DKCar, 2, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
देव सो ऽहम् अप्य् एभिर् एव सुहृद्भिरेककर्मोर्मिमालिनेमिभूमिवलयं परिभ्रमन्नुपासरं कदाचित्काशीपुरीं वाराणसीम् ॥ (१।०)
deva so 'ham apy ebhir eva suhṛdbhirekakarmormimālinemibhūmivalayaṃ paribhramannupāsaraṃ kadācitkāśīpurīṃ vārāṇasīm ||
उपस्पृश्य मणिभङ्गनिर्मलाम्भसि मणिकर्णिकायाम् अविमुक्तेश्वरं भगवन्तमन्धकमथनमभिप्रणम्य प्रदक्षिणं परिभ्रमन् पुरुषम् एकम् आयामवन्तम् आयसपरिघपीवराभ्यां भुजाभ्याम् आबध्यमानपरिकरम् अविरतरुदितोच्छूनताम्रदृष्टिम् अद्राक्षम् ॥ (२।०)
upaspṛśya maṇibhaṅganirmalāmbhasi maṇikarṇikāyām avimukteśvaraṃ bhagavantamandhakamathanamabhipraṇamya pradakṣiṇaṃ paribhraman puruṣam ekam āyāmavantam āyasaparighapīvarābhyāṃ bhujābhyām ābadhyamānaparikaram avirataruditocchūnatāmradṛṣṭim adrākṣam ||
अतर्कयं च कर्कशो ऽयं पुरुषः कार्पण्यमिव वर्षति क्षीणतारं चक्षुः आरम्भश्च साहसानुवादी नूनमसौ प्राणनिःस्पृहः किमपि कृच्छ्रं प्रियजनव्यसनमूलं प्रतिपत्स्यते ॥ (३।०)
atarkayaṃ ca karkaśo 'yaṃ puruṣaḥ kārpaṇyamiva varṣati kṣīṇatāraṃ cakṣuḥ ārambhaśca sāhasānuvādī nūnamasau prāṇaniḥspṛhaḥ kimapi kṛcchraṃ priyajanavyasanamūlaṃ pratipatsyate ||
अस्ति चेन्ममापि को ऽपि साहाय्यदानावकाशस् तम् एनम् अभ्युपेत्येत्यपृच्छम् भद्र संनाहो ऽयं साहसमवगमयति ॥ (५।०)
asti cenmamāpi ko 'pi sāhāyyadānāvakāśas tam enam abhyupetyetyapṛccham bhadra saṃnāho 'yaṃ sāhasamavagamayati ||
स मां सबहुमानं निर्वर्ण्य को दोषः श्रूयताम् इति ॥ (७।०)
sa māṃ sabahumānaṃ nirvarṇya ko doṣaḥ śrūyatām iti ||
क्वचित्करवीरतले मया सह निषण्णः कथाम् अकार्षीत् महाभाग सो ऽहमस्मि पूर्वेषु कामचरः पूर्णभद्रो नाम गृहपतिपुत्रः ॥ (८।०)
kvacitkaravīratale mayā saha niṣaṇṇaḥ kathām akārṣīt mahābhāga so 'hamasmi pūrveṣu kāmacaraḥ pūrṇabhadro nāma gṛhapatiputraḥ ||
प्रयत्नसंवर्धितो ऽपि पित्रा दैवच्छन्दानुवर्ती चौर्यवृत्तिरासम् ॥ (९।०)
prayatnasaṃvardhito 'pi pitrā daivacchandānuvartī cauryavṛttirāsam ||
अथास्यां काशीपुर्यामर्यवर्यस्य कस्यचिद्गृहे चोरयित्वा रूपाभिग्राहितो बद्धः ॥ (१०।०)
athāsyāṃ kāśīpuryāmaryavaryasya kasyacidgṛhe corayitvā rūpābhigrāhito baddhaḥ ||
वध्ये च मयि मत्तहस्ती मृत्युविजयो नाम हिंसाविहारी राजगोपुरोपरितलाधिरूढस्य पश्यतः कामपालनाम्न उत्तमामात्यस्य शासनाज् जनकण्ठरवद्विगुणितघण्टारवो मण्डलितहस्तकाण्डं समभ्यधावत् ॥ (११।०)
vadhye ca mayi mattahastī mṛtyuvijayo nāma hiṃsāvihārī rājagopuroparitalādhirūḍhasya paśyataḥ kāmapālanāmna uttamāmātyasya śāsanāj janakaṇṭharavadviguṇitaghaṇṭāravo maṇḍalitahastakāṇḍaṃ samabhyadhāvat ||
अभिपत्य च मया निर्भयेन निर्भर्त्सितः परिणमन्दारुखण्डसुषिरानुप्रविष्टोभयभुजदण्डघटितप्रतिमानो भीतवन् न्यवर्तिष्ट ॥ (१२।०)
abhipatya ca mayā nirbhayena nirbhartsitaḥ pariṇamandārukhaṇḍasuṣirānupraviṣṭobhayabhujadaṇḍaghaṭitapratimāno bhītavan nyavartiṣṭa ||
भूयश्च नेत्रा जातसंरम्भेण निकामदारुणैर् वागङ्कुशपादपातैर् अभिमुखीकृतः ॥ (१३।०)
bhūyaśca netrā jātasaṃrambheṇa nikāmadāruṇair vāgaṅkuśapādapātair abhimukhīkṛtaḥ ||
मयापि द्विगुणाबद्धमन्युना निर्भर्त्स्याभिहतो निवृत्यापाद्रवत् ॥ (१४।०)
mayāpi dviguṇābaddhamanyunā nirbhartsyābhihato nivṛtyāpādravat ||
अथ मयोपेत्य सरभसमाक्रुष्टो रुष्टश्च यन्ता हन्त मृतो ऽसि कुञ्जरापसद इति निशितेन वारणेन वारणं मुहुर्मुहुरभिघ्नन्निर्याणभागे कथमपि मदभिमुखमकरोत् ॥ (१५।०)
atha mayopetya sarabhasamākruṣṭo ruṣṭaśca yantā hanta mṛto 'si kuñjarāpasada iti niśitena vāraṇena vāraṇaṃ muhurmuhurabhighnanniryāṇabhāge kathamapi madabhimukhamakarot ||
येनाहं मुहूर्तं विहृत्य गच्छामि गन्तव्यां गतिम् इति ॥ (१८।०)
yenāhaṃ muhūrtaṃ vihṛtya gacchāmi gantavyāṃ gatim iti ||
दृष्ट्वैव स मां रुष्टम् उद्गर्जन्तम् उत्क्रान्तयन्तृनिष्ठुराज्ञः पलायिष्ट ॥ (१९।०)
dṛṣṭvaiva sa māṃ ruṣṭam udgarjantam utkrāntayantṛniṣṭhurājñaḥ palāyiṣṭa ||
मन्त्रिणा पुनरहम् आहूयाभ्यधायिषि भद्र मृत्युरेवैष मृत्युविजयो नाम हिंसाविहारी ॥ (२०।०)
mantriṇā punaraham āhūyābhyadhāyiṣi bhadra mṛtyurevaiṣa mṛtyuvijayo nāma hiṃsāvihārī ||
तद्विरम्य कर्मणो ऽस्मान्मलीमसात्किमलमसि प्रतिपद्यास्मानार्यवृत्त्या वर्तितुम् इति ॥ (२२।०)
tadviramya karmaṇo 'smānmalīmasātkimalamasi pratipadyāsmānāryavṛttyā vartitum iti ||
यथाज्ञापितो ऽस्मि इति विज्ञापितो ऽयं मया मित्रवन्मय्यवर्तिष्ट ॥ (२३।०)
yathājñāpito 'smi iti vijñāpito 'yaṃ mayā mitravanmayyavartiṣṭa ||
पृष्टश्च मयैकदा रहसि जातविश्रम्भेणाभाषत स्वचरितम् आसीत्कुसुमपुरे राज्ञो रिपुञ्जयस्य मन्त्री धर्मपालो नाम विश्रुतधीः श्रुतऋषिः ॥ (२४।०)
pṛṣṭaśca mayaikadā rahasi jātaviśrambheṇābhāṣata svacaritam āsītkusumapure rājño ripuñjayasya mantrī dharmapālo nāma viśrutadhīḥ śrutaṛṣiḥ ||
अमुष्य पुत्रः सुमित्रो नाम पित्रैव समः प्रज्ञागुणेषु ॥ (२५।०)
amuṣya putraḥ sumitro nāma pitraiva samaḥ prajñāguṇeṣu ||
वेशेषु विलसन्तं मामसौ विनयरुचिरवारयत् ॥ (२७।०)
veśeṣu vilasantaṃ māmasau vinayaruciravārayat ||
अवार्यदुर्नयश्चाहमपसृत्य दिङ्मुखेषु भ्रमन्यदृच्छयास्यां वाराणस्यां प्रमदवने मदनदमनाराधनाय निर्गत्य सहसखीभिः कन्दुकेनानुक्रीडमानां काशीभर्तुश्चण्डसिंहस्य कन्यां कान्तिमतीं नाम चकमे ॥ (२८।०)
avāryadurnayaścāhamapasṛtya diṅmukheṣu bhramanyadṛcchayāsyāṃ vārāṇasyāṃ pramadavane madanadamanārādhanāya nirgatya sahasakhībhiḥ kandukenānukrīḍamānāṃ kāśībhartuścaṇḍasiṃhasya kanyāṃ kāntimatīṃ nāma cakame ||
अथ छन्नं च विहरता कुमारीपुरे सा मयासीदापन्नसत्त्वा ॥ (३०।०)
atha channaṃ ca viharatā kumārīpure sā mayāsīdāpannasattvā ||
मृतजात इति सो ऽपविद्धो रहस्यनिर्भेदभयात्परिजनेन क्रीडाशैले ॥ (३२।०)
mṛtajāta iti so 'paviddho rahasyanirbhedabhayātparijanena krīḍāśaile ||
तयैव निवर्तमानया निशीथे राज्यवीथ्याम् आरक्षिकपुरुषैर् अभिगृह्य तर्जितया दण्डपारुष्यभीतया निर्भिन्नप्रायं रहस्यम् ॥ (३४।०)
tayaiva nivartamānayā niśīthe rājyavīthyām ārakṣikapuruṣair abhigṛhya tarjitayā daṇḍapāruṣyabhītayā nirbhinnaprāyaṃ rahasyam ||
राजज्ञया निशीथे ऽहम् आक्रीडनगिरिदरीगृहे विश्रब्धप्रसुप्तस् तयोपदर्शितो यथोपपन्नरज्जुबद्धः श्मशानमुपनीय मातङ्गोद्यतेन कृपाणेन प्राजिहीर्ष्ये नियतिबलाल्लूनबन्धस्तमसिमाच्छिद्यान्त्यजं तमन्यांश्च कांश्चित्प्रहृत्यापासरम् ॥ (३५।०)
rājajñayā niśīthe 'ham ākrīḍanagiridarīgṛhe viśrabdhaprasuptas tayopadarśito yathopapannarajjubaddhaḥ śmaśānamupanīya mātaṅgodyatena kṛpāṇena prājihīrṣye niyatibalāllūnabandhastamasimācchidyāntyajaṃ tamanyāṃśca kāṃścitprahṛtyāpāsaram ||
अशरणश्च भ्रमन्नटव्यामेकदाश्रुमुख्या कयापि दिव्याकारया सपरिचारया कन्ययोपास्थायिषि ॥ (३६।०)
aśaraṇaśca bhramannaṭavyāmekadāśrumukhyā kayāpi divyākārayā saparicārayā kanyayopāsthāyiṣi ||
सा मामञ्जलिकिसलयोत्तंसितेन मुखविलोलकुन्तलेन मूर्ध्ना प्रणम्य मया सह वनवटद्रुमस्य कस्यापि महतः प्रच्छायशीतले तले निषण्णा कासि वासु कुतो ऽस्यागता कस्य हेतोरस्य मे प्रसीदसि इति साभिलाषमाभाषिता मया वाङ्मयं मधुवर्षमवर्षत् आर्य नाथस्य यक्षाणां मणिभद्रस्यास्मि दुहिता तारावली नाम ॥ (३७।०)
sā māmañjalikisalayottaṃsitena mukhavilolakuntalena mūrdhnā praṇamya mayā saha vanavaṭadrumasya kasyāpi mahataḥ pracchāyaśītale tale niṣaṇṇā kāsi vāsu kuto 'syāgatā kasya hetorasya me prasīdasi iti sābhilāṣamābhāṣitā mayā vāṅmayaṃ madhuvarṣamavarṣat ārya nāthasya yakṣāṇāṃ maṇibhadrasyāsmi duhitā tārāvalī nāma ||
साहं कदाचिदगस्त्यपत्नीं लोपामुद्रां नमस्कृत्यापावर्तमाना मलयगिरेः परेतावासे वाराणस्याः कमपि दारकं रुदन्तमद्राक्षम् ॥ (३८।०)
sāhaṃ kadācidagastyapatnīṃ lopāmudrāṃ namaskṛtyāpāvartamānā malayagireḥ paretāvāse vārāṇasyāḥ kamapi dārakaṃ rudantamadrākṣam ||
आदाय चैनं तीव्रस्नेहान् मम पित्रोः संनिधिमनैषम् ॥ (३९।०)
ādāya cainaṃ tīvrasnehān mama pitroḥ saṃnidhimanaiṣam ||
अनैषीच्च मे पिता देवस्यालकेश्वरस्यास्थानीम् ॥ (४०।०)
anaiṣīcca me pitā devasyālakeśvarasyāsthānīm ||
अथाहम् आहूयाज्ञप्ता हरसखेन बाले बाले ऽस्मिन्कीदृशस्ते भावः इति ॥ (४१।०)
athāham āhūyājñaptā harasakhena bāle bāle 'sminkīdṛśaste bhāvaḥ iti ||
औरस इवास्मिन्वत्से वत्सलता इति मया विज्ञापितः सत्यमाह वराकी इति तन्मूलाम् अतिमहतीं कथामकरोत् ॥ (४२।०)
aurasa ivāsminvatse vatsalatā iti mayā vijñāpitaḥ satyamāha varākī iti tanmūlām atimahatīṃ kathāmakarot ||
तत्रैतावन्मयावगतम् त्वं किल शौनकः शूद्रकः कामपालश्चाभिन्नः ॥ (४३।०)
tatraitāvanmayāvagatam tvaṃ kila śaunakaḥ śūdrakaḥ kāmapālaścābhinnaḥ ||
या किल शौनकावस्थायाम् अग्निसाक्षिकम् आत्मसात्कृता गोपकन्या सैव किलार्यदासी पुनश्चाद्य तारावलीत्यभूवम् ॥ (४८।०)
yā kila śaunakāvasthāyām agnisākṣikam ātmasātkṛtā gopakanyā saiva kilāryadāsī punaścādya tārāvalītyabhūvam ||
बालश्च किल शूद्रकावस्थे त्वय्यार्यदास्यवस्थायां मय्युदभूत् ॥ (४९।०)
bālaśca kila śūdrakāvasthe tvayyāryadāsyavasthāyāṃ mayyudabhūt ||
स तु तस्यां कान्तिमत्यवस्थायामद्योदभूत् ॥ (५१।०)
sa tu tasyāṃ kāntimatyavasthāyāmadyodabhūt ||
एवमनेकमृत्युमुखपरिभ्रष्टं दैवान्मयोपलब्धं तमेकपिङ्गादेशाद्वने तपस्यतो राजहंसस्य देव्यै वसुमत्यै तत्सुतस्य भाविचक्रवर्तिनो राजवाहनस्य परिचर्यार्थं समर्प्य गुरुभिरभ्यनुज्ञाता कृतान्तयोगात्कृतान्तमुखभ्रष्टस्य ते पादपद्मशुश्रूषार्थमागतास्मि इति ॥ (५२।०)
evamanekamṛtyumukhaparibhraṣṭaṃ daivānmayopalabdhaṃ tamekapiṅgādeśādvane tapasyato rājahaṃsasya devyai vasumatyai tatsutasya bhāvicakravartino rājavāhanasya paricaryārthaṃ samarpya gurubhirabhyanujñātā kṛtāntayogātkṛtāntamukhabhraṣṭasya te pādapadmaśuśrūṣārthamāgatāsmi iti ||
श्रुत्वा तामनेकजन्मरमणीमसकृदाश्लिष्य हर्षाश्रुमुखो मुहुर्मुहुः सान्त्वयित्वा तत्प्रभावदर्शिते महति मन्दिरे ऽहर्निशं भूमिदुर्लभान्भोगानन्वभूवम् ॥ (५३।०)
śrutvā tāmanekajanmaramaṇīmasakṛdāśliṣya harṣāśrumukho muhurmuhuḥ sāntvayitvā tatprabhāvadarśite mahati mandire 'harniśaṃ bhūmidurlabhānbhogānanvabhūvam ||
द्वित्राणि दिनान्य् अतिक्रम्य मत्तकाशिनीं तामवादिषम् प्रिये प्रत्यपकृत्य मत्प्राणद्रोहिणश् चण्डसिंहस्य वैरनिर्यातनसुखम् अनुबुभूषामि इति तया सस्मितमभिहितम् एहि कान्त कान्तिमतीदर्शनाय नयामि त्वाम् इति ॥ (५४।०)
dvitrāṇi dināny atikramya mattakāśinīṃ tāmavādiṣam priye pratyapakṛtya matprāṇadrohiṇaś caṇḍasiṃhasya vairaniryātanasukham anububhūṣāmi iti tayā sasmitamabhihitam ehi kānta kāntimatīdarśanāya nayāmi tvām iti ||
ततस् तच्छिरोभागवर्तिनीम् आदायासियष्टिं प्रबोध्यैनं प्रस्फुरन्तमब्रवम् अहमस्मि भवज्जामाता ॥ (५६।०)
tatas tacchirobhāgavartinīm ādāyāsiyaṣṭiṃ prabodhyainaṃ prasphurantamabravam ahamasmi bhavajjāmātā ||
तमपराधमनुवृत्त्या प्रमार्ष्टुम् आगतः इति ॥ (५८।०)
tamaparādhamanuvṛttyā pramārṣṭum āgataḥ iti ||
सो ऽतिभीतो माम् अभिप्रणम्याह अहमेव मूढो ऽपराद्धः यस्तव दुहितृसंसर्गानुग्राहिणो ग्रहग्रस्त इवोत्क्रान्तसीमा भवदधीनम् इत्यवादीत् ॥ (५९।०)
so 'tibhīto mām abhipraṇamyāha ahameva mūḍho 'parāddhaḥ yastava duhitṛsaṃsargānugrāhiṇo grahagrasta ivotkrāntasīmā bhavadadhīnam ityavādīt ||
अथापरेद्युः प्रकृतिमण्डलं संनिपात्य विधिवदात्मजायाः पाणिमग्राहयत् ॥ (६०।०)
athāparedyuḥ prakṛtimaṇḍalaṃ saṃnipātya vidhivadātmajāyāḥ pāṇimagrāhayat ||
अश्रावयच्च तनयवार्तां तारावली कान्तिमत्यै सोमदेवीसुलोचनेन्द्रसेनाभ्यश्च पूर्वजातिवृत्तान्तम् ॥ (६१।०)
aśrāvayacca tanayavārtāṃ tārāvalī kāntimatyai somadevīsulocanendrasenābhyaśca pūrvajātivṛttāntam ||
इत्थमहं मन्त्रिपदापदेशं यौवराज्यमनुभवन्विहरामि विलासिनीभिः इति ॥ (६२।०)
itthamahaṃ mantripadāpadeśaṃ yauvarājyamanubhavanviharāmi vilāsinībhiḥ iti ||
स एवं मादृशे ऽपि जन्तौ परिचर्यानुबन्धी बन्धुरेकः सर्वभूतानामलसकेन स्वर्गते श्वशुरे ज्यायसि जन्तौ परिचर्यानुबन्धी बन्धुरेकः सर्वभूतानामलसकेन स्वर्गते श्वशुरे ज्यायसि च श्याले चण्डघोषनाम्नि स्त्रीष्व् अतिप्रसङ्गात् प्रागेव क्षयक्षीणायुषि पञ्चवर्षदेशीयं सिंहघोषनामानं पैशुन्यवादिनां दुर्मन्त्रिणः कतिचिद् आसन्नं तरङ्गभूताः ॥ (६३।०)
sa evaṃ mādṛśe 'pi jantau paricaryānubandhī bandhurekaḥ sarvabhūtānāmalasakena svargate śvaśure jyāyasi jantau paricaryānubandhī bandhurekaḥ sarvabhūtānāmalasakena svargate śvaśure jyāyasi ca śyāle caṇḍaghoṣanāmni strīṣv atiprasaṅgāt prāgeva kṣayakṣīṇāyuṣi pañcavarṣadeśīyaṃ siṃhaghoṣanāmānaṃ paiśunyavādināṃ durmantriṇaḥ katicid āsannaṃ taraṅgabhūtāḥ ||
तैः किलासावित्थमग्राह्यत प्रसह्यैव स्वसा तवामुना भुजङ्गेन संगृहीता ॥ (६४।०)
taiḥ kilāsāvitthamagrāhyata prasahyaiva svasā tavāmunā bhujaṅgena saṃgṛhītā ||
पुनः प्रसुप्ते राजनि प्राहर्तुमद्युतासिर् आसीत् ॥ (६५।०)
punaḥ prasupte rājani prāhartumadyutāsir āsīt ||
तेनास्मै तत्क्षणप्रबुद्धेन भीत्यानुनीय दत्ता कन्या ॥ (६६।०)
tenāsmai tatkṣaṇaprabuddhena bhītyānunīya dattā kanyā ||
तं च देवज्येष्ठं चण्डघोषं विषेण हत्वा बालो ऽयमसमर्थ इति त्वमद्यापि प्रकृतिविश्रम्भणायोपेक्षितः ॥ (६७।०)
taṃ ca devajyeṣṭhaṃ caṇḍaghoṣaṃ viṣeṇa hatvā bālo 'yamasamartha iti tvamadyāpi prakṛtiviśrambhaṇāyopekṣitaḥ ||
स तथा दूषितो ऽपि यक्षिणीभयान्नामुष्मिन्पापमाचरितुमशकत् ॥ (७०।०)
sa tathā dūṣito 'pi yakṣiṇībhayānnāmuṣminpāpamācaritumaśakat ||
एषु किल दिवसेष्वयथापूर्वम् आकृतौ कान्तिमत्याः समुपलक्ष्य राजमहिषी सुलक्षणा नाम सप्रणयमपृच्छत् देवि नाहमायथातथ्येन विप्रलम्भनीया ॥ (७१।०)
eṣu kila divaseṣvayathāpūrvam ākṛtau kāntimatyāḥ samupalakṣya rājamahiṣī sulakṣaṇā nāma sapraṇayamapṛcchat devi nāhamāyathātathyena vipralambhanīyā ||
कथय तथ्यं केनेदम् अयथापूर्वम् आननारविन्दे तवैषु वासरेषु इति ॥ (७२।०)
kathaya tathyaṃ kenedam ayathāpūrvam ānanāravinde tavaiṣu vāsareṣu iti ||
सा त्व् अवादीत् भद्रे स्मरसि किमद्याप्यायथातथ्येन किंचिन् मयोक्तपूर्वम् ॥ (७३।०)
sā tv avādīt bhadre smarasi kimadyāpyāyathātathyena kiṃcin mayoktapūrvam ||
सखी मे तारावली सपत्नी च किमपि कलुषिताशया रहसि भर्त्रा मद्गोत्रापदिष्टा प्रणयमप्युपेक्ष्य प्रणम्यमानाप्य् अस्माभिर् उपोढमत्सरा प्रावसत् ॥ (७४।०)
sakhī me tārāvalī sapatnī ca kimapi kaluṣitāśayā rahasi bhartrā madgotrāpadiṣṭā praṇayamapyupekṣya praṇamyamānāpy asmābhir upoḍhamatsarā prāvasat ||
तत्प्रायेणैकान्ते सुलक्षणया कान्ताय कथितम् ॥ (७७।०)
tatprāyeṇaikānte sulakṣaṇayā kāntāya kathitam ||
अथासौ निर्भयो ऽद्य प्रियतमाविरहपाण्डुभिर् अवयवैर् धैर्यस्तम्भिताश्रुपर्याकुलेन चक्षुषोष्मश्वासशोषिताभिर् इवानतिपेशलाभिर् वाग्भिर् वियोगं दर्शयन्तम् कथमपि राजकुले कार्याणि कारयन्तम् पूर्वसंकेतितैः पुरुषैर् अभिग्राह्याबन्धयत् ॥ (७८।०)
athāsau nirbhayo 'dya priyatamāvirahapāṇḍubhir avayavair dhairyastambhitāśruparyākulena cakṣuṣoṣmaśvāsaśoṣitābhir ivānatipeśalābhir vāgbhir viyogaṃ darśayantam kathamapi rājakule kāryāṇi kārayantam pūrvasaṃketitaiḥ puruṣair abhigrāhyābandhayat ||
तस्य किल स्थाने स्थाने दोषान् उद्घोष्य तथोद्धरणीये चक्षुषी यथा तन्मूलमेवास्य मरणं भवेत् इति ॥ (७९।०)
tasya kila sthāne sthāne doṣān udghoṣya tathoddharaṇīye cakṣuṣī yathā tanmūlamevāsya maraṇaṃ bhavet iti ||
अतो ऽत्रैकान्ते यथेष्टमश्रु मुक्त्वा तस्य साधोः पुरः प्राणान्मोक्तुकामो बध्नामि परिकरम् इति ॥ (८०।०)
ato 'traikānte yatheṣṭamaśru muktvā tasya sādhoḥ puraḥ prāṇānmoktukāmo badhnāmi parikaram iti ||
मयापि तत्पितृव्यसनमाकर्ण्य पर्यश्रुणा सो ऽभिहितः सौम्य किं तव गोपायित्वा ॥ (८१।०)
mayāpi tatpitṛvyasanamākarṇya paryaśruṇā so 'bhihitaḥ saumya kiṃ tava gopāyitvā ||
यस्तस्य सुतो यक्षकन्यया देवस्य राजवाहनस्य पादशुश्रूषार्थं देव्या वसुमत्या हस्तन्यासः कृतः सो ऽहमस्मि ॥ (८२।०)
yastasya suto yakṣakanyayā devasya rājavāhanasya pādaśuśrūṣārthaṃ devyā vasumatyā hastanyāsaḥ kṛtaḥ so 'hamasmi ||
शक्ष्यामि सहस्रमपि सुभटानामुदायुधानां हत्वा पितरं मोचयितुम् ॥ (८३।०)
śakṣyāmi sahasramapi subhaṭānāmudāyudhānāṃ hatvā pitaraṃ mocayitum ||
अपि तु संकुले यदि कश्चित्पातयेत्तदङ्गे शस्त्रिकां सर्व एव मे यत्नो भस्मानि हुतमिव भवेत् इति ॥ (८४।०)
api tu saṃkule yadi kaścitpātayettadaṅge śastrikāṃ sarva eva me yatno bhasmāni hutamiva bhavet iti ||
अनवसितवचन एव मयि महानाशीविषः प्राकाररन्ध्रेणोदैरयच्छिरः ॥ (८५।०)
anavasitavacana eva mayi mahānāśīviṣaḥ prākārarandhreṇodairayacchiraḥ ||
तमहं मन्त्रौषधबलेनाभिगृह्य पूर्णभद्रमब्रवम् भद्र सिद्धं नः समीहितम् ॥ (८६।०)
tamahaṃ mantrauṣadhabalenābhigṛhya pūrṇabhadramabravam bhadra siddhaṃ naḥ samīhitam ||
अनेन तातमलक्ष्यमाणः संकुले यदृच्छया पतितेन नाम दंशयित्वा तथा विषं स्तम्भयेयं यथा मृत इत्युदास्यते ॥ (८७।०)
anena tātamalakṣyamāṇaḥ saṃkule yadṛcchayā patitena nāma daṃśayitvā tathā viṣaṃ stambhayeyaṃ yathā mṛta ityudāsyate ||
त्वया तु मुक्तसाध्वसेन माता मे बोधयितव्या या यक्ष्या वने देव्या वसुमत्या हस्तार्पितो युष्मत्सूनुः सो ऽनुप्राप्तः पितुरवस्थां मदुपलभ्य बुद्धिबलाद् इत्थम् आचरिष्यति ॥ (८८।०)
tvayā tu muktasādhvasena mātā me bodhayitavyā yā yakṣyā vane devyā vasumatyā hastārpito yuṣmatsūnuḥ so 'nuprāptaḥ pituravasthāṃ madupalabhya buddhibalād ittham ācariṣyati ||
त्वया तु मुक्तत्रासया राज्ञे प्रेषणीयम् एष खलु क्षात्रधर्मो यद् बन्धुर् अबन्धुर्वा दुष्टः स निरपेक्षं निर्ग्राह्य इति ॥ (८९।०)
tvayā tu muktatrāsayā rājñe preṣaṇīyam eṣa khalu kṣātradharmo yad bandhur abandhurvā duṣṭaḥ sa nirapekṣaṃ nirgrāhya iti ||
स्त्रीधर्मश्चैष यददुष्टस्य दुष्टस्य वा भर्तुर् गतिर् गन्तव्येति ॥ (९०।०)
strīdharmaścaiṣa yadaduṣṭasya duṣṭasya vā bhartur gatir gantavyeti ||
युवतिजनानुकूलः पश्चिमो विधिरनुज्ञातव्यः इति ॥ (९२।०)
yuvatijanānukūlaḥ paścimo vidhiranujñātavyaḥ iti ||
ततः स्वमेवागारमानीय काण्डपटीपरिक्षिप्ते विविक्तोद्देशे दर्भसंस्तरणम् अधिशाय्य स्वयं कृतानुमरणमण्डनया त्वया च तत्र संनिधेयम् ॥ (९४।०)
tataḥ svamevāgāramānīya kāṇḍapaṭīparikṣipte viviktoddeśe darbhasaṃstaraṇam adhiśāyya svayaṃ kṛtānumaraṇamaṇḍanayā tvayā ca tatra saṃnidheyam ||
ततः पितरमुज्जीव्य तदभिरुचितेनाभ्युपायेन चेष्टिष्यामहे इति ॥ (९६।०)
tataḥ pitaramujjīvya tadabhirucitenābhyupāyena ceṣṭiṣyāmahe iti ||
अहं तु घोषणस्थाने चिञ्चावृक्षं घनतरविपुलशाखमारुह्य गूढतनुरतिष्ठम् ॥ (९८।०)
ahaṃ tu ghoṣaṇasthāne ciñcāvṛkṣaṃ ghanataravipulaśākhamāruhya gūḍhatanuratiṣṭham ||
तावन्मे पितरं तस्करमिव पश्चाद्बद्धभुजम् उद्धुरध्वनिमहाजनानुयातम् आनीय मदभ्याश एव स्थापयित्वा मातङ्गस्त्रिरघोषयत् एष मन्त्री कामपालो राज्यलोभाद् भर्तारं चण्डसिंहम् युवराजं चण्डघोषं च विषान्नेनोपांशु हत्वा पुनर्देवो ऽपि सिंहघोषः पूर्णयौवन इत्यमुष्मिन्पापमाचरिष्यन्विश्वासाद्रहस्यभूमौ पुनरमात्यं शिवनागमाहूय स्थूणमङ्गारवर्षं च राजवधायोपजप्य तैः स्वामिभक्त्या विवृतगुह्यो राज्यकामुकस्यास्य ब्राह्मणस्यान्धतमसप्रवेशो न्याय्य इति प्राड्विवाकवाक्याद् अक्ष्युद्धरणाय नीयते ॥ (१०१।०)
tāvanme pitaraṃ taskaramiva paścādbaddhabhujam uddhuradhvanimahājanānuyātam ānīya madabhyāśa eva sthāpayitvā mātaṅgastriraghoṣayat eṣa mantrī kāmapālo rājyalobhād bhartāraṃ caṇḍasiṃham yuvarājaṃ caṇḍaghoṣaṃ ca viṣānnenopāṃśu hatvā punardevo 'pi siṃhaghoṣaḥ pūrṇayauvana ityamuṣminpāpamācariṣyanviśvāsādrahasyabhūmau punaramātyaṃ śivanāgamāhūya sthūṇamaṅgāravarṣaṃ ca rājavadhāyopajapya taiḥ svāmibhaktyā vivṛtaguhyo rājyakāmukasyāsya brāhmaṇasyāndhatamasapraveśo nyāyya iti prāḍvivākavākyād akṣyuddharaṇāya nīyate ||
पुनरन्यो ऽपि यदि स्यादन्यायवृत्तिस् तमप्येवमेव यथार्हेण दण्डेन योजयिष्यति देवः इति ॥ (१०२।०)
punaranyo 'pi yadi syādanyāyavṛttis tamapyevameva yathārheṇa daṇḍena yojayiṣyati devaḥ iti ||
श्रुत्वैतद् बद्धकलकले महाजने पितुरङ्गे प्रदीप्तशिरसमाशीविषं व्यक्षिपम् ॥ (१०३।०)
śrutvaitad baddhakalakale mahājane pituraṅge pradīptaśirasamāśīviṣaṃ vyakṣipam ||
अहं च भीतो नामावप्लुत्य तत्रैव जनाद् अनुलीनः क्रुद्धव्यालदष्टस्य तातस्य विहितजीवरक्षो विषक्षणादस्तम्भयम् ॥ (१०४।०)
ahaṃ ca bhīto nāmāvaplutya tatraiva janād anulīnaḥ kruddhavyāladaṣṭasya tātasya vihitajīvarakṣo viṣakṣaṇādastambhayam ||
प्रालपं च सत्यमिदं राजावमानिनं दैवो दण्ड एव स्पृशतीति ॥ (१०६।०)
prālapaṃ ca satyamidaṃ rājāvamāninaṃ daivo daṇḍa eva spṛśatīti ||
यदयमक्षिभ्यां विनावनिपेन चिकीर्षितः प्राणैरेव वियोजितो विधिना इति ॥ (१०७।०)
yadayamakṣibhyāṃ vināvanipena cikīrṣitaḥ prāṇaireva viyojito vidhinā iti ||
मदुक्तं च केचिदन्वमन्यन्त अपरे पुनर्निनिन्दुः ॥ (१०८।०)
maduktaṃ ca kecidanvamanyanta apare punarnininduḥ ||
दर्वीकरस्तु तमपि चण्डालं दष्ट्वा रूढत्रासद्रुतलोकदत्तमार्गः प्राद्रवत् ॥ (१०९।०)
darvīkarastu tamapi caṇḍālaṃ daṣṭvā rūḍhatrāsadrutalokadattamārgaḥ prādravat ||
अथ मदम्बा पूर्णभद्रबोधितार्था तादृशे ऽपि व्यसने नातिविह्वला कुलपरिजनानुयाता पद्भ्यामेव धीरमागत्य मत्पितुरुत्तमाङ्गमुत्सङ्गेन धारयन्त्यासित्वा राज्ञे समादिशत् एष मे पतिस्तवापकर्ता न वेति दैवमेव जानाति ॥ (११०।०)
atha madambā pūrṇabhadrabodhitārthā tādṛśe 'pi vyasane nātivihvalā kulaparijanānuyātā padbhyāmeva dhīramāgatya matpituruttamāṅgamutsaṅgena dhārayantyāsitvā rājñe samādiśat eṣa me patistavāpakartā na veti daivameva jānāti ||
अस्य तु पाणिग्राहकस्य गतिम् अननुप्रपद्यमाना भवत्कुलं कलङ्कयेयम् अतो ऽनुमन्तुमर्हसि भर्त्रा सह चिताधिरोहणाय माम् इति ॥ (११२।०)
asya tu pāṇigrāhakasya gatim ananuprapadyamānā bhavatkulaṃ kalaṅkayeyam ato 'numantumarhasi bhartrā saha citādhirohaṇāya mām iti ||
श्रुत्वा चैतत्प्रीतियुक्तः समादिक्षत् क्षितीश्वरः क्रियतां कुलोचितः संस्कारः ॥ (११३।०)
śrutvā caitatprītiyuktaḥ samādikṣat kṣitīśvaraḥ kriyatāṃ kulocitaḥ saṃskāraḥ ||
उत्सवोत्तरं च पश्चिमं विधिसंस्कारमनुभवतु मे भगिनीपतिः इति चण्डाले तु मत्प्रतिषिद्धसकलमन्त्रवादिप्रयासे संस्थिते कामपालो ऽपि कालदष्ट एव इति स्वभवनोपनयनममुष्य स्वमाहात्म्यप्रकाशनाय महीपतिरन्वमंस्त ॥ (११४।०)
utsavottaraṃ ca paścimaṃ vidhisaṃskāramanubhavatu me bhaginīpatiḥ iti caṇḍāle tu matpratiṣiddhasakalamantravādiprayāse saṃsthite kāmapālo 'pi kāladaṣṭa eva iti svabhavanopanayanamamuṣya svamāhātmyaprakāśanāya mahīpatiranvamaṃsta ||
आनीतश्च पिता मे विविक्तायां भूमौ दर्भशय्यामधिशाय्य स्थितो ऽभूत् ॥ (११५।०)
ānītaśca pitā me viviktāyāṃ bhūmau darbhaśayyāmadhiśāyya sthito 'bhūt ||
अथ मदम्बा मरणमण्डनमनुष्ठाय सकरुणं सखीरामन्त्र्य मुहुर् अभिप्रणम्य भवनदेवता यत्ननिवारितपरिजनाक्रन्दिता पितुर्मे शयनस्थानमेकाकिनी प्राविक्षत् ॥ (११६।०)
atha madambā maraṇamaṇḍanamanuṣṭhāya sakaruṇaṃ sakhīrāmantrya muhur abhipraṇamya bhavanadevatā yatnanivāritaparijanākranditā piturme śayanasthānamekākinī prāvikṣat ||
तत्र च पूर्वमेव पूर्णभद्रोपस्थापितेन च मया वैनतेयतां गतेन निर्विषीकृतं भर्तारमैक्षत ॥ (११७।०)
tatra ca pūrvameva pūrṇabhadropasthāpitena ca mayā vainateyatāṃ gatena nirviṣīkṛtaṃ bhartāramaikṣata ||
हृष्टतमा पत्युः पादयोः पर्यश्रुमुखी प्रणिपत्य मां च मुहुर्मुहुः प्रस्नुतस्तनी परिष्वज्य सहर्षबाष्पगद्गदमगदत् पुत्र यो ऽसि जातमात्रः पापया मया परित्यक्तः स किमर्थमेवं मामतिनिर्घृणामनुगृह्णासि ॥ (११८।०)
hṛṣṭatamā patyuḥ pādayoḥ paryaśrumukhī praṇipatya māṃ ca muhurmuhuḥ prasnutastanī pariṣvajya saharṣabāṣpagadgadamagadat putra yo 'si jātamātraḥ pāpayā mayā parityaktaḥ sa kimarthamevaṃ māmatinirghṛṇāmanugṛhṇāsi ||
क्रूरा खलु तारावली या त्वामुपलभ्यापि तत्त्वतः कुबेराद् असमर्प्य मह्यमर्पितवती देव्यै वसुमत्यै सैव वा सदृशकारिणी ॥ (१२१।०)
krūrā khalu tārāvalī yā tvāmupalabhyāpi tattvataḥ kuberād asamarpya mahyamarpitavatī devyai vasumatyai saiva vā sadṛśakāriṇī ||
नहि तादृशाद्भाग्यराशेर्विना मादृशो जनो ऽल्पपुण्यस् तवार्हति कलप्रलापामृतानि कर्णाभ्यां पातुम् ॥ (१२२।०)
nahi tādṛśādbhāgyarāśervinā mādṛśo jano 'lpapuṇyas tavārhati kalapralāpāmṛtāni karṇābhyāṃ pātum ||
एहि परिष्वजस्व इति भूयोभूयः शिरसि जिघ्रन्त्य् अङ्कमारोपयन्ती तारावलीं गर्हयन्त्यालिङ्गयन्त्यश्रुभिर् अभिषिञ्चती चोत्कम्पिताङ्गयष्टिरन्यादृशीव क्षणमजनिष्ट ॥ (१२३।०)
ehi pariṣvajasva iti bhūyobhūyaḥ śirasi jighranty aṅkamāropayantī tārāvalīṃ garhayantyāliṅgayantyaśrubhir abhiṣiñcatī cotkampitāṅgayaṣṭiranyādṛśīva kṣaṇamajaniṣṭa ||
जनयितापिमे नरकादिव स्वर्गम् तादृशादव्यसनात् तथाभूतम् अभ्युदयम् आरूढः पूर्णभद्रेण विस्तरेण यथावृत्तान्तमावेदितो भगवतो मघवतो ऽपि भाग्यवन्तम् आत्मानम् अजीगणत् ॥ (१२४।०)
janayitāpime narakādiva svargam tādṛśādavyasanāt tathābhūtam abhyudayam ārūḍhaḥ pūrṇabhadreṇa vistareṇa yathāvṛttāntamāvedito bhagavato maghavato 'pi bhāgyavantam ātmānam ajīgaṇat ||
मनागिव च मत्संबन्धमाख्याय हर्षविस्मितात्मनोः पित्रोरकथयम् आज्ञापयतं काद्य नः प्रतिपत्तिः इति ॥ (१२५।०)
manāgiva ca matsaṃbandhamākhyāya harṣavismitātmanoḥ pitrorakathayam ājñāpayataṃ kādya naḥ pratipattiḥ iti ||
पिता मे प्राब्रवीत् वत्स गृहम् एवेदम् अस्मदीयम् अतिविशालप्राकारवलयम् अक्षय्यायुधस्थानम् ॥ (१२६।०)
pitā me prābravīt vatsa gṛham evedam asmadīyam ativiśālaprākāravalayam akṣayyāyudhasthānam ||
प्रकृतयश्च भूयस्यो न मे व्यसनमनुरुध्यन्ते ॥ (१२९।०)
prakṛtayaśca bhūyasyo na me vyasanamanurudhyante ||
सुभटानां चानेकसहस्रमस्त्येव ससुहृत्पुत्रदारम् ॥ (१३०।०)
subhaṭānāṃ cānekasahasramastyeva sasuhṛtputradāram ||
अतो ऽत्रैव कतिपयान्यहानि स्थित्वा बाह्याभ्यन्तरङ्गान् कोपान् उत्पादयिष्यामः ॥ (१३१।०)
ato 'traiva katipayānyahāni sthitvā bāhyābhyantaraṅgān kopān utpādayiṣyāmaḥ ||
कुपितांश्च संगृह्य प्रोत्साह्यास्य प्रकृत्यमित्रानुत्थाप्य सहजांश्च द्विषः दुर्दान्तमेनमुच्छेत्स्यामः इति ॥ (१३२।०)
kupitāṃśca saṃgṛhya protsāhyāsya prakṛtyamitrānutthāpya sahajāṃśca dviṣaḥ durdāntamenamucchetsyāmaḥ iti ||
को दोषः तथास्तु इति तातस्य मतमन्वमंसि ॥ (१३३।०)
ko doṣaḥ tathāstu iti tātasya matamanvamaṃsi ||
तथास्मासु प्रतिविधाय तिष्ठत्सु राजापि विज्ञापितोदन्तो जातानुतापः पारग्रामिकान् प्रयोगान् प्रायः प्रायुङ्क्त ॥ (१३४।०)
tathāsmāsu pratividhāya tiṣṭhatsu rājāpi vijñāpitodanto jātānutāpaḥ pāragrāmikān prayogān prāyaḥ prāyuṅkta ||
अस्मिन् एवावकाशे पूर्णभद्रमुखाच्च राज्ञः शय्यास्थानम् अवगम्य तदैव स्वोदवसितभित्तिकोणाद् आरभ्योरगास्येन सुरङ्गामकार्षम् ॥ (१३६।०)
asmin evāvakāśe pūrṇabhadramukhācca rājñaḥ śayyāsthānam avagamya tadaiva svodavasitabhittikoṇād ārabhyoragāsyena suraṅgāmakārṣam ||
गता च सा भूमिस्वर्गकल्पमनल्पकन्यकाजनं कमप्युद्देशम् ॥ (१३७।०)
gatā ca sā bhūmisvargakalpamanalpakanyakājanaṃ kamapyuddeśam ||
तत्र काचिदिन्दुकलेव स्वलावण्येन रसातलान्धकारं निर्धुनाना विग्रहिणीव देवी विश्वंभरा हरगृहिणीवासुरविजयायावतीर्णा पातालमागता गृहिणीव भगवतः कुसुमधन्वनः गतलक्ष्मीरिवानेकदुर्नृपदर्शनपरिहाराय महीविवरं प्रविष्टा निष्टप्तकनकपुत्रिकेवावदातकान्तिः कन्यका चन्दनलतेव मलयमारुतेन मद्दर्शनेनोदकम्पत ॥ (१३९।०)
tatra kācidindukaleva svalāvaṇyena rasātalāndhakāraṃ nirdhunānā vigrahiṇīva devī viśvaṃbharā haragṛhiṇīvāsuravijayāyāvatīrṇā pātālamāgatā gṛhiṇīva bhagavataḥ kusumadhanvanaḥ gatalakṣmīrivānekadurnṛpadarśanaparihārāya mahīvivaraṃ praviṣṭā niṣṭaptakanakaputrikevāvadātakāntiḥ kanyakā candanalateva malayamārutena maddarśanenodakampata ||
तथा भूते च तस्मिन् अङ्गनासमाजे कुसुमितेव काशयष्टिः पाण्डुशिरसिज्ञा स्थविरा काचिच्चरणयोर् मे निपत्य त्रासदीनमब्रूत दीयतामभयदानमस्मा अनन्यशरणाय स्त्रीजनाय ॥ (१४०।०)
tathā bhūte ca tasmin aṅganāsamāje kusumiteva kāśayaṣṭiḥ pāṇḍuśirasijñā sthavirā kāciccaraṇayor me nipatya trāsadīnamabrūta dīyatāmabhayadānamasmā ananyaśaraṇāya strījanāya ||
किमसि देवकुमारो दनुजयुद्धतृष्णया रसातलं विविक्षुः ॥ (१४१।०)
kimasi devakumāro danujayuddhatṛṣṇayā rasātalaṃ vivikṣuḥ ||
सा तु मया प्रत्यवादि सुदत्यः मा स्म भवत्यो भैषुः ॥ (१४४।०)
sā tu mayā pratyavādi sudatyaḥ mā sma bhavatyo bhaiṣuḥ ||
अहमस्मि द्विजातिवृषात्कामपालाद्देव्यां कान्तिमत्याम् उत्पन्नो ऽर्थपालो नाम ॥ (१४५।०)
ahamasmi dvijātivṛṣātkāmapālāddevyāṃ kāntimatyām utpanno 'rthapālo nāma ||
सत्यर्थे निजगृहान्नृपगृहं सुरङ्गयोपसरन्निहान्तरे वो दृष्टवान् ॥ (१४६।०)
satyarthe nijagṛhānnṛpagṛhaṃ suraṅgayopasarannihāntare vo dṛṣṭavān ||
सोदञ्जलिर् उदीरितवती भर्तृदारक भाग्यवत्यो वयम् यास्त्वामेभिरेव चक्षुर्भिरनघमद्राक्ष्म ॥ (१४९।०)
sodañjalir udīritavatī bhartṛdāraka bhāgyavatyo vayam yāstvāmebhireva cakṣurbhiranaghamadrākṣma ||
यस्तव मातामहश् चण्डसिंहः तेनास्यां देव्यां लीलावत्यां चण्डघोषः कान्तिमतीत्यपत्यद्वयम् उदपादि ॥ (१५१।०)
yastava mātāmahaś caṇḍasiṃhaḥ tenāsyāṃ devyāṃ līlāvatyāṃ caṇḍaghoṣaḥ kāntimatītyapatyadvayam udapādi ||
चण्डघोषस्तु युवराजो ऽत्यासङ्गादङ्गनासु राजयक्ष्मणा सुरक्षयमगाद् अन्तर्वर्त्न्यां देव्याम् आचारवत्याम् ॥ (१५२।०)
caṇḍaghoṣastu yuvarājo 'tyāsaṅgādaṅganāsu rājayakṣmaṇā surakṣayamagād antarvartnyāṃ devyām ācāravatyām ||
अमुया चेयं मणिकर्णिका नाम कन्या प्रसूता ॥ (१५३।०)
amuyā ceyaṃ maṇikarṇikā nāma kanyā prasūtā ||
अथ प्रसववेदनया मुक्तजीविताचारवती पत्युरन्तिकमगमत् ॥ (१५४।०)
atha prasavavedanayā muktajīvitācāravatī patyurantikamagamat ||
अथ देवश्चण्डसिंहो मामाहूयोपह्वरे समाज्ञापयत् ऋद्धिमति कन्यकेयं कल्याणलक्षणा ॥ (१५५।०)
atha devaścaṇḍasiṃho māmāhūyopahvare samājñāpayat ṛddhimati kanyakeyaṃ kalyāṇalakṣaṇā ||
तामिमां मालवेन्द्रनन्दनाय दर्पसाराय विधिवद्वर्धयित्वा दित्सामि ॥ (१५६।०)
tāmimāṃ mālavendranandanāya darpasārāya vidhivadvardhayitvā ditsāmi ||
बिभेमि च कान्तिमतीवृत्तान्तादारभ्य कन्यकानां प्रकाशावस्थापनात् ॥ (१५७।०)
bibhemi ca kāntimatīvṛttāntādārabhya kanyakānāṃ prakāśāvasthāpanāt ||
अत इयमरातिव्यसनाय कारिते महति भूमिगृहे कृत्रिमशैलगर्भोत्कीर्णनानामण्डपप्रेक्षागृहे प्रचुरपरिबर्हया भवत्या संवर्ध्यताम् ॥ (१५८।०)
ata iyamarātivyasanāya kārite mahati bhūmigṛhe kṛtrimaśailagarbhotkīrṇanānāmaṇḍapaprekṣāgṛhe pracuraparibarhayā bhavatyā saṃvardhyatām ||
अस्त्यत्र भोग्यवस्तु वर्षशतेनोपभोगेनाप्यक्षय्यम् इति ॥ (१५९।०)
astyatra bhogyavastu varṣaśatenopabhogenāpyakṣayyam iti ||
स तथोक्त्वा निजवासगृहस्य द्व्यङ्गुलभित्तावर्धपादं किष्कुविष्कम्भमुद्धृत्य तेनैव द्वारेण स्थानम् इदम् अस्मान् अवीविशत् ॥ (१६०।०)
sa tathoktvā nijavāsagṛhasya dvyaṅgulabhittāvardhapādaṃ kiṣkuviṣkambhamuddhṛtya tenaiva dvāreṇa sthānam idam asmān avīviśat ||
इह च नो वसन्तीनां द्वादशसमाः समत्ययुः ॥ (१६१।०)
iha ca no vasantīnāṃ dvādaśasamāḥ samatyayuḥ ||
काममियं पितामहेन दर्पसाराय संकल्पिता ॥ (१६४।०)
kāmamiyaṃ pitāmahena darpasārāya saṃkalpitā ||
त्वदम्बया कान्तिमत्या चेयं गर्भस्थैव द्यूतजिता स्वमात्रा तवैव जायात्वेन समकल्प्यत ॥ (१६५।०)
tvadambayā kāntimatyā ceyaṃ garbhasthaiva dyūtajitā svamātrā tavaiva jāyātvena samakalpyata ||
तदत्र प्राप्तरूपं चिन्त्यतां कुमारेणैव इति ॥ (१६६।०)
tadatra prāptarūpaṃ cintyatāṃ kumāreṇaiva iti ||
तां पुनरवोचम् अद्यैव राजगृहे किमपि कार्यं साधयित्वा प्रतिनिवृत्तो युष्मासु यथार्हं प्रतिपत्स्ये इति ॥ (१६७।०)
tāṃ punaravocam adyaiva rājagṛhe kimapi kāryaṃ sādhayitvā pratinivṛtto yuṣmāsu yathārhaṃ pratipatsye iti ||
तेनैव दीपदर्शितबिलपथेन गत्वा स्थिते ऽर्धरात्रे तदर्धपादं प्रत्युद्धृत्य वासगृहं प्रविष्टो विस्रब्धसुप्तं सिंहघोषं जीवग्राहमग्रहीषम् ॥ (१६८।०)
tenaiva dīpadarśitabilapathena gatvā sthite 'rdharātre tadardhapādaṃ pratyuddhṛtya vāsagṛhaṃ praviṣṭo visrabdhasuptaṃ siṃhaghoṣaṃ jīvagrāhamagrahīṣam ||
आकृष्य च तमहिमिवाहिशत्रुः स्फुरन्तममुनैव भित्तिरन्ध्रपथेन स्त्रैणसंनिधिमनैषम् ॥ (१६९।०)
ākṛṣya ca tamahimivāhiśatruḥ sphurantamamunaiva bhittirandhrapathena straiṇasaṃnidhimanaiṣam ||
आनीय च स्वभवनमायसनिगडसंदितचरणयुगलम् अवनमितमलिनवदनम् अश्रुबहुलरक्तचक्षुषम् एकान्ते जनयित्रोरदर्शयम् ॥ (१७०।०)
ānīya ca svabhavanamāyasanigaḍasaṃditacaraṇayugalam avanamitamalinavadanam aśrubahularaktacakṣuṣam ekānte janayitroradarśayam ||
अथ पितरौ प्रहृष्टतरौ तं निकृष्टाशयं निशम्य बन्धने नियम्य तस्या दारिकाया यथार्हेण कर्मणा मां पाणिमग्राहयेताम् ॥ (१७२।०)
atha pitarau prahṛṣṭatarau taṃ nikṛṣṭāśayaṃ niśamya bandhane niyamya tasyā dārikāyā yathārheṇa karmaṇā māṃ pāṇimagrāhayetām ||
अनाथकं च तद्राज्यमस्मदायत्तमेव जातम् ॥ (१७३।०)
anāthakaṃ ca tadrājyamasmadāyattameva jātam ||
प्रकृतिकोपभयात्तु मन्मात्रा मुमुक्षितो ऽपि न मुक्त एव सिंहघोषः ॥ (१७४।०)
prakṛtikopabhayāttu manmātrā mumukṣito 'pi na mukta eva siṃhaghoṣaḥ ||
तथास्थिताश्च वयमङ्गराजः सिंहवर्मा देवपादानां भक्तिमान्कृतकर्मा चेत्यमित्राभियुक्तम् एनम् अभ्यसराम ॥ (१७५।०)
tathāsthitāśca vayamaṅgarājaḥ siṃhavarmā devapādānāṃ bhaktimānkṛtakarmā cetyamitrābhiyuktam enam abhyasarāma ||
अभूवं च भवत्पादपङ्कजरजोऽनुग्राह्याः स चेदानीं भवच्चरणप्रणामप्रायश्चित्तम् अनुतिष्ठतु सर्वदुश्चरितक्षालनमनार्यः सिंहघोषः इत्यर्थपालः प्राञ्जलिः प्रणनाम ॥ (१७६।०)
abhūvaṃ ca bhavatpādapaṅkajarajo'nugrāhyāḥ sa cedānīṃ bhavaccaraṇapraṇāmaprāyaścittam anutiṣṭhatu sarvaduścaritakṣālanamanāryaḥ siṃhaghoṣaḥ ityarthapālaḥ prāñjaliḥ praṇanāma ||
बहूपयुक्ता च बुद्धिः मुक्तबन्धस्ते श्वशुरः पश्यतु माम् इत्यभिधाय भूयः प्रमतिमेव पश्यन्प्रीतिस्मेरः प्रस्तूयतां तावदात्मीयं चरितम् इत्याज्ञापयत् ॥ (१७८।०)
bahūpayuktā ca buddhiḥ muktabandhaste śvaśuraḥ paśyatu mām ityabhidhāya bhūyaḥ pramatimeva paśyanprītismeraḥ prastūyatāṃ tāvadātmīyaṃ caritam ityājñāpayat ||
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते ऽर्थपालचरितं नाम चतुर्थ उच्छ्वासः ॥ (१७९।०)
iti śrīdaṇḍinaḥ kṛtau daśakumāracarite 'rthapālacaritaṃ nāma caturtha ucchvāsaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.