatāḍayat ||
चेटी तु प्रसादकालोपाख्यातरहस्यस्य वृत्तान्तैकदेशमात्तरोषा निर्बिभेद ॥ (२१९।१)
ceṭī tu prasādakālopākhyātarahasyasya vṛttāntaikadeśamāttaroṣā nirbibheda ||
तच्छ्रुत्वा लुब्धेन तु दण्डवाहिना पौरवृद्धसंनिधौ निधिपतिदत्तस्य कन्यां कनकवतीं मोषेणापहृत्यास्मत्पुरे निवसत्येष दुर्मतिर्बलभद्रः ॥ (२२०।१)
tacchrutvā lubdhena tu daṇḍavāhinā pauravṛddhasaṃnidhau nidhipatidattasya kanyāṃ kanakavatīṃ moṣeṇāpahṛtyāsmatpure nivasatyeṣa durmatirbalabhadraḥ ||
तस्य सर्वस्वहरणं न भवद्भिः प्रतिबन्धनीयम् इति नितराम् अभर्त्स्यत ॥ (२२१।१)
tasya sarvasvaharaṇaṃ na bhavadbhiḥ pratibandhanīyam iti nitarām abhartsyata ||
भीतं च बलभद्रम् अभिजगाद रत्नवती न भेतव्यम् ॥ (२२२।१)
bhītaṃ ca balabhadram abhijagāda ratnavatī na bhetavyam ||
ब्रूहि नेयं निधिपतिदत्तकन्या कनकवती ॥ (२२३।१)
brūhi neyaṃ nidhipatidattakanyā kanakavatī ||
वलभ्याम् एव गृहगुप्तदुहिता रत्नवती नामेयं दत्ता पितृभ्यां मया च न्यायोढा ॥ (२२४।१)
valabhyām eva gṛhaguptaduhitā ratnavatī nāmeyaṃ dattā pitṛbhyāṃ mayā ca nyāyoḍhā ||
न चेत्प्रतीथ प्रणिधिं प्रहिणुतास्या बन्धुपार्श्वम् इति ॥ (२२५।१)
na cetpratītha praṇidhiṃ prahiṇutāsyā bandhupārśvam iti ||
बलभद्रस्तु तथोक्त्वा श्रेणीप्रातिभाव्येन तावदवातिष्ठत यावत्तत्पुरवृद्धलेख्यलब्धवृत्तान्तो गृहगुप्तः खेटकपुरमागत्य सह जामात्रा दुहितरमतिप्रीतः प्रत्यनैषीत् ॥ (२२६।१)
balabhadrastu tathoktvā śreṇīprātibhāvyena tāvadavātiṣṭhata yāvattatpuravṛddhalekhyalabdhavṛttānto gṛhaguptaḥ kheṭakapuramāgatya saha jāmātrā duhitaramatiprītaḥ pratyanaiṣīt ||
तथा दृष्ट्वा रत्नवतीं कनकवतीति भावयतस्तस्यैव बलभद्रस्यातिवल्लभा जाता ॥ (२२७।१)
tathā dṛṣṭvā ratnavatīṃ kanakavatīti bhāvayatastasyaiva balabhadrasyātivallabhā jātā ||
तदनन्तरमसौ नितम्बवतीवृत्तान्तम् अप्राक्षीत् ॥ (२२९।१)
tadanantaramasau nitambavatīvṛttāntam aprākṣīt ||
सो ऽहमब्रवम् अस्ति शूरसेनेषु मथुरा नाम नगरी ॥ (२३०।१)
so 'hamabravam asti śūraseneṣu mathurā nāma nagarī ||
तत्र कश्चित्कुलपुत्रः कलासु गणिकासु चातिरक्तः मित्रार्थं स्वभुजमात्रनिर्व्यूढानेककलहः कलहकण्टक इति कर्कशैरभिख्यापिताख्यः प्रत्यवात्सीत् ॥ (२३१।१)
tatra kaścitkulaputraḥ kalāsu gaṇikāsu cātiraktaḥ mitrārthaṃ svabhujamātranirvyūḍhānekakalahaḥ kalahakaṇṭaka iti karkaśairabhikhyāpitākhyaḥ pratyavātsīt ||
स चैकदा कस्यचिदागन्तोश्चित्रकरस्य हस्ते चित्रपटं ददर्श ॥ (२३२।१)
sa caikadā kasyacidāgantościtrakarasya haste citrapaṭaṃ dadarśa ||
तत्र काचिद् आलेख्यगता युवतिरालोकमात्रेणैव कलहकण्टकस्य कामातुरं चेतश्चकार ॥ (२३३।१)
tatra kācid ālekhyagatā yuvatirālokamātreṇaiva kalahakaṇṭakasya kāmāturaṃ cetaścakāra ||
स च तमब्रवीत् भद्र विरुद्धम् इवैतत्प्रतिभाति यतः कुलजादुर्लभं वपुः आभिजात्यशंसिनी च नम्रता पाण्डुरा च मुखच्छविः अनतिपरिभुक्तसुभगा च तनुः प्रौढतानुविद्धा च दृष्टिः ॥ (२३४।१)
sa ca tamabravīt bhadra viruddham ivaitatpratibhāti yataḥ kulajādurlabhaṃ vapuḥ ābhijātyaśaṃsinī ca namratā pāṇḍurā ca mukhacchaviḥ anatiparibhuktasubhagā ca tanuḥ prauḍhatānuviddhā ca dṛṣṭiḥ ||
न चैषा प्रोषितभर्तृका प्रवासचिह्नस्य वेण्यादेरदर्शनात् ॥ (२३५।१)
na caiṣā proṣitabhartṛkā pravāsacihnasya veṇyāderadarśanāt ||
तदियं वृद्धस्य कस्यचिद्वणिजो नातिपुंस्त्वस्य यथार्हसंभोगालाभपीडिता गृहिणी त्वयातिकौशलाद्यथादृष्टमालिखिता भवितुमर्हति इति ॥ (२३७।१)
tadiyaṃ vṛddhasya kasyacidvaṇijo nātipuṃstvasya yathārhasaṃbhogālābhapīḍitā gṛhiṇī tvayātikauśalādyathādṛṣṭamālikhitā bhavitumarhati iti ||
अवन्तिपुर्याम् उज्जयिन्याम् अनन्तकीर्तिनाम्नः सार्थवाहस्य भार्या यथार्थनामा नितम्बवती नामैषा सौन्दर्यविस्मितेन मयैवमालिखिता इति ॥ (२३९।१)
avantipuryām ujjayinyām anantakīrtināmnaḥ sārthavāhasya bhāryā yathārthanāmā nitambavatī nāmaiṣā saundaryavismitena mayaivamālikhitā iti ||
स तदैवोन्मनायमानस् तद्दर्शनाय परिवव्राजोज्जयिनीम् ॥ (२४०।१)
sa tadaivonmanāyamānas taddarśanāya parivavrājojjayinīm ||
भार्गवो नाम भूत्वा भिक्षानिभेन तद्गृहं प्रविश्य तां ददर्श ॥ (२४१।१)
bhārgavo nāma bhūtvā bhikṣānibhena tadgṛhaṃ praviśya tāṃ dadarśa ||
दृष्ट्वा चात्यारूढमन्मथो निर्गत्य पौरमुख्येभ्यः श्मशानरक्षामयाचत ॥ (२४२।१)
dṛṣṭvā cātyārūḍhamanmatho nirgatya pauramukhyebhyaḥ śmaśānarakṣāmayācata ||
तत्र लब्धैश्च शवावगुण्ठनपटादिभिः कामप्यर्हन्तिकां नाम श्रमणिकामुपासांचक्रे ॥ (२४४।१)
tatra labdhaiśca śavāvaguṇṭhanapaṭādibhiḥ kāmapyarhantikāṃ nāma śramaṇikāmupāsāṃcakre ||
तन्मुखेन च नितम्बवतीमुपांशु मन्त्रयामास ॥ (२४५।१)
tanmukhena ca nitambavatīmupāṃśu mantrayāmāsa ||
सा चैनां निर्भर्त्सयन्ती प्रत्याचचक्षे ॥ (२४६।१)
sā caināṃ nirbhartsayantī pratyācacakṣe ||
श्रमणिकामुखाच्च दुष्करशीलभ्रंशां कुलस्त्रियमुपलभ्य रहसि दूतिकामशिक्षयत् भूयो ऽप्युपतिष्ठ सार्थवाहभार्याम् ॥ (२४७।१)
śramaṇikāmukhācca duṣkaraśīlabhraṃśāṃ kulastriyamupalabhya rahasi dūtikāmaśikṣayat bhūyo 'pyupatiṣṭha sārthavāhabhāryām ||
ब्रूहि चोपह्वरे संसारदोषदर्शनात् समाधिम् आस्थाय मुमुक्षमाणो मादृशो जनः कुलवधूनां शीलपातने घटत इति क्व घटते ॥ (२४८।१)
brūhi copahvare saṃsāradoṣadarśanāt samādhim āsthāya mumukṣamāṇo mādṛśo janaḥ kulavadhūnāṃ śīlapātane ghaṭata iti kva ghaṭate ||
एतदपि त्वाम् अप्युदारया समृद्ध्या रूपेणातिमानुषेण प्रथमेन वयसोपपन्नां किमितरनारीसुलभं चापलं स्पृष्टं न वेति परीक्षा कृता ॥ (२४९।१)
etadapi tvām apyudārayā samṛddhyā rūpeṇātimānuṣeṇa prathamena vayasopapannāṃ kimitaranārīsulabhaṃ cāpalaṃ spṛṣṭaṃ na veti parīkṣā kṛtā ||
त्वामिदानीमुत्पन्नापत्यां द्रष्टुमिच्छामि ॥ (२५१।१)
tvāmidānīmutpannāpatyāṃ draṣṭumicchāmi ||
भर्ता तु भवत्याः केनचिद्ग्रहेणाधिष्ठितः पाण्डुरोगदुर्बलो भोगे चासमर्थः स्थितो ऽभूत् ॥ (२५२।१)
bhartā tu bhavatyāḥ kenacidgraheṇādhiṣṭhitaḥ pāṇḍurogadurbalo bhoge cāsamarthaḥ sthito 'bhūt ||
न च शक्यं तस्य विघ्नम् अप्रतिकृत्यापत्यम् अस्माल्लब्धुम् ॥ (२५३।१)
na ca śakyaṃ tasya vighnam apratikṛtyāpatyam asmāllabdhum ||
वृक्षवाटिकामेकाकिनी प्रविश्य मदुपनीतस्य कस्यचिन्मन्त्रवादिनश्छन्नमेव हस्ते चरणमर्पयित्वा तदभिमन्त्रितेन प्रणयकुपिता नाम भूत्वा भर्तारमुरसि प्रहर्तुमर्हसि ॥ (२५५।१)
vṛkṣavāṭikāmekākinī praviśya madupanītasya kasyacinmantravādinaśchannameva haste caraṇamarpayitvā tadabhimantritena praṇayakupitā nāma bhūtvā bhartāramurasi prahartumarhasi ||
उपर्यसावुत्तमधातुपुष्टिम् ऊर्जितापत्योत्पादनक्षमाम् आसादयिष्यति ॥ (२५६।१)
uparyasāvuttamadhātupuṣṭim ūrjitāpatyotpādanakṣamām āsādayiṣyati ||
सा तथोक्ता व्यक्तमभ्युपैष्यति नक्तं मां वृक्षवाटिकां प्रवेश्य तामपि प्रवेशयिष्यसि तावतैव त्वयाहमनुगृहीतो भवेयम् इति ॥ (२५९।१)
sā tathoktā vyaktamabhyupaiṣyati naktaṃ māṃ vṛkṣavāṭikāṃ praveśya tāmapi praveśayiṣyasi tāvataiva tvayāhamanugṛhīto bhaveyam iti ||
सो ऽतिप्रीतस्तस्यामेव क्षपायां वृक्षवाटिकायां गतो नितम्बवतीं निर्ग्रन्थिकाप्रयत्नेनोपनीतां पादे परामृशन्निव हेमनूपुरमेकमाक्षिप्य छुरिकयोरुमूले किंचिद् आलिख्य द्रुततरमपासरत् ॥ (२६१।१)
so 'tiprītastasyāmeva kṣapāyāṃ vṛkṣavāṭikāyāṃ gato nitambavatīṃ nirgranthikāprayatnenopanītāṃ pāde parāmṛśanniva hemanūpuramekamākṣipya churikayorumūle kiṃcid ālikhya drutataramapāsarat ||
सा तु सान्द्रत्रासा स्वमेव दुर्णयं गर्हमाणा जिघांसन्तीव श्रमणिकां तद्व्रणं भवनदीर्घिकायां प्रक्षाल्य दत्त्वा पटबन्धनम् आमयापदेशाद् अपरं चापनीय नूपुरं शयनपरा त्रिचतुराणि दिनान्येकान्ते निन्ये ॥ (२६२।१)
sā tu sāndratrāsā svameva durṇayaṃ garhamāṇā jighāṃsantīva śramaṇikāṃ tadvraṇaṃ bhavanadīrghikāyāṃ prakṣālya dattvā paṭabandhanam āmayāpadeśād aparaṃ cāpanīya nūpuraṃ śayanaparā tricaturāṇi dinānyekānte ninye ||
स धूर्तः विक्रेष्ये इति तेन नूपुरेण तमनन्तकीर्तिम् उपाससाद ॥ (२६३।१)
sa dhūrtaḥ vikreṣye iti tena nūpureṇa tamanantakīrtim upāsasāda ||
स दृष्ट्वा मम गृहिण्या एवैष नूपुरः कथमयमुपलब्धस्त्वया इति तम् अब्रुवाणं निर्बन्धेन पप्रच्छ ॥ (२६४।१)
sa dṛṣṭvā mama gṛhiṇyā evaiṣa nūpuraḥ kathamayamupalabdhastvayā iti tam abruvāṇaṃ nirbandhena papraccha ||
स तु वणिग्ग्रामस्याग्रे वक्ष्यामि इति स्थितो ऽभूत् ॥ (२६५।१)
sa tu vaṇiggrāmasyāgre vakṣyāmi iti sthito 'bhūt ||
पुनरसौ गृहिण्यै स्वनूपुरयुगलं प्रेषय इति संदिदेश ॥ (२६६।१)
punarasau gṛhiṇyai svanūpurayugalaṃ preṣaya iti saṃdideśa ||
स च सलज्जं ससाध्वसं चाद्य रात्रौ विश्रामप्रविष्टायां वृक्षवाटिकायां प्रभ्रष्टो ममैकः प्रशिथिलबन्धो नूपुरः ॥ (२६७।१)
sa ca salajjaṃ sasādhvasaṃ cādya rātrau viśrāmapraviṣṭāyāṃ vṛkṣavāṭikāyāṃ prabhraṣṭo mamaikaḥ praśithilabandho nūpuraḥ ||
सो ऽद्याप्यन्विष्टो न दृष्टः स पुनरयं द्वितीय इत्यपरं प्राहिणोत् ॥ (२६८।१)
so 'dyāpyanviṣṭo na dṛṣṭaḥ sa punarayaṃ dvitīya ityaparaṃ prāhiṇot ||
अनया च वार्तयामुं पुरस्कृत्य स वणिक् वणिग्जनसमाजमाजगाम ॥ (२६९।१)
anayā ca vārtayāmuṃ puraskṛtya sa vaṇik vaṇigjanasamājamājagāma ||
स चानुयुक्तो धूर्तः सविनयमावेदयत् विदितमेव खलु वः यथाहं युष्मदाज्ञया पितृवनमभिरक्ष्य तदुपजीवी प्रतिवसामि ॥ (२७०।१)
sa cānuyukto dhūrtaḥ savinayamāvedayat viditameva khalu vaḥ yathāhaṃ yuṣmadājñayā pitṛvanamabhirakṣya tadupajīvī prativasāmi ||
लुब्धाश्च कदाचिन्मद्दर्शनभीरवो निशि दहेयुरपि शवानीति निशास्वपि श्मशानम् अधिशये ॥ (२७१।१)
lubdhāśca kadācinmaddarśanabhīravo niśi daheyurapi śavānīti niśāsvapi śmaśānam adhiśaye ||
अपरेद्युर्दग्धादग्धं मृतकं चितायाः प्रसभमाकर्षन्ती श्यामाकारां नारीमपश्यम् ॥ (२७२।१)
aparedyurdagdhādagdhaṃ mṛtakaṃ citāyāḥ prasabhamākarṣantī śyāmākārāṃ nārīmapaśyam ||
अर्थलोभात्तु निगृह्य साध्वसं सा गृहीता शस्त्रिकयोरुमूले यदृच्छया किंचिद् उल्लिखितम् ॥ (२७३।१)
arthalobhāttu nigṛhya sādhvasaṃ sā gṛhītā śastrikayorumūle yadṛcchayā kiṃcid ullikhitam ||
विमर्शेन च तस्याः शाकिनीत्वमैकमत्येन पौराणामभिमतमासीत् ॥ (२७८।१)
vimarśena ca tasyāḥ śākinītvamaikamatyena paurāṇāmabhimatamāsīt ||
भर्त्रा च परित्यक्ता तस्मिन्न् एव श्मशाने बहु विलप्य पाशेनोद्बध्य कर्तुकामा तेन धूर्तेन नक्तमगृह्यत ॥ (२७९।१)
bhartrā ca parityaktā tasminn eva śmaśāne bahu vilapya pāśenodbadhya kartukāmā tena dhūrtena naktamagṛhyata ||
अनुनीता च सुन्दरि त्वदाकारोन्मादितेन मया त्वदावर्जने बहूनुपायान्भिक्षुकीमुखेनोपन्यस्य तेष्वसिद्धेषु पुनरयमुपायो यावज्जीवम् असाधारणीकृत्य रन्तुमाचरितः ॥ (२८०।१)
anunītā ca sundari tvadākāronmāditena mayā tvadāvarjane bahūnupāyānbhikṣukīmukhenopanyasya teṣvasiddheṣu punarayamupāyo yāvajjīvam asādhāraṇīkṛtya rantumācaritaḥ ||
तत्प्रसीदानन्यशरणायास्मै दासजनाय इति मुहुर्मुहुश्चरणयोर्निपत्य प्रयुज्य सान्त्वशतानि ताम् अगत्यन्तराम् आत्मवश्याम् अकरोत् ॥ (२८१।१)
tatprasīdānanyaśaraṇāyāsmai dāsajanāya iti muhurmuhuścaraṇayornipatya prayujya sāntvaśatāni tām agatyantarām ātmavaśyām akarot ||
अस्मिन्न् एव क्षणे नातिप्रौढपुंनागमुकुलस्थूलानि मुक्ताफलानि सह सलिलबिन्दुभिरम्बरतलादपतन् ॥ (२८४।१)
asminn eva kṣaṇe nātiprauḍhapuṃnāgamukulasthūlāni muktāphalāni saha salilabindubhirambaratalādapatan ||
अहं तु किं न्विदम् इत्य् उच्चक्षुर् आलोकयन्कमपि राक्षसं कांचिद् अङ्गनां विचेष्टमानगात्रीमाकर्षन्तमपश्यम् ॥ (२८५।१)
ahaṃ tu kiṃ nvidam ity uccakṣur ālokayankamapi rākṣasaṃ kāṃcid aṅganāṃ viceṣṭamānagātrīmākarṣantamapaśyam ||
कथमपहरत्यकामामपि स्त्रियमनाचारो नैरृतः इति गगनगमनमन्दशक्तिरशस्त्रश् चातप्ये ॥ (२८६।१)
kathamapaharatyakāmāmapi striyamanācāro nairṛtaḥ iti gaganagamanamandaśaktiraśastraś cātapye ||
स तु मत्संबन्धी ब्रह्मराक्षसः तिष्ठ तिष्ठ पाप क्वापहरसि इति भर्त्सयन्नुत्थाय राक्षसेन समसृज्यत ॥ (२८७।१)
sa tu matsaṃbandhī brahmarākṣasaḥ tiṣṭha tiṣṭha pāpa kvāpaharasi iti bhartsayannutthāya rākṣasena samasṛjyata ||
तां तु रोषाद् अनपेक्षापविद्धाम् अमरवृक्षमञ्जरीम् इवान्तरिक्षादापतन्तीम् उन्मुखप्रसारितोभयकरः कराभ्याम् अग्रहीषम् ॥ (२८८।१)
tāṃ tu roṣād anapekṣāpaviddhām amaravṛkṣamañjarīm ivāntarikṣādāpatantīm unmukhaprasāritobhayakaraḥ karābhyām agrahīṣam ||
उपगृह्य च वेपमानां संमीलिताक्षीं मदङ्गस्पर्शसुखेनोद्भिन्नरोमाञ्चां तादृशीमेव ताम् अनवतारयन्न् अतिष्ठम् ॥ (२८९।१)
upagṛhya ca vepamānāṃ saṃmīlitākṣīṃ madaṅgasparśasukhenodbhinnaromāñcāṃ tādṛśīmeva tām anavatārayann atiṣṭham ||
तावत्तावुभावपि शैलशृङ्गभङ्गैः पादपैश्च रभसोन्मूलितैर्मुष्टिपादप्रहारैश्च परस्परमक्षपयेताम् ॥ (२९०।१)
tāvattāvubhāvapi śailaśṛṅgabhaṅgaiḥ pādapaiśca rabhasonmūlitairmuṣṭipādaprahāraiśca parasparamakṣapayetām ||
पुनरहमतिमृदुनि पुलिनवति कुसुमलवलाञ्छिते सरस्तीरे ऽवरोप्य सस्पृहं निर्वर्णयंस्तां मत्प्राणैकवल्लभां राजकन्यां कन्दुकावतीमलक्षयम् ॥ (२९१।१)
punarahamatimṛduni pulinavati kusumalavalāñchite sarastīre 'varopya saspṛhaṃ nirvarṇayaṃstāṃ matprāṇaikavallabhāṃ rājakanyāṃ kandukāvatīmalakṣayam ||
सा हि मया समाश्वास्यमाना तिर्यङ्माम् अभिनिरूप्य जातप्रत्यभिज्ञा सकरुणं अरोदीत् ॥ (२९२।१)
sā hi mayā samāśvāsyamānā tiryaṅmām abhinirūpya jātapratyabhijñā sakaruṇaṃ arodīt ||
अवादीच्च नाथ त्वद्दर्शनाद् उपोढरागा तस्मिन्कन्दुकोत्सवे पुनः सख्या चन्द्रसेनाय त्वत्कथाभिरेव समाश्वासितास्मि ॥ (२९३।१)
avādīcca nātha tvaddarśanād upoḍharāgā tasminkandukotsave punaḥ sakhyā candrasenāya tvatkathābhireva samāśvāsitāsmi ||
त्वं किल समुद्रमध्ये मज्जितः पापेन मद्भ्रात्रा भीमधन्वना इति श्रुत्वा सखीजनं परिजनं च वञ्चयित्वा जीवितं जिहासुरेकाकिनी क्रीडावनमुपागमम् ॥ (२९४।१)
tvaṃ kila samudramadhye majjitaḥ pāpena madbhrātrā bhīmadhanvanā iti śrutvā sakhījanaṃ parijanaṃ ca vañcayitvā jīvitaṃ jihāsurekākinī krīḍāvanamupāgamam ||
तत्र च माम् अचकमत कामरूप एष राक्षसाधमः ॥ (२९५।१)
tatra ca mām acakamata kāmarūpa eṣa rākṣasādhamaḥ ||
सो ऽयं मया भीतयावधूतप्रार्थनः स्फुरन्तीं मां निगृह्याभ्यधावत् ॥ (२९६।१)
so 'yaṃ mayā bhītayāvadhūtaprārthanaḥ sphurantīṃ māṃ nigṛhyābhyadhāvat ||
अहं च दैवात्तवैव जीवितेशस्य हस्ते पतिता ॥ (२९८।१)
ahaṃ ca daivāttavaiva jīviteśasya haste patitā ||
श्रुत्वा च तया सहावरुह्य नावमध्यारोहम् ॥ (३००।१)
śrutvā ca tayā sahāvaruhya nāvamadhyāroham ||
मुक्ता च नौः प्रतिवातप्रेरिता तामेव दामलिप्तां प्रत्युपातिष्ठत् ॥ (३०१।१)
muktā ca nauḥ prativātapreritā tāmeva dāmaliptāṃ pratyupātiṣṭhat ||
अवरूढाश्च वयम् अश्रमेण तनयस्य च तनयायाश्च नाशाद् अनन्यापत्यस् तुङ्गधन्वा सुह्मपतिर् निष्कलः स्वयं सकलत्र एव निष्कलङ्कगङ्गारोधस्य् अनशनेनोपरन्तु प्रतिष्ठते ॥ (३०२।१)
avarūḍhāśca vayam aśrameṇa tanayasya ca tanayāyāśca nāśād ananyāpatyas tuṅgadhanvā suhmapatir niṣkalaḥ svayaṃ sakalatra eva niṣkalaṅkagaṅgārodhasy anaśanenoparantu pratiṣṭhate ||
सह तेन मर्तुमिच्छत्यनन्यनाथो ऽनुरक्तः पौरवृद्धलोकः इत्यश्रुमुखीनां प्रजानाम् आक्रन्दम् अशृणुम ॥ (३०३।१)
saha tena martumicchatyananyanātho 'nuraktaḥ pauravṛddhalokaḥ ityaśrumukhīnāṃ prajānām ākrandam aśṛṇuma ||
अथाहमस्मै राज्ञे यथावृत्तमाख्याय तदपत्यद्वयं प्रत्यर्पितवान् ॥ (३०४।१)
athāhamasmai rājñe yathāvṛttamākhyāya tadapatyadvayaṃ pratyarpitavān ||
प्रीतेन तेन जामाता कृतो ऽस्मि दामलिप्तेश्वरेण ॥ (३०५।१)
prītena tena jāmātā kṛto 'smi dāmalipteśvareṇa ||
मदाज्ञप्तेन चामुना प्राणवदुज्झिता चन्द्रसेना कोशदासमभजत् ॥ (३०७।१)
madājñaptena cāmunā prāṇavadujjhitā candrasenā kośadāsamabhajat ||
ततश्च सिंहवर्मसाहाय्यार्थम् अत्रागत्य भर्तुस् तव दर्शनोत्सवसुखमनुभवामि इति ॥ (३०८।१)
tataśca siṃhavarmasāhāyyārtham atrāgatya bhartus tava darśanotsavasukhamanubhavāmi iti ||
अवसरेषु पुष्कलः पुरुषकार इत्यभिधाय भूयः स्मिताभिषिक्तदन्तच्छदो मन्त्रगुप्ते हर्षोत्फुल्लं चक्षुः पातयामास देवो राजवाहनः स किल करकमलेन किंचित् संवृताननो ललितवल्लभारभसदत्तदन्तक्षतव्यसनविह्वलाधरमणिर् निरोष्ठ्यवर्णम् आत्मचरितम् आचचक्षे ॥ (३१०।१)
avasareṣu puṣkalaḥ puruṣakāra ityabhidhāya bhūyaḥ smitābhiṣiktadantacchado mantragupte harṣotphullaṃ cakṣuḥ pātayāmāsa devo rājavāhanaḥ sa kila karakamalena kiṃcit saṃvṛtānano lalitavallabhārabhasadattadantakṣatavyasanavihvalādharamaṇir niroṣṭhyavarṇam ātmacaritam ācacakṣe ||
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते मित्रगुप्तचरितं नाम षष्ठ उच्छ्वासः ॥ (३११।१)
iti śrīdaṇḍinaḥ kṛtau daśakumāracarite mitraguptacaritaṃ nāma ṣaṣṭha ucchvāsaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.