DKCar, 2, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ सो ऽप्याचचक्षे देव मयापि परिभ्रमता विन्ध्याटव्यां कोऽपि कुमारः क्षुधा तृषा च क्लिश्यन्न् अक्लेशार्हः क्वचित्कूपाभ्याशे ऽष्टवर्षदेशीयो दृष्टः ॥ (१।०)
atha so 'pyācacakṣe deva mayāpi paribhramatā vindhyāṭavyāṃ ko'pi kumāraḥ kṣudhā tṛṣā ca kliśyann akleśārhaḥ kvacitkūpābhyāśe 'ṣṭavarṣadeśīyo dṛṣṭaḥ ||
स च त्रासगद्गदमगदत् महाभाग क्लिष्टस्य मे क्रियतामार्य साहाय्यकम् ॥ (२।०)
sa ca trāsagadgadamagadat mahābhāga kliṣṭasya me kriyatāmārya sāhāyyakam ||
अस्य मे प्राणापहारिणीं पिपासां प्रतिकर्तुमुदकमुदञ्चन्निह कूपे को ऽपि निष्कलो ममैकशरणभूतः पतितः ॥ (३।०)
asya me prāṇāpahāriṇīṃ pipāsāṃ pratikartumudakamudañcanniha kūpe ko 'pi niṣkalo mamaikaśaraṇabhūtaḥ patitaḥ ||
इति अथाहमभ्येत्य व्रतत्या कयापि वृद्धमुत्तार्य तं च बालं वंशनालीमुखोद्धृताभिर् अद्भिः फलैश्च पञ्चषैः शरक्षेपोच्छ्रितस्य लकुचवृक्षस्य शिखरात्पाषाणपातितैः प्रत्यानीतप्राणवृत्तिम् आपाद्य तरुतलनिषण्णस्तं जरन्तमब्रवम् तात क एष बालः को वा भवान् कथं चेयमापदापन्ना इति ॥ (५।०)
iti athāhamabhyetya vratatyā kayāpi vṛddhamuttārya taṃ ca bālaṃ vaṃśanālīmukhoddhṛtābhir adbhiḥ phalaiśca pañcaṣaiḥ śarakṣepocchritasya lakucavṛkṣasya śikharātpāṣāṇapātitaiḥ pratyānītaprāṇavṛttim āpādya tarutalaniṣaṇṇastaṃ jarantamabravam tāta ka eṣa bālaḥ ko vā bhavān kathaṃ ceyamāpadāpannā iti ||
सो ऽश्रुगद्गदमगदत् श्रूयतां महाभाग विदर्भो नाम जनपदः तस्मिन्भोजवंशभूषणम् अंशावतार इव धर्मस्य अतिसत्त्वः सत्यवादी वदान्यः विनीतः विनेता प्रजानाम् रञ्जितभृत्यः कीर्तिमान् उदग्रः बुद्धिमूर्तिभ्यामुत्थानशीलः शास्त्रप्रमाणकः शक्यभव्यकल्पारम्भी संभावयिता बुधान् प्रभावयिता सेवकान् उद्भावयिता बन्धून् न्यग्भावयिता शत्रून् असंबद्धप्रलापेष्व् अदत्तकर्णः कदाचिद् अप्यवितृष्णो गुणेषु अतिनदीष्णः कलासु नेदिष्ठो धर्मार्थसंहितासु स्वल्पे ऽपि सुकृते सुतरां प्रत्युपकर्ता प्रत्यवेक्षिता कोशवाहनयोः यत्नेन परीक्षिता सर्वाध्यक्षाणाम् षाड्गुण्योपयोगनिपुणः मनुमार्गेण प्रणेता चातुर्वर्ण्यस्य पुण्यश्लोकः पुण्यवर्मा नामासीत् ॥ (६।०)
so 'śrugadgadamagadat śrūyatāṃ mahābhāga vidarbho nāma janapadaḥ tasminbhojavaṃśabhūṣaṇam aṃśāvatāra iva dharmasya atisattvaḥ satyavādī vadānyaḥ vinītaḥ vinetā prajānām rañjitabhṛtyaḥ kīrtimān udagraḥ buddhimūrtibhyāmutthānaśīlaḥ śāstrapramāṇakaḥ śakyabhavyakalpārambhī saṃbhāvayitā budhān prabhāvayitā sevakān udbhāvayitā bandhūn nyagbhāvayitā śatrūn asaṃbaddhapralāpeṣv adattakarṇaḥ kadācid apyavitṛṣṇo guṇeṣu atinadīṣṇaḥ kalāsu nediṣṭho dharmārthasaṃhitāsu svalpe 'pi sukṛte sutarāṃ pratyupakartā pratyavekṣitā kośavāhanayoḥ yatnena parīkṣitā sarvādhyakṣāṇām ṣāḍguṇyopayoganipuṇaḥ manumārgeṇa praṇetā cāturvarṇyasya puṇyaślokaḥ puṇyavarmā nāmāsīt ||
स पुण्यैः कर्मभिः प्राण्य पुरुषायुषम् पुनरपुण्येन प्रजानाम् अगण्यतामरेषु ॥ (७।०)
sa puṇyaiḥ karmabhiḥ prāṇya puruṣāyuṣam punarapuṇyena prajānām agaṇyatāmareṣu ||
तदनन्तरम् अनन्तवर्मा नाम तदायतिरवनिमध्यतिष्ठत् ॥ (८।०)
tadanantaram anantavarmā nāma tadāyatiravanimadhyatiṣṭhat ||
स सर्वगुणैः समृद्धो ऽपि दैवाद्दण्डनीत्यां नात्यादृतो ऽभूत् ॥ (९।०)
sa sarvaguṇaiḥ samṛddho 'pi daivāddaṇḍanītyāṃ nātyādṛto 'bhūt ||
तमेकदा रहसि वसुरक्षितो नाम मन्त्रिवृद्धः पितुरस्य बहुमतः प्रगल्भवागभाषत तात सर्वैवात्मसंपद् अभिजनात् प्रभृत्य् अन्यूनैवात्रभवति लक्ष्यते ॥ (१०।०)
tamekadā rahasi vasurakṣito nāma mantrivṛddhaḥ piturasya bahumataḥ pragalbhavāgabhāṣata tāta sarvaivātmasaṃpad abhijanāt prabhṛty anyūnaivātrabhavati lakṣyate ||
बुद्धिश्च निसर्गपट्वी कलासु नृत्यगीतादिषु चित्रेषु च काव्यविस्तरेषु प्राप्तविस्तरा तवेतरेभ्यः प्रतिविशिष्यते ॥ (११।०)
buddhiśca nisargapaṭvī kalāsu nṛtyagītādiṣu citreṣu ca kāvyavistareṣu prāptavistarā tavetarebhyaḥ prativiśiṣyate ||
तथाप्यसाव् अप्रतिपद्यात्मसंस्कारम् अर्थशास्त्रेषु अनग्निसंशोधितेन हेमजातिर्नातिभाति बुद्धिः ॥ (१२।०)
tathāpyasāv apratipadyātmasaṃskāram arthaśāstreṣu anagnisaṃśodhitena hemajātirnātibhāti buddhiḥ ||
बुद्धिहीनो हि भूभृदत्युच्छ्रितो ऽपि परैर् अध्यारुह्यमाणम् आत्मानं न चेतयते ॥ (१३।०)
buddhihīno hi bhūbhṛdatyucchrito 'pi parair adhyāruhyamāṇam ātmānaṃ na cetayate ||
न च शक्तः साध्यं साधनं वा विभज्य वर्तितुम् ॥ (१४।०)
na ca śaktaḥ sādhyaṃ sādhanaṃ vā vibhajya vartitum ||
अयथावृत्तश्च कर्मसु प्रतिहन्यमानः स्वैः परैश्च परिभूयते ॥ (१५।०)
ayathāvṛttaśca karmasu pratihanyamānaḥ svaiḥ paraiśca paribhūyate ||
न चावज्ञातस्याज्ञा प्रभवति प्रजानां योगक्षेमाराधनाय ॥ (१६।०)
na cāvajñātasyājñā prabhavati prajānāṃ yogakṣemārādhanāya ||
अतिक्रान्तशासनाश्च प्रजा यत्किंचनवादिन्यो यथाकथंचिद्वर्तिन्यः सर्वाः स्थितीः संकिरेयुः निर्मर्यादश्च लोको लोकादितो ऽमुतश्च स्वामिनमात्मानं च भ्रंशयेत ॥ (१७।०)
atikrāntaśāsanāśca prajā yatkiṃcanavādinyo yathākathaṃcidvartinyaḥ sarvāḥ sthitīḥ saṃkireyuḥ nirmaryādaśca loko lokādito 'mutaśca svāminamātmānaṃ ca bhraṃśayeta ||
आगमदीपदृष्टेन खल्वध्वना सुखेन वर्तते लोकयात्रा ॥ (१८।०)
āgamadīpadṛṣṭena khalvadhvanā sukhena vartate lokayātrā ||
दिव्यं हि चक्षुर्भूतभवद्भविष्यत्सु व्यवहितविप्रकृष्टादिषु च विषयेषु शास्त्रं नामाप्रतिहतवृत्ति ॥ (१९।०)
divyaṃ hi cakṣurbhūtabhavadbhaviṣyatsu vyavahitaviprakṛṣṭādiṣu ca viṣayeṣu śāstraṃ nāmāpratihatavṛtti ||
तेन हीनः सतोरप्यायतविशालयोर् लोचनयोर् अन्ध एव जन्तुरर्थदर्शनेष्वसामर्थ्यात् अतो विहाय बाह्यविद्यास्वभिषङ्गम् आगमय दण्डनीतिं कुलविद्याम् ॥ (२०।०)
tena hīnaḥ satorapyāyataviśālayor locanayor andha eva janturarthadarśaneṣvasāmarthyāt ato vihāya bāhyavidyāsvabhiṣaṅgam āgamaya daṇḍanītiṃ kulavidyām ||
तदर्थानुष्ठानेन चावर्जितशक्तिसिद्धिर् अस्खलितशासनः शाधि चिरमुदधिमेखलामुर्वीम् इति ॥ (२१।०)
tadarthānuṣṭhānena cāvarjitaśaktisiddhir askhalitaśāsanaḥ śādhi ciramudadhimekhalāmurvīm iti ||
तां च वार्तां पार्थिवेन प्रमदासंनिधौ प्रसङ्गेनोदीरितामुपनिशम्य समीपोपविष्टश्चित्तानुवृत्तिकुशलः प्रसादवित्तो गीतनृत्यवाद्यादिष्वबाह्यो बाह्यनारीपरायणः पटुरयन्त्रितमुखो बहुभङ्गिविशारदः परमर्मान्वेषणपरः परिहासयिता परिवादरुचिः पैशुन्यपण्डितः सचिवमण्डलादप्युत्कोचहारी सकलदुर्नयोपाध्यायः कामतन्त्रकर्णधारः कुमारसेवको विहारभद्रो नाम स्मितपूर्वं व्यज्ञपयत् देव दैवानुग्रहेण यदि कश्चिद्भाजनं भवति विभूतेः तमकस्मादुच्चावचैरुपप्रलोभनैः कदर्थयन्तः स्वार्थं साधयन्ति धूर्ताः तथाहि केचित्प्रेत्य किल लभ्यैर् अभ्युदयातिशयैर् आशाम् उत्पाद्य मुण्डयित्वा शिरः बद्ध्वा दर्भरज्जुभिः अजिनेनाच्छाद्य नवनीतेनोपलिप्य अनशनं च शाययित्वा सर्वस्वं स्वीकरिष्यन्ति ॥ (२४।०)
tāṃ ca vārtāṃ pārthivena pramadāsaṃnidhau prasaṅgenodīritāmupaniśamya samīpopaviṣṭaścittānuvṛttikuśalaḥ prasādavitto gītanṛtyavādyādiṣvabāhyo bāhyanārīparāyaṇaḥ paṭurayantritamukho bahubhaṅgiviśāradaḥ paramarmānveṣaṇaparaḥ parihāsayitā parivādaruciḥ paiśunyapaṇḍitaḥ sacivamaṇḍalādapyutkocahārī sakaladurnayopādhyāyaḥ kāmatantrakarṇadhāraḥ kumārasevako vihārabhadro nāma smitapūrvaṃ vyajñapayat deva daivānugraheṇa yadi kaścidbhājanaṃ bhavati vibhūteḥ tamakasmāduccāvacairupapralobhanaiḥ kadarthayantaḥ svārthaṃ sādhayanti dhūrtāḥ tathāhi kecitpretya kila labhyair abhyudayātiśayair āśām utpādya muṇḍayitvā śiraḥ baddhvā darbharajjubhiḥ ajinenācchādya navanītenopalipya anaśanaṃ ca śāyayitvā sarvasvaṃ svīkariṣyanti ||
तेभ्यो ऽपि घोरतराः पाषण्डिनः पुत्रदारशरीरजीवितान्यपि मोचयन्ति ॥ (२५।०)
tebhyo 'pi ghoratarāḥ pāṣaṇḍinaḥ putradāraśarīrajīvitānyapi mocayanti ||
यदि कश्चित्पटुजातीयो नास्यै मृगतृष्णिकायै हस्तगतं त्यक्तुमिच्छेत् ॥ (२६।०)
yadi kaścitpaṭujātīyo nāsyai mṛgatṛṣṇikāyai hastagataṃ tyaktumicchet ||
तमन्ये परिवार्याहुः एकामपि काकिणीं कार्षापणलक्षमापादयेम शस्त्रादृते सर्वशत्रून् घातयेम एकशरीरिणमपि मर्त्यं चक्रवर्तिनं विदधीमहि यद्यस्मदुद्दिष्टेन मार्गेणाचर्यते इति ॥ (२७।०)
tamanye parivāryāhuḥ ekāmapi kākiṇīṃ kārṣāpaṇalakṣamāpādayema śastrādṛte sarvaśatrūn ghātayema ekaśarīriṇamapi martyaṃ cakravartinaṃ vidadhīmahi yadyasmaduddiṣṭena mārgeṇācaryate iti ||
पुनरिमे ब्रुवते ननु चतस्रो राजविद्यास्त्रयी वार्तान्वीक्षिकी दण्डनीतिरिति ॥ (२९।०)
punarime bruvate nanu catasro rājavidyāstrayī vārtānvīkṣikī daṇḍanītiriti ||
तासु तिस्रस्त्रयीवार्तान्वीक्षिक्यो महत्यो मन्दफलाश्च तास्तावदासताम् ॥ (३०।०)
tāsu tisrastrayīvārtānvīkṣikyo mahatyo mandaphalāśca tāstāvadāsatām ||
इयमिदानीमाचार्यविष्णुगुप्तेन मौर्यार्थे षड्भिः श्लोकसहस्रैः संक्षिप्ता ॥ (३२।०)
iyamidānīmācāryaviṣṇuguptena mauryārthe ṣaḍbhiḥ ślokasahasraiḥ saṃkṣiptā ||
सैवेयमधीत्य सम्यगनुष्ठीयमाना यथोक्तकर्मक्षमा इति ॥ (३३।०)
saiveyamadhītya samyaganuṣṭhīyamānā yathoktakarmakṣamā iti ||
सर्वमेव वाङ्मयम् अविदित्वा न तत्त्वतो ऽधिगंस्यते ॥ (३८।०)
sarvameva vāṅmayam aviditvā na tattvato 'dhigaṃsyate ||
भवतु कालेन बहुनाल्पेन वा तदर्थाधिगतिः ॥ (३९।०)
bhavatu kālena bahunālpena vā tadarthādhigatiḥ ||
अधिगतशास्त्रेण चादावेव पुत्रदारमपि न विश्वास्यम् ॥ (४०।०)
adhigataśāstreṇa cādāveva putradāramapi na viśvāsyam ||
आत्मकुक्षेरपि कृते तण्डुलैरियद्भिरियानोदनः सम्पद्यते ॥ (४१।०)
ātmakukṣerapi kṛte taṇḍulairiyadbhiriyānodanaḥ sampadyate ||
इयत ओदनस्य पाकायैतावद् इन्धनं पर्याप्तमिति मानोन्मानपूर्वकं देयम् ॥ (४२।०)
iyata odanasya pākāyaitāvad indhanaṃ paryāptamiti mānonmānapūrvakaṃ deyam ||
उत्थितेन च राज्ञा क्षालिताक्षालिते मुखे मुष्टिमर्धमुष्टिं वाभ्यन्तरीकृत्य कृत्स्नमायव्ययजातमह्नः प्रथमे ऽष्टमे वा भागे श्रोतव्यम् ॥ (४३।०)
utthitena ca rājñā kṣālitākṣālite mukhe muṣṭimardhamuṣṭiṃ vābhyantarīkṛtya kṛtsnamāyavyayajātamahnaḥ prathame 'ṣṭame vā bhāge śrotavyam ||
शृण्वत एवास्य द्विगुणमपहरन्ति ते ऽध्यक्षधूर्ताश्चत्वारिंशतं चाणक्योपदिष्टान् आहरणोपायान् सहस्रधात्मबुद्ध्यैव ते विकल्पयितारः ॥ (४४।०)
śṛṇvata evāsya dviguṇamapaharanti te 'dhyakṣadhūrtāścatvāriṃśataṃ cāṇakyopadiṣṭān āharaṇopāyān sahasradhātmabuddhyaiva te vikalpayitāraḥ ||
द्वितीये ऽन्योन्यं विवदमानानां जनानामाक्रोशाद्दह्यमानकर्णः कष्टं जीवति । (४५।१)
dvitīye 'nyonyaṃ vivadamānānāṃ janānāmākrośāddahyamānakarṇaḥ kaṣṭaṃ jīvati |
तत्रापि प्राड्विवाकादयः स्वेच्छया जयपराजयौ विदधानाः पापेनाकीर्त्या च भर्तारमात्मनश्चार्थैर्योजयन्ति ॥ (४५।२)
tatrāpi prāḍvivākādayaḥ svecchayā jayaparājayau vidadhānāḥ pāpenākīrtyā ca bhartāramātmanaścārthairyojayanti ||
भुक्तस्य यावद् अन्धः परिणामस् तावदस्य विषभयं न शाम्यत्येव ॥ (४७।०)
bhuktasya yāvad andhaḥ pariṇāmas tāvadasya viṣabhayaṃ na śāmyatyeva ||
चतुर्थे हिरण्यप्रतिग्रहाय हस्तं प्रसारयन्नेवोत्तिष्ठति ॥ (४८।०)
caturthe hiraṇyapratigrahāya hastaṃ prasārayannevottiṣṭhati ||
पञ्चमे मन्त्रचिन्तया महान्तमायासमनुभवति ॥ (४९।०)
pañcame mantracintayā mahāntamāyāsamanubhavati ||
तत्रापि मन्त्रिणो मध्यस्था इवान्योन्यं मिथः सम्भूय दोषगुणौ दूतचारवाक्यानि शक्याशक्यतां देशकालकार्यावस्थाश्च स्वेच्छया विपरिवर्तयन्तः स्वपरमित्रमण्डलान्युपजीवन्ति ॥ (५०।०)
tatrāpi mantriṇo madhyasthā ivānyonyaṃ mithaḥ sambhūya doṣaguṇau dūtacāravākyāni śakyāśakyatāṃ deśakālakāryāvasthāśca svecchayā viparivartayantaḥ svaparamitramaṇḍalānyupajīvanti ||
बाह्याभ्यन्तरांश्च कोपान् गूढम् उत्पाद्य प्रकाशं प्रशमयन्त इव स्वामिनमवशमवगृह्णन्ति ॥ (५१।०)
bāhyābhyantarāṃśca kopān gūḍham utpādya prakāśaṃ praśamayanta iva svāminamavaśamavagṛhṇanti ||
सो ऽस्यैतावान्स्वैरविहारकालो यस्य तिस्रस्त्रिपादोत्तरा नाडिकाः ॥ (५३।०)
so 'syaitāvānsvairavihārakālo yasya tisrastripādottarā nāḍikāḥ ||
अष्टमे ऽस्य सेनापतिसखस्य विक्रमचिन्ताक्लेशः ॥ (५५।०)
aṣṭame 'sya senāpatisakhasya vikramacintākleśaḥ ||
पुनरुपास्यैव संध्याम् प्रथमे रात्रिभागे गूढपुरुषा द्रष्टव्याः ॥ (५६।०)
punarupāsyaiva saṃdhyām prathame rātribhāge gūḍhapuruṣā draṣṭavyāḥ ||
तन्मुखेन चातिनृशंसाः शस्त्राग्निरसप्रणिधयो ऽनुष्ठेयाः ॥ (५७।०)
tanmukhena cātinṛśaṃsāḥ śastrāgnirasapraṇidhayo 'nuṣṭheyāḥ ||
द्वितीये भोजनानन्तरं श्रोत्रिय इव स्वाध्यायमारभेत ॥ (५८।०)
dvitīye bhojanānantaraṃ śrotriya iva svādhyāyamārabheta ||
तृतीये तूर्यघोषेण संविष्टश्चतुर्थपञ्चमौ शयीत किल ॥ (५९।०)
tṛtīye tūryaghoṣeṇa saṃviṣṭaścaturthapañcamau śayīta kila ||
कथमिवास्याजस्रचिन्तायासविह्वलमनसो वराकस्य निद्रासुखमुपनमेत् ॥ (६०।०)
kathamivāsyājasracintāyāsavihvalamanaso varākasya nidrāsukhamupanamet ||
पुनः षष्ठे शास्त्रचिन्ताकार्यचिन्तारम्भः ॥ (६१।०)
punaḥ ṣaṣṭhe śāstracintākāryacintārambhaḥ ||
सप्तमे तु मन्त्रग्रहो दूताभिप्रेषणानि च ॥ (६२।०)
saptame tu mantragraho dūtābhipreṣaṇāni ca ||
दूताश्च नामोभयत्र प्रियाख्यानलब्धान् अर्थान् वीतशुल्कबाधवर्त्मनि वाणिज्यया वर्धयन्तः कार्यम् अविद्यमानम् अपि लेशेनोत्पाद्यानवरतं भ्रमन्ति ॥ (६३।०)
dūtāśca nāmobhayatra priyākhyānalabdhān arthān vītaśulkabādhavartmani vāṇijyayā vardhayantaḥ kāryam avidyamānam api leśenotpādyānavarataṃ bhramanti ||
अष्टमे पुरोहितादयो ऽभ्येत्यैनम् आहुः अद्य दृष्टो दुःस्वप्नः ॥ (६४।०)
aṣṭame purohitādayo 'bhyetyainam āhuḥ adya dṛṣṭo duḥsvapnaḥ ||
ते चामी कष्टदारिद्र्या बह्वपत्या यज्वानो वीर्यवन्तश्चाद्याप्य् अप्राप्तप्रतिग्रहाः ॥ (७१।०)
te cāmī kaṣṭadāridryā bahvapatyā yajvāno vīryavantaścādyāpy aprāptapratigrahāḥ ||
दत्तं चैभ्यः स्वर्ग्यमायुष्यमरिष्टनाशनं च भवति इति बहु बहु दापयित्वा तन्मुखेन स्वयमुपांशु भक्षयन्ति ॥ (७२।०)
dattaṃ caibhyaḥ svargyamāyuṣyamariṣṭanāśanaṃ ca bhavati iti bahu bahu dāpayitvā tanmukhena svayamupāṃśu bhakṣayanti ||
तदेवमहर्निशम् अविहितसुखलेशम् आयासबहुलम् अविरलकदर्थनं च नयतो ऽनयज्ञस्यास्तां चक्रवर्तिता स्वमण्डलमात्रमपि दुरारक्ष्यं भवेत् ॥ (७३।०)
tadevamaharniśam avihitasukhaleśam āyāsabahulam aviralakadarthanaṃ ca nayato 'nayajñasyāstāṃ cakravartitā svamaṇḍalamātramapi durārakṣyaṃ bhavet ||
शास्त्रज्ञसमाज्ञातो हि यद्ददाति यन्मानयति यत्प्रियं ब्रवीति तत्सर्वमतिसंधातुमित्यविश्वासः ॥ (७४।०)
śāstrajñasamājñāto hi yaddadāti yanmānayati yatpriyaṃ bravīti tatsarvamatisaṃdhātumityaviśvāsaḥ ||
यावता च नयेन विना न लोकयात्रा स लोक एव सिद्धः नात्र शास्त्रेणार्थः स्तनन्धयो ऽपि हि तैस्तैरुपायैः स्तनपानं जनन्या लिप्सते तदपास्यातियन्त्रणामनुभूयन्तां यथेष्टमिन्द्रियसुखानि ॥ (७६।०)
yāvatā ca nayena vinā na lokayātrā sa loka eva siddhaḥ nātra śāstreṇārthaḥ stanandhayo 'pi hi taistairupāyaiḥ stanapānaṃ jananyā lipsate tadapāsyātiyantraṇāmanubhūyantāṃ yatheṣṭamindriyasukhāni ||
ये ऽप्युपदिशन्ति एवमिन्द्रियाणि जेतव्यानि एवमरिषड्वर्गस्त्याज्यः सामादिरुपायवर्गः स्वेषु परेषु चाजस्रं प्रयोज्यः संधिविग्रहचिन्तयैव नेयः कालः स्वल्पो ऽपि सुखस्यावकाशो न देयः इति तैरप्येभिर् मन्त्रिबकैर् युष्मत्तश् चौर्यार्जितं धनं दासीगृहेष्वेव भुज्यते ॥ (७७।०)
ye 'pyupadiśanti evamindriyāṇi jetavyāni evamariṣaḍvargastyājyaḥ sāmādirupāyavargaḥ sveṣu pareṣu cājasraṃ prayojyaḥ saṃdhivigrahacintayaiva neyaḥ kālaḥ svalpo 'pi sukhasyāvakāśo na deyaḥ iti tairapyebhir mantribakair yuṣmattaś cauryārjitaṃ dhanaṃ dāsīgṛheṣveva bhujyate ||
ये ऽपि मन्त्रकर्कशास्तन्त्रकर्तारः शुक्राङ्गिरसविशालाक्षबाहुदन्तिपुत्रपराशरप्रभृतयस् तैः किमरिषड्वर्गो जितः कृतं वा तैः शास्त्रानुष्ठानम् ॥ (७९।०)
ye 'pi mantrakarkaśāstantrakartāraḥ śukrāṅgirasaviśālākṣabāhudantiputraparāśaraprabhṛtayas taiḥ kimariṣaḍvargo jitaḥ kṛtaṃ vā taiḥ śāstrānuṣṭhānam ||
तैरपि हि प्रारब्धेषु कार्येषु दृष्टे सिद्ध्यसिद्धी ॥ (८०।०)
tairapi hi prārabdheṣu kāryeṣu dṛṣṭe siddhyasiddhī ||
पठन्तश् चापठद्भिर् अतिसंधीयमाना बहवः ॥ (८१।०)
paṭhantaś cāpaṭhadbhir atisaṃdhīyamānā bahavaḥ ||
नन्विदमुपपन्नं देवस्य यदुत सर्वलोकस्य वन्द्या जातिः अयातयामं वयः दर्शनीयं वपुः अपरिमाणा विभूतिः ॥ (८२।०)
nanvidamupapannaṃ devasya yaduta sarvalokasya vandyā jātiḥ ayātayāmaṃ vayaḥ darśanīyaṃ vapuḥ aparimāṇā vibhūtiḥ ||
तत्सर्वं सर्वाविश्वासहेतुना सुखोपभोगप्रतिबन्धिना बहुमार्गविकल्पनात्सर्वकार्येष्वमुक्तसंशयेन तन्त्रावापेन मा कृथा वृथा ॥ (८३।०)
tatsarvaṃ sarvāviśvāsahetunā sukhopabhogapratibandhinā bahumārgavikalpanātsarvakāryeṣvamuktasaṃśayena tantrāvāpena mā kṛthā vṛthā ||
सन्ति हि ते दन्तिनां दशसहस्राणि हयानां लक्षत्रयम् अनन्तं च पादातम् ॥ (८४।०)
santi hi te dantināṃ daśasahasrāṇi hayānāṃ lakṣatrayam anantaṃ ca pādātam ||
सर्वश्चैष जीवलोकः समग्रमपि युगसहस्रं भुञ्जानो न ते कोष्ठागाराणि रेचयिष्यति ॥ (८६।०)
sarvaścaiṣa jīvalokaḥ samagramapi yugasahasraṃ bhuñjāno na te koṣṭhāgārāṇi recayiṣyati ||
किमिदमपर्याप्तं यदन्यायार्जितायासः क्रियते ॥ (८७।०)
kimidamaparyāptaṃ yadanyāyārjitāyāsaḥ kriyate ||
जीवितं हि नाम जन्मवतां चतुःपञ्चान्यहानि ॥ (८८।०)
jīvitaṃ hi nāma janmavatāṃ catuḥpañcānyahāni ||
नार्जितस्य वस्तुनो लवमप्यास्वादयितुमीहन्ते ॥ (९१।०)
nārjitasya vastuno lavamapyāsvādayitumīhante ||
किं बहुना राज्यभारं भारक्षमेष्वन्तरङ्गेषु भक्तिमत्सु समर्प्य अप्सरःप्रतिरूपाभिरन्तःपुरिकाभी रममाणो गीतसंगीतपानगोष्ठीश्च यथर्तु बध्नन्यथार्हं कुरु शरीरलाभम् इति पञ्चाङ्गीस्पृष्टभूमिरञ्जलिचुम्बितचूडश्चिरमशेत ॥ (९२।०)
kiṃ bahunā rājyabhāraṃ bhārakṣameṣvantaraṅgeṣu bhaktimatsu samarpya apsaraḥpratirūpābhirantaḥpurikābhī ramamāṇo gītasaṃgītapānagoṣṭhīśca yathartu badhnanyathārhaṃ kuru śarīralābham iti pañcāṅgīspṛṣṭabhūmirañjalicumbitacūḍaściramaśeta ||
प्राहसीच्च प्रीतिफुल्ललोचनो ऽन्तःपुरप्रमदाजनः ॥ (९३।०)
prāhasīcca prītiphullalocano 'ntaḥpurapramadājanaḥ ||
जननाथश्च सस्मितम् उत्तिष्ठ ननु हितोपदेशाद्गुरवो भवन्तः ॥ (९४।०)
jananāthaśca sasmitam uttiṣṭha nanu hitopadeśādguravo bhavantaḥ ||
किमिति गुरुत्वविपरीतमनुष्ठितम् इति तमुत्थाप्य क्रीडानिर्भरम् अतिष्ठत् ॥ (९५।०)
kimiti gurutvaviparītamanuṣṭhitam iti tamutthāpya krīḍānirbharam atiṣṭhat ||
अथैषु दिनेषु भूयोभूयः प्रस्तुते ऽर्थे प्रेर्यमाणो मन्त्रिवृद्धेन वचसाभ्युपेत्य मनसैवाचित्तज्ञ इत्यवज्ञातवान् ॥ (९६।०)
athaiṣu dineṣu bhūyobhūyaḥ prastute 'rthe preryamāṇo mantrivṛddhena vacasābhyupetya manasaivācittajña ityavajñātavān ||
अथैवं मन्त्रिणो मनस्यभूत् अहो मे मोहाद्बालिश्यम् ॥ (९७।०)
athaivaṃ mantriṇo manasyabhūt aho me mohādbāliśyam ||
अरुचिते ऽर्थे चोदयन्नर्थीवाक्षिगतो ऽहमस्य हास्यो जातः ॥ (९८।०)
arucite 'rthe codayannarthīvākṣigato 'hamasya hāsyo jātaḥ ||
न मां स्निग्धं पश्यति न स्मितपूर्वं भाषते न रहस्यानि विवृणोति न हस्ते स्पृशति न व्यसनेष्वनुकम्पते नोत्सवेष्वनुगृह्णाति न विलोभनवस्तु प्रेषयति न मत्सुकृतानि प्रगणयति न मे गृहवार्तां पृच्छति न मत्पक्षान्प्रत्यवेक्षते न माम् आसन्नकार्येष्वभ्यन्तरीकरोति न मामन्तःपुरं प्रवेशयति ॥ (१०१।०)
na māṃ snigdhaṃ paśyati na smitapūrvaṃ bhāṣate na rahasyāni vivṛṇoti na haste spṛśati na vyasaneṣvanukampate notsaveṣvanugṛhṇāti na vilobhanavastu preṣayati na matsukṛtāni pragaṇayati na me gṛhavārtāṃ pṛcchati na matpakṣānpratyavekṣate na mām āsannakāryeṣvabhyantarīkaroti na māmantaḥpuraṃ praveśayati ||
अपि च मामनर्हेषु कर्मसु नियुङ्क्ते मदासनमन्यैर् अवष्टभ्यमानम् अनुजानाति मद्वैरिषु विश्रम्भं दर्शयति मदुक्तस्योत्तरं न ददाति मत्समानदोषान् विगर्हति मर्मणि माम् उपहसति स्वमतमपि मया वर्ण्यमानं प्रतिक्षिपति महार्हाणि वस्तूनि मत्प्रहितानि नाभिनन्दति नयज्ञानां स्खलितानि मत्समक्षं मूर्खैर् उद्घोषयति सत्यम् आह चाणक्यः चित्तज्ञानानुवर्तिनो ऽनर्था अपि प्रियाः स्युः ॥ (१०२।०)
api ca māmanarheṣu karmasu niyuṅkte madāsanamanyair avaṣṭabhyamānam anujānāti madvairiṣu viśrambhaṃ darśayati maduktasyottaraṃ na dadāti matsamānadoṣān vigarhati marmaṇi mām upahasati svamatamapi mayā varṇyamānaṃ pratikṣipati mahārhāṇi vastūni matprahitāni nābhinandati nayajñānāṃ skhalitāni matsamakṣaṃ mūrkhair udghoṣayati satyam āha cāṇakyaḥ cittajñānānuvartino 'narthā api priyāḥ syuḥ ||
दक्षिणा अपि तद्भावबहिष्कृता द्वेष्या भवेयुः इति ॥ (१०३।०)
dakṣiṇā api tadbhāvabahiṣkṛtā dveṣyā bhaveyuḥ iti ||
अविनीतो ऽपि न परित्याज्यः पितृपितामहानुयातैर् अस्मादृशैर् अयमधिपतिः ॥ (१०५।०)
avinīto 'pi na parityājyaḥ pitṛpitāmahānuyātair asmādṛśair ayamadhipatiḥ ||
अपरित्यजन्तो ऽपि कमुपकारम् अश्रूयमाणवाचः कुर्मः ॥ (१०६।०)
aparityajanto 'pi kamupakāram aśrūyamāṇavācaḥ kurmaḥ ||
सर्वथा नयज्ञस्य वसन्तभानोरश्मकेन्द्रस्य हस्ते राज्यमिदं पतितम् ॥ (१०७।०)
sarvathā nayajñasya vasantabhānoraśmakendrasya haste rājyamidaṃ patitam ||
अपि नामापदो भाविन्यः प्रकृतिस्थमेनमापादयेयुः ॥ (१०८।०)
api nāmāpado bhāvinyaḥ prakṛtisthamenamāpādayeyuḥ ||
अनर्थेषु सुलभव्यलीकेषु क्वचिदुत्पन्नो ऽपि द्वेषः सद्वृत्तम् अस्मै न रोचयेत् ॥ (१०९।०)
anartheṣu sulabhavyalīkeṣu kvacidutpanno 'pi dveṣaḥ sadvṛttam asmai na rocayet ||
स्तम्भितपिशुनजिह्वो यथाकथंचिद् अभ्रष्टपदस् तिष्ठेयम् इति ॥ (१११।०)
stambhitapiśunajihvo yathākathaṃcid abhraṣṭapadas tiṣṭheyam iti ||
एवं गते मन्त्रिणि राजनि च कामवृत्ते चन्द्रपालितो नामाश्वकेन्द्रामात्यस्येन्द्रपालितस्य सूनुः असद्वृत्तः पितृनिर्वासितो नाम भूत्वा बहुभिश्चारणगणैर्बह्वीभिरनल्पकौशलाभिः शिल्पकारिणीभिरनेकच्छन्नकिङ्करैश्च परिवृतो ऽभ्येत्य विविधाभिः क्रीडाभिर्विहारभद्रम् आत्मसादकरोत् ॥ (११२।०)
evaṃ gate mantriṇi rājani ca kāmavṛtte candrapālito nāmāśvakendrāmātyasyendrapālitasya sūnuḥ asadvṛttaḥ pitṛnirvāsito nāma bhūtvā bahubhiścāraṇagaṇairbahvībhiranalpakauśalābhiḥ śilpakāriṇībhiranekacchannakiṅkaraiśca parivṛto 'bhyetya vividhābhiḥ krīḍābhirvihārabhadram ātmasādakarot ||
अमुना चैव संक्रमेण राजन्यास्पदमलभत ॥ (११३।०)
amunā caiva saṃkrameṇa rājanyāspadamalabhata ||
लब्धरन्ध्रश्च स यद्यद् व्यसनम् आरभते तत्तथेत्यवर्णयत् देव यथा मृगया ह्यौपकारिकी न तथान्यत् ॥ (११४।०)
labdharandhraśca sa yadyad vyasanam ārabhate tattathetyavarṇayat deva yathā mṛgayā hyaupakārikī na tathānyat ||
अत्र हि व्यायामोत्कर्षादापत्सूपकर्ता दीर्घाध्वलङ्घनक्षमो जङ्घाजवः कफापचयादारोग्यैकमूलम् आशयाग्निदीप्तिः मेदोऽपकर्षाद् अङ्गानां स्थैर्यकार्कश्यातिलाघवादीनि शीतोष्णवातवर्षक्षुत्पिपासासहत्वम् सत्त्वानामवस्थान्तरेषु चित्तचेष्टितज्ञानम् हरिणगवलगवयादिवधेन सस्यलोपप्रतिक्रिया वृकव्याघ्रादिघातेन स्थलपथशल्यशोधनम् शैलाटवीप्रदेशानां विविधकर्मक्षमाणामालोचनम् आटविकवर्गविश्रम्भणम् उत्साहशक्तिसंधुक्षणेन प्रत्यनीकवित्रासनमिति बहुतमा गुणाः ॥ (११५।०)
atra hi vyāyāmotkarṣādāpatsūpakartā dīrghādhvalaṅghanakṣamo jaṅghājavaḥ kaphāpacayādārogyaikamūlam āśayāgnidīptiḥ medo'pakarṣād aṅgānāṃ sthairyakārkaśyātilāghavādīni śītoṣṇavātavarṣakṣutpipāsāsahatvam sattvānāmavasthāntareṣu cittaceṣṭitajñānam hariṇagavalagavayādivadhena sasyalopapratikriyā vṛkavyāghrādighātena sthalapathaśalyaśodhanam śailāṭavīpradeśānāṃ vividhakarmakṣamāṇāmālocanam āṭavikavargaviśrambhaṇam utsāhaśaktisaṃdhukṣaṇena pratyanīkavitrāsanamiti bahutamā guṇāḥ ||
द्यूते ऽपि द्रव्यराशेस् तृणवत्त्यागाद् अनुपमानम् आशयौदार्यम् जयपराजयानवस्थानाद्धर्षविवादयोर् अविधेयत्वम् पौरुषैकनिमित्तस्यामर्षस्य वृद्धिः अक्षहस्तभूम्यादिगोचराणामत्यन्तदुरुपलक्ष्याणां कूटकर्मणामुपलक्षणादनन्तबुद्धिनैपुण्यम् एकविषयोपसंहाराच्चित्तस्यातिचित्रमैकाग्र्यम् अध्यवसायसहचरेषु साहसेष्वतिरतिः अतिकर्कशपुरुषप्रतिसंसर्गाद् अनन्यधर्षणीयता मानावधारणम् अकृपणं च शरीरयापनमिति ॥ (११६।०)
dyūte 'pi dravyarāśes tṛṇavattyāgād anupamānam āśayaudāryam jayaparājayānavasthānāddharṣavivādayor avidheyatvam pauruṣaikanimittasyāmarṣasya vṛddhiḥ akṣahastabhūmyādigocarāṇāmatyantadurupalakṣyāṇāṃ kūṭakarmaṇāmupalakṣaṇādanantabuddhinaipuṇyam ekaviṣayopasaṃhārāccittasyāticitramaikāgryam adhyavasāyasahacareṣu sāhaseṣvatiratiḥ atikarkaśapuruṣapratisaṃsargād ananyadharṣaṇīyatā mānāvadhāraṇam akṛpaṇaṃ ca śarīrayāpanamiti ||
उत्तमाङ्गनोपभोगे ऽप्यर्थधर्मयोः सफलीकरणम् पुष्कलः पुरुषाभिमानः भावज्ञानकौशलम् अलोभक्लिष्टम् आचेष्टितम् अखिलासु कलासु वैचक्षण्यम् अलब्धोपलब्धिलब्धानुरक्षणरक्षितोपभोगभुक्तानुसंधानरुष्टानुनयादिष्व् अजस्रम् अभ्युपायरचनया बुद्धिवाचोः पाटवम् उत्कृष्टशरीरसंस्कारात्सुभगवेषतया लोकसंभावनीयता परं सुहृत्प्रियत्वम् गरीयसी परिजनव्यपेक्षा स्मितपूर्वाभिभाषित्वम् उद्रिक्तसत्त्वता दाक्षिण्यानुवर्तनम् ॥ (११७।०)
uttamāṅganopabhoge 'pyarthadharmayoḥ saphalīkaraṇam puṣkalaḥ puruṣābhimānaḥ bhāvajñānakauśalam alobhakliṣṭam āceṣṭitam akhilāsu kalāsu vaicakṣaṇyam alabdhopalabdhilabdhānurakṣaṇarakṣitopabhogabhuktānusaṃdhānaruṣṭānunayādiṣv ajasram abhyupāyaracanayā buddhivācoḥ pāṭavam utkṛṣṭaśarīrasaṃskārātsubhagaveṣatayā lokasaṃbhāvanīyatā paraṃ suhṛtpriyatvam garīyasī parijanavyapekṣā smitapūrvābhibhāṣitvam udriktasattvatā dākṣiṇyānuvartanam ||
अपत्योत्पादनेनोभयलोकश्रेयस्करत्वमिति ॥ (११८।०)
apatyotpādanenobhayalokaśreyaskaratvamiti ||
पाने ऽपि नानाविधरागभङ्गपटीयसामासवानाम् आसेवनात् स्पृहणीयवयोव्यवस्थापनम् अहङ्कारप्रकर्षाद् अशेषदुःखतिरस्करणम् अङ्गजरागदीपनादङ्गनोपभोगशक्तिसंधुक्षणम् अपराधप्रमार्जनान्मनःशल्योन्मार्जनम् अश्राव्यशंसिभिर् अनर्गलप्रलापैर् विश्वासोपबृंहणम् मत्सराननुबन्धाद् आनन्दैकतानता शब्दादीनामिन्द्रियार्थानां सातत्येनानुभवः संविभागशीलतया सुहृद्वर्गसंवर्गणम् अनुपमानम् अङ्गलावण्यम् अनुत्तराणि विलसितानि भयार्तिहरणाच्च सांग्रमिकत्वम् इति ॥ (११९।०)
pāne 'pi nānāvidharāgabhaṅgapaṭīyasāmāsavānām āsevanāt spṛhaṇīyavayovyavasthāpanam ahaṅkāraprakarṣād aśeṣaduḥkhatiraskaraṇam aṅgajarāgadīpanādaṅganopabhogaśaktisaṃdhukṣaṇam aparādhapramārjanānmanaḥśalyonmārjanam aśrāvyaśaṃsibhir anargalapralāpair viśvāsopabṛṃhaṇam matsarānanubandhād ānandaikatānatā śabdādīnāmindriyārthānāṃ sātatyenānubhavaḥ saṃvibhāgaśīlatayā suhṛdvargasaṃvargaṇam anupamānam aṅgalāvaṇyam anuttarāṇi vilasitāni bhayārtiharaṇācca sāṃgramikatvam iti ||
वाक्पारुष्यं दण्डो दारुणो दूषणानि चार्थानामेव यथावकाशमौपकारिकाणि ॥ (१२०।०)
vākpāruṣyaṃ daṇḍo dāruṇo dūṣaṇāni cārthānāmeva yathāvakāśamaupakārikāṇi ||
नहि मुनिरिव नरपतिरुपशमरतिरभिभवितुमरिकुलमलम् अवलम्बितुं च लोकतन्त्रम् इति ॥ (१२१।०)
nahi muniriva narapatirupaśamaratirabhibhavitumarikulamalam avalambituṃ ca lokatantram iti ||
असावपि गुरूपदेशम् इवात्यादरेण तस्य मतमन्ववर्तत ॥ (१२२।०)
asāvapi gurūpadeśam ivātyādareṇa tasya matamanvavartata ||
तच्छीलानुसारिण्यश्च प्रकृतयो विशृङ्खलमसेवन्त व्यसनानि ॥ (१२३।०)
tacchīlānusāriṇyaśca prakṛtayo viśṛṅkhalamasevanta vyasanāni ||
सर्वश्च समानदोषतया न कस्यचिच्छिद्रान्वेषणायायतिष्ट ॥ (१२४।०)
sarvaśca samānadoṣatayā na kasyacicchidrānveṣaṇāyāyatiṣṭa ||
समानभर्तृप्रकृतयस्तन्त्राध्यक्षाः स्वानि कर्मफलान्यभक्षयन् ॥ (१२५।०)
samānabhartṛprakṛtayastantrādhyakṣāḥ svāni karmaphalānyabhakṣayan ||
व्ययमुखानि विटविधेयतया विभोरहरहर्व्यवर्धन्त ॥ (१२७।०)
vyayamukhāni viṭavidheyatayā vibhoraharaharvyavardhanta ||
सामन्तपौरजानपदमुख्याश्च समानशीलतयोपारूढविश्रम्भेण राज्ञा सजानयः पानगोष्ठीष्वभ्यन्तरीकृताः स्वं स्वमाचारम् अत्यचारिषुः ॥ (१२८।०)
sāmantapaurajānapadamukhyāśca samānaśīlatayopārūḍhaviśrambheṇa rājñā sajānayaḥ pānagoṣṭhīṣvabhyantarīkṛtāḥ svaṃ svamācāram atyacāriṣuḥ ||
तदङ्गनासु चानेकापदेशपूर्वम् अपाचरन्नरेन्द्रः ॥ (१२९।०)
tadaṅganāsu cānekāpadeśapūrvam apācarannarendraḥ ||
तदन्तःपुरेषु चामी भिन्नवृत्तेषु मन्द्रत्रासा बहुसुखैरवर्तन्त ॥ (१३०।०)
tadantaḥpureṣu cāmī bhinnavṛtteṣu mandratrāsā bahusukhairavartanta ||
सर्वश्च कुलाङ्गनाजनः सुलभभङ्गिभाषणरतो भग्नचारित्रयन्त्रणस्तृणायापि न गणयित्वा भर्तॄन् धातृगणमन्त्रणान्यशृणोत् ॥ (१३१।०)
sarvaśca kulāṅganājanaḥ sulabhabhaṅgibhāṣaṇarato bhagnacāritrayantraṇastṛṇāyāpi na gaṇayitvā bhartṝn dhātṛgaṇamantraṇānyaśṛṇot ||
हतबान्धवा हृतवित्ता वधबन्धातुराश्च मुक्तकण्ठमाक्रोशन्नश्रुकण्ठ्यः प्रजाः ॥ (१३६।०)
hatabāndhavā hṛtavittā vadhabandhāturāśca muktakaṇṭhamākrośannaśrukaṇṭhyaḥ prajāḥ ||
तेषु तेषु चाकृत्येषु प्रासरन्परोपजापाः ॥ (१३९।०)
teṣu teṣu cākṛtyeṣu prāsaranparopajāpāḥ ||
तदा च मृगयुवेषमृगबाहुल्यवर्णनेनाद्रिद्रोणीर् अनपसारमार्गाः शुष्कतृणवंशगुल्माः प्रवेश्य द्वारतो ऽग्निविसर्गैः व्याघ्रादिवधे प्रोत्साह्य तन्मुखपातनैः इष्टकूपतृष्णोत्पादनेनातिदूरहारितानां प्राणहारिभिः क्षुत्पिपासाभिवर्धनैः तृणगुल्मगूढतटप्रदरपातहेतुभिर्विषममार्गप्रधावनैः विषमुखीभिः क्षुरिकाभिश् चरणकण्टकोद्धरणैः विष्वग्विसरविच्छिन्नानुयातृतयैकाकीकृतानां यथेष्टघातनैः मृगदेहापराद्धैर्नामेषुमोक्षणैः सपणबन्धमधिरुह्याद्रिशृङ्गाणि दुरधिरोहाण्य् अनन्यलक्ष्यैः प्रभ्रंशनैः आटविकच्छद्मना विपिनेषु विरलसैनिकानां प्रतिरोधनैः अक्षद्यूतपक्षियुद्धयात्रोत्सवादिसंकुलेषु बलवदनुप्रवेशनैः इतरेषां हिंसोत्पादनैः गूढोत्पादितव्यलीकेभ्यो ऽप्रियाणि प्रकाशं लब्ध्वा साक्षिषु तद्विख्याप्याकीर्तिगुप्तिहेतुभिः पराक्रमैः परकलत्रेषु सुहृत्त्वेनाभियोज्य जारान्भर्तॄन् उभयं वा प्रहृत्य तत्साहसोपन्यासैः योग्यनारीहारितानां संकेतेषु प्राग् उपनिलीय पश्चाद् अभिद्रुत्याकीर्तनीयैः प्रमापणैः उपप्रलोभ्य बिलप्रवेशेषु निधानखननेषु मन्त्रसाधनेषु च विघ्नव्याजसाध्यैर्व्यापादनैः मत्तगजाधिरोहणाय प्रेर्य प्रत्यपायनिवर्तनैः व्यालहस्तिनं कोपयित्वा लक्ष्यीकृतमुख्यमण्डलेष्व् अपक्रमणैः योग्याङ्गनाभिरहर्निशम् अभिरमय्य राजयक्ष्मोत्पादनैः वस्त्राभरणमाल्याङ्गरागादिषु रसविधानकौशलैः चिकित्सामुखेनामयोपबर्हणैर् अन्यैश् चाभ्युपायैर् अश्मकेन्द्रप्रयुक्तास् तीक्ष्णरसदादयः ॥ (१४०।०)
tadā ca mṛgayuveṣamṛgabāhulyavarṇanenādridroṇīr anapasāramārgāḥ śuṣkatṛṇavaṃśagulmāḥ praveśya dvārato 'gnivisargaiḥ vyāghrādivadhe protsāhya tanmukhapātanaiḥ iṣṭakūpatṛṣṇotpādanenātidūrahāritānāṃ prāṇahāribhiḥ kṣutpipāsābhivardhanaiḥ tṛṇagulmagūḍhataṭapradarapātahetubhirviṣamamārgapradhāvanaiḥ viṣamukhībhiḥ kṣurikābhiś caraṇakaṇṭakoddharaṇaiḥ viṣvagvisaravicchinnānuyātṛtayaikākīkṛtānāṃ yatheṣṭaghātanaiḥ mṛgadehāparāddhairnāmeṣumokṣaṇaiḥ sapaṇabandhamadhiruhyādriśṛṅgāṇi duradhirohāṇy ananyalakṣyaiḥ prabhraṃśanaiḥ āṭavikacchadmanā vipineṣu viralasainikānāṃ pratirodhanaiḥ akṣadyūtapakṣiyuddhayātrotsavādisaṃkuleṣu balavadanupraveśanaiḥ itareṣāṃ hiṃsotpādanaiḥ gūḍhotpāditavyalīkebhyo 'priyāṇi prakāśaṃ labdhvā sākṣiṣu tadvikhyāpyākīrtiguptihetubhiḥ parākramaiḥ parakalatreṣu suhṛttvenābhiyojya jārānbhartṝn ubhayaṃ vā prahṛtya tatsāhasopanyāsaiḥ yogyanārīhāritānāṃ saṃketeṣu prāg upanilīya paścād abhidrutyākīrtanīyaiḥ pramāpaṇaiḥ upapralobhya bilapraveśeṣu nidhānakhananeṣu mantrasādhaneṣu ca vighnavyājasādhyairvyāpādanaiḥ mattagajādhirohaṇāya prerya pratyapāyanivartanaiḥ vyālahastinaṃ kopayitvā lakṣyīkṛtamukhyamaṇḍaleṣv apakramaṇaiḥ yogyāṅganābhiraharniśam abhiramayya rājayakṣmotpādanaiḥ vastrābharaṇamālyāṅgarāgādiṣu rasavidhānakauśalaiḥ cikitsāmukhenāmayopabarhaṇair anyaiś cābhyupāyair aśmakendraprayuktās tīkṣṇarasadādayaḥ ||
प्रक्षपितप्रवीरम् अनन्तवर्मकटकं जर्जरमकुर्वन् ॥ (१४१।०)
prakṣapitapravīram anantavarmakaṭakaṃ jarjaramakurvan ||
अथ वसन्तभानुर् भानुवर्माणं नाम वानवास्यं प्रोत्साह्यानन्तवर्मणा व्यग्राहयत् ॥ (१४२।०)
atha vasantabhānur bhānuvarmāṇaṃ nāma vānavāsyaṃ protsāhyānantavarmaṇā vyagrāhayat ||
तत्परामृष्टराष्ट्रपर्यन्तश् चानन्तवर्मा तमभियोक्तुं बलसमुत्थानमकरोत् ॥ (१४३।०)
tatparāmṛṣṭarāṣṭraparyantaś cānantavarmā tamabhiyoktuṃ balasamutthānamakarot ||
सर्वसामन्तेभ्यश्चाश्मकेन्द्रः प्रागुपेत्यास्य प्रियतरो ऽभूत् ॥ (१४४।०)
sarvasāmantebhyaścāśmakendraḥ prāgupetyāsya priyataro 'bhūt ||
तस्मिंश्चावसरे महासामन्तस्य कुन्तलपतेरवन्तिदेवस्यात्मनाटकीयां क्ष्मातलोर्वशीं नाम चन्द्रपालितादिभिर् अतिप्रशस्तनृत्यकौशलाम् आहूयानन्तवर्मा नृत्यमद्राक्षीत् ॥ (१४७।०)
tasmiṃścāvasare mahāsāmantasya kuntalapateravantidevasyātmanāṭakīyāṃ kṣmātalorvaśīṃ nāma candrapālitādibhir atipraśastanṛtyakauśalām āhūyānantavarmā nṛtyamadrākṣīt ||
अश्मकेन्द्रस्तु कुन्तलपतिमेकान्ते समभ्यधत्त प्रमत्त एष राजा कलत्राणि नः परामृशति ॥ (१४९।०)
aśmakendrastu kuntalapatimekānte samabhyadhatta pramatta eṣa rājā kalatrāṇi naḥ parāmṛśati ||
तदावां सम्भूय मुरलेशं वीरसेनमृचीकेशमेकवीरं कोङ्कणपतिं कुमारगुप्तं नासिक्यनाथं च नागपालमुपजपाव ॥ (१५२।०)
tadāvāṃ sambhūya muraleśaṃ vīrasenamṛcīkeśamekavīraṃ koṅkaṇapatiṃ kumāraguptaṃ nāsikyanāthaṃ ca nāgapālamupajapāva ||
ते चावश्यम् अस्याविनयम् असहमाना अस्मन्मतेनैवोपावर्तेरन् ॥ (१५३।०)
te cāvaśyam asyāvinayam asahamānā asmanmatenaivopāvarteran ||
अमुनैनं दुर्विनीतमग्रतो व्यतिशक्तं पृष्ठतः प्राहरेम ॥ (१५५।०)
amunainaṃ durvinītamagrato vyatiśaktaṃ pṛṣṭhataḥ prāharema ||
हृष्टेन चामुनाभ्युपेते विंशतिं वरांशुकानाम् पञ्चविंशतिं काञ्चनकुङ्कुमपलानाम् प्राभृतीकृत्याप्तमुखेन तैः सामन्तैः संमन्त्र्य तानपि स्वमतावस्थापयत् ॥ (१५७।०)
hṛṣṭena cāmunābhyupete viṃśatiṃ varāṃśukānām pañcaviṃśatiṃ kāñcanakuṅkumapalānām prābhṛtīkṛtyāptamukhena taiḥ sāmantaiḥ saṃmantrya tānapi svamatāvasthāpayat ||
उत्तरेद्युस्तेषां सामन्तानां वानवास्यस्य च अनन्तवर्मा नयद्वेषादामिषत्वम् अगमत् ॥ (१५८।०)
uttaredyusteṣāṃ sāmantānāṃ vānavāsyasya ca anantavarmā nayadveṣādāmiṣatvam agamat ||
वसन्तभानुश्च तत्कोशवाहनम् अवशीर्णम् आत्माधिष्ठितमेव कृत्वा यथाप्रयासं यथाबलं च विभज्य गृह्णीत ॥ (१५९।०)
vasantabhānuśca tatkośavāhanam avaśīrṇam ātmādhiṣṭhitameva kṛtvā yathāprayāsaṃ yathābalaṃ ca vibhajya gṛhṇīta ||
युष्मदनुज्ञया येन केनचिद् अंशेनाहं तुष्यामि इति शाठ्यात्सर्वानुवर्ती तेनैवामिषेण निमित्तीकृतेनोत्पादितकलहः सर्वसामन्तानध्वंसयत् ॥ (१६०।०)
yuṣmadanujñayā yena kenacid aṃśenāhaṃ tuṣyāmi iti śāṭhyātsarvānuvartī tenaivāmiṣeṇa nimittīkṛtenotpāditakalahaḥ sarvasāmantānadhvaṃsayat ||
वानवास्यं केनचिदंशेनानुगृह्य प्रत्यावृत्य सर्वमनन्तवर्मराज्यमात्मसादकरोत् ॥ (१६२।०)
vānavāsyaṃ kenacidaṃśenānugṛhya pratyāvṛtya sarvamanantavarmarājyamātmasādakarot ||
अस्मिंश्चान्तरे मन्त्रिवृद्धो वसुरक्षितः कैश्चिन्मौलैः सम्भूय बालमेनं भास्करवर्माणम् अस्यैव ज्यायसीं भगिनीं त्रयोदशवर्षां मञ्जुवादिनीम् अनयोश्च मातरं महादेवीं वसुंधरामादायापसर्पन्नापदो ऽस्या भावितया दाहज्वरेण देहमजहात् ॥ (१६३।०)
asmiṃścāntare mantrivṛddho vasurakṣitaḥ kaiścinmaulaiḥ sambhūya bālamenaṃ bhāskaravarmāṇam asyaiva jyāyasīṃ bhaginīṃ trayodaśavarṣāṃ mañjuvādinīm anayośca mātaraṃ mahādevīṃ vasuṃdharāmādāyāpasarpannāpado 'syā bhāvitayā dāhajvareṇa dehamajahāt ||
अस्मादृशैर्मित्रैस्तु नीत्वा माहिष्मतीं भर्तृद्वैमातुराय भ्रात्रे मित्रवर्मणे सापत्या देवी दर्शिताभूत् ॥ (१६४।०)
asmādṛśairmitraistu nītvā māhiṣmatīṃ bhartṛdvaimāturāya bhrātre mitravarmaṇe sāpatyā devī darśitābhūt ||
निर्भर्त्सितश्च तया सुतमियमखण्डचारित्रा राज्यार्हं चिकीर्षति इति नैर्घृण्यात्तमेनं बालम् अजिघांसीत् ॥ (१६६।०)
nirbhartsitaśca tayā sutamiyamakhaṇḍacāritrā rājyārhaṃ cikīrṣati iti nairghṛṇyāttamenaṃ bālam ajighāṃsīt ||
इदं तु ज्ञात्वा देव्याहमाज्ञप्तः तात नालीजङ्घ जीवतानेनार्भकेण यत्र क्वचिदवधाय जीव ॥ (१६७।०)
idaṃ tu jñātvā devyāhamājñaptaḥ tāta nālījaṅgha jīvatānenārbhakeṇa yatra kvacidavadhāya jīva ||
पादचारिणं चैनमाश्वासयितुं घोषे क्वचिदहानि कानिचिद्विश्रमय्य तत्रापि राजपुरुषसंपातभीतो दुरध्वमपासरम् ॥ (१७०।०)
pādacāriṇaṃ cainamāśvāsayituṃ ghoṣe kvacidahāni kānicidviśramayya tatrāpi rājapuruṣasaṃpātabhīto duradhvamapāsaram ||
तत्रास्य दारुणपिपासापीडितस्य वारि दातुकामः कूपे ऽस्मिन् अपभ्रश्य पतितस्त्वयैवमनुगृहीतः ॥ (१७१।०)
tatrāsya dāruṇapipāsāpīḍitasya vāri dātukāmaḥ kūpe 'smin apabhraśya patitastvayaivamanugṛhītaḥ ||
स्वमेवास्यातः शरणमेधि विशरणस्य राजसूनोः इत्यञ्जलिमबध्नात् ॥ (१७२।०)
svamevāsyātaḥ śaraṇamedhi viśaraṇasya rājasūnoḥ ityañjalimabadhnāt ||
किमीया जात्यास्य माता इत्यनुयुक्ते मयामुनोक्तम् पाटलिपुत्रस्य वणिजो वैश्रवणस्य दुहितरि सागरदत्तायां कोसलेन्द्रात्कुसुमधन्वनो ऽस्य माता जाता इति ॥ (१७३।०)
kimīyā jātyāsya mātā ityanuyukte mayāmunoktam pāṭaliputrasya vaṇijo vaiśravaṇasya duhitari sāgaradattāyāṃ kosalendrātkusumadhanvano 'sya mātā jātā iti ||
यद्येवमेतन्मातुर्मत्पितुश्चैको मातामहः इति सस्नेहं तमहं सस्वजे ॥ (१७४।०)
yadyevametanmāturmatpituścaiko mātāmahaḥ iti sasnehaṃ tamahaṃ sasvaje ||
वृद्धेनोक्तम् सिन्धुदत्तपुत्राणां कतमस्ते पिता इति ॥ (१७५।०)
vṛddhenoktam sindhudattaputrāṇāṃ katamaste pitā iti ||
अहं तु तं नयावलिप्तम् अश्मकनयेनैवोन्मूल्य बालमेनं पित्र्ये पदे प्रतिष्ठापयेयम् इति प्रतिज्ञाय कथमस्यैनां क्षुधं क्षपयेयम् इत्यचिन्तयम् ॥ (१७७।०)
ahaṃ tu taṃ nayāvaliptam aśmakanayenaivonmūlya bālamenaṃ pitrye pade pratiṣṭhāpayeyam iti pratijñāya kathamasyaināṃ kṣudhaṃ kṣapayeyam ityacintayam ||
तावदापतितौ च कस्यापि व्याधस्य त्रीनिषून् अतीत्य द्वौ मृगौ स च व्याधः ॥ (१७८।०)
tāvadāpatitau ca kasyāpi vyādhasya trīniṣūn atītya dvau mṛgau sa ca vyādhaḥ ||
तस्य हस्तादवशिष्टमिषुद्वयं कोदण्डं चाक्षिप्यावधिषम् ॥ (१७९।०)
tasya hastādavaśiṣṭamiṣudvayaṃ kodaṇḍaṃ cākṣipyāvadhiṣam ||
एकश्च सपत्राकृतो ऽन्यश्च निष्पत्राकृतो ऽपतत् ॥ (१८०।०)
ekaśca sapatrākṛto 'nyaśca niṣpatrākṛto 'patat ||
तं चैकं मृगं दत्त्वा मृगयवे अन्यस्यापलोमत्वचः क्लोमापोह्य निष्कुलाकृत्य विकृत्योर्वङ्घ्रिग्रीवादीनि शूलाकृत्य दावाङ्गारेषु तप्तेनामिषेण तयोरात्मनश्च क्षुधमतार्षम् ॥ (१८१।०)
taṃ caikaṃ mṛgaṃ dattvā mṛgayave anyasyāpalomatvacaḥ klomāpohya niṣkulākṛtya vikṛtyorvaṅghrigrīvādīni śūlākṛtya dāvāṅgāreṣu taptenāmiṣeṇa tayorātmanaśca kṣudhamatārṣam ||
एतस्मिन्कर्मणि मत्सौष्ठवेनातिहृष्टं किरातमस्मि पृष्टवान् अपि जानासि माहिष्मतीवृत्तान्तम् इति ॥ (१८२।०)
etasminkarmaṇi matsauṣṭhavenātihṛṣṭaṃ kirātamasmi pṛṣṭavān api jānāsi māhiṣmatīvṛttāntam iti ||
असावाचष्ट तत्र व्याघ्रत्वचो दृतीश्च विक्रीयाद्यैवागतः किं न जानामि ॥ (१८३।०)
asāvācaṣṭa tatra vyāghratvaco dṛtīśca vikrīyādyaivāgataḥ kiṃ na jānāmi ||
प्रचण्डवर्मा नाम चण्डवर्मानुजो मित्रवर्मदुहितरं मञ्जुवादिनीं विलिप्सुर् अभ्येतीति तेनोत्सवोत्तरा पुरी इति ॥ (१८४।०)
pracaṇḍavarmā nāma caṇḍavarmānujo mitravarmaduhitaraṃ mañjuvādinīṃ vilipsur abhyetīti tenotsavottarā purī iti ||
अथ कर्णे जीर्णमब्रवम् धूर्तो मित्रवर्मा दुहितरि सम्यक्प्रतिपत्त्या मातरं विश्वास्य तन्मुखेन प्रत्याकृष्य बालकं जिघांसति ॥ (१८५।०)
atha karṇe jīrṇamabravam dhūrto mitravarmā duhitari samyakpratipattyā mātaraṃ viśvāsya tanmukhena pratyākṛṣya bālakaṃ jighāṃsati ||
तत्प्रतिगत्य कुशलमस्य मद्वार्तां च देव्यै रहो निवेद्य पुनः कुमारः शार्दूलभक्षित इति प्रकाशमाक्रोशनं कार्यम् ॥ (१८६।०)
tatpratigatya kuśalamasya madvārtāṃ ca devyai raho nivedya punaḥ kumāraḥ śārdūlabhakṣita iti prakāśamākrośanaṃ kāryam ||
स दुर्मतिरन्तःप्रीतो बहिर्दुःखं दर्शयन्देवीमनुनेष्यति ॥ (१८७।०)
sa durmatirantaḥprīto bahirduḥkhaṃ darśayandevīmanuneṣyati ||
पुनस्तया त्वन्मुखेन स वाच्यः यदपेक्षया त्वन्मतमत्यक्रमिषं सो ऽपि बालः पापेन मे परलोकमगात् ॥ (१८८।०)
punastayā tvanmukhena sa vācyaḥ yadapekṣayā tvanmatamatyakramiṣaṃ so 'pi bālaḥ pāpena me paralokamagāt ||
स तयोक्तः प्रीतिं प्रतिपद्याभिपत्स्यति ॥ (१९०।०)
sa tayoktaḥ prītiṃ pratipadyābhipatsyati ||
पुनरनेन वत्सनाभनाम्ना महाविषेण संनीय तोयं तत्र मालां मज्जयित्वा तया स वक्षसि मुखे च हन्तव्यः ॥ (१९१।०)
punaranena vatsanābhanāmnā mahāviṣeṇa saṃnīya toyaṃ tatra mālāṃ majjayitvā tayā sa vakṣasi mukhe ca hantavyaḥ ||
स एवायमसिप्रहारः पापीयसस्तव भवतु यद्यस्मि पतिव्रता ॥ (१९२।०)
sa evāyamasiprahāraḥ pāpīyasastava bhavatu yadyasmi pativratā ||
पुनरनेनागदेन संगमिते ऽम्भसि तां मालां मज्जयित्वा स्वदुहित्रे देया ॥ (१९३।०)
punaranenāgadena saṃgamite 'mbhasi tāṃ mālāṃ majjayitvā svaduhitre deyā ||
मृते तु तस्मिंस्तस्यां च निर्विकारायां सत्याम् सतीत्येवैनां प्रकृतयो ऽनुवर्तिष्यन्ते ॥ (१९४।०)
mṛte tu tasmiṃstasyāṃ ca nirvikārāyāṃ satyām satītyevaināṃ prakṛtayo 'nuvartiṣyante ||
पुनः प्रचण्डवर्मणे संदेश्यम् अनायकमिदं राज्यम् ॥ (१९५।०)
punaḥ pracaṇḍavarmaṇe saṃdeśyam anāyakamidaṃ rājyam ||
तावदावां कापालिकवेषच्छन्नौ देव्यैव दीयमानभिक्षौ पुरो बहिर् उपश्मशानं वत्स्यावः ॥ (१९७।०)
tāvadāvāṃ kāpālikaveṣacchannau devyaiva dīyamānabhikṣau puro bahir upaśmaśānaṃ vatsyāvaḥ ||
पुनरार्यप्रायान्पौरवृद्धानाप्तांश्च मन्त्रिवृद्धानेकान्ते ब्रवीतु देवी स्वप्ने ऽद्य मे देव्या विन्ध्यवासिन्या कृतः प्रसादः ॥ (१९८।०)
punarāryaprāyānpauravṛddhānāptāṃśca mantrivṛddhānekānte bravītu devī svapne 'dya me devyā vindhyavāsinyā kṛtaḥ prasādaḥ ||
अद्य चतुर्थे ऽहनि प्रचण्डवर्मा मरिष्यति ॥ (१९९।०)
adya caturthe 'hani pracaṇḍavarmā mariṣyati ||
पञ्चमे ऽहनि रेवातटवर्तिनि मद्भवने परीक्ष्य वैजन्यम् जनेषु निर्गतेषु कपाटम् उद्घाट्य त्वत्सुतेन सह कोऽपि द्विजकुमारो निर्यास्यति ॥ (२००।०)
pañcame 'hani revātaṭavartini madbhavane parīkṣya vaijanyam janeṣu nirgateṣu kapāṭam udghāṭya tvatsutena saha ko'pi dvijakumāro niryāsyati ||
स राज्यमिदमनुपाल्य बालं ते प्रतिष्ठापयिष्यति ॥ (२०१।०)
sa rājyamidamanupālya bālaṃ te pratiṣṭhāpayiṣyati ||
स खलु बालो मया व्याघ्रीरूपया तिरस्कृत्य स्थापितः ॥ (२०२।०)
sa khalu bālo mayā vyāghrīrūpayā tiraskṛtya sthāpitaḥ ||
सा चेयं वत्सा मञ्जुवादिनी तस्य द्विजातिदारकस्य दारत्वेनैव कल्पिता इति ॥ (२०३।०)
sā ceyaṃ vatsā mañjuvādinī tasya dvijātidārakasya dāratvenaiva kalpitā iti ||
तदेतदतिरहस्यं युष्मास्वेव गुप्तं तिष्ठतु यावदेतदुपपत्स्यते इति ॥ (२०४।०)
tadetadatirahasyaṃ yuṣmāsveva guptaṃ tiṣṭhatu yāvadetadupapatsyate iti ||
स सांप्रतमतिप्रीतः प्रयातो ऽर्थश्चायं यथाचिन्तितमनुष्ठितो ऽभूत् ॥ (२०५।०)
sa sāṃpratamatiprītaḥ prayāto 'rthaścāyaṃ yathācintitamanuṣṭhito 'bhūt ||
प्रतिदिशं च लोकवादः प्रासर्पत् अहो माहात्म्यं पतिव्रतानाम् ॥ (२०६।०)
pratidiśaṃ ca lokavādaḥ prāsarpat aho māhātmyaṃ pativratānām ||
असिप्रहार एव हि स मालाप्रहारस्तस्मै जातः ॥ (२०७।०)
asiprahāra eva hi sa mālāprahārastasmai jātaḥ ||
यतस्तदेव दत्तं दाम दुहित्रे स्तनमण्डनमेव तस्यै जातं न मृत्युः ॥ (२०९।०)
yatastadeva dattaṃ dāma duhitre stanamaṇḍanameva tasyai jātaṃ na mṛtyuḥ ||
यो ऽस्याः पतिव्रतायाः शासनमतिवर्तते स भस्मैव भवेत् इति ॥ (२१०।०)
yo 'syāḥ pativratāyāḥ śāsanamativartate sa bhasmaiva bhavet iti ||
अथ महाव्रतिवेषेण मां च पुत्रं च भिक्षायै प्रविष्टौ दृष्ट्वा प्रस्नुतस्तनी प्रत्युत्थाय हर्षाकुलमब्रवीत् भगवन् अयमञ्जलिः अनाथो ऽयं जनो ऽनुगृह्यताम् ॥ (२११।०)
atha mahāvrativeṣeṇa māṃ ca putraṃ ca bhikṣāyai praviṣṭau dṛṣṭvā prasnutastanī pratyutthāya harṣākulamabravīt bhagavan ayamañjaliḥ anātho 'yaṃ jano 'nugṛhyatām ||
अस्ति ममैकः स्वप्नः स किं सत्यो न वा इति ॥ (२१२।०)
asti mamaikaḥ svapnaḥ sa kiṃ satyo na vā iti ||
स खल्वस्याः सानाथ्यशंसी स्वप्नः इति मद्दर्शनरागबद्धसाध्वसां मञ्जुवादिनीं प्रणमय्य भूयो ऽपि सा हर्षगर्भमब्रूत तच्चेन्मिथ्या सो ऽयं युष्मदीयो बालकपाली श्वो मया निरोद्धव्यः इति ॥ (२१५।०)
sa khalvasyāḥ sānāthyaśaṃsī svapnaḥ iti maddarśanarāgabaddhasādhvasāṃ mañjuvādinīṃ praṇamayya bhūyo 'pi sā harṣagarbhamabrūta taccenmithyā so 'yaṃ yuṣmadīyo bālakapālī śvo mayā niroddhavyaḥ iti ||
मयापि सस्मितं मञ्जुवादिनीरागलीनदृष्टिलीढधैर्येण एवमस्तु इति लब्धभैक्षः नालीजङ्घमाकार्य निर्गम्य ततश्च तं चानुयान्तं शनैरपृच्छम् क्वासावल्पायुः प्रथितः प्रचण्डवर्मा इति ॥ (२१६।०)
mayāpi sasmitaṃ mañjuvādinīrāgalīnadṛṣṭilīḍhadhairyeṇa evamastu iti labdhabhaikṣaḥ nālījaṅghamākārya nirgamya tataśca taṃ cānuyāntaṃ śanairapṛccham kvāsāvalpāyuḥ prathitaḥ pracaṇḍavarmā iti ||
सो ऽब्रूत राज्यमिदं ममेत्यपास्तशङ्को राजास्थानमण्डप एव तिष्ठत्युपास्यमानः कुशीलवैः इति ॥ (२१७।०)
so 'brūta rājyamidaṃ mametyapāstaśaṅko rājāsthānamaṇḍapa eva tiṣṭhatyupāsyamānaḥ kuśīlavaiḥ iti ||
यद्येवमुद्याने तिष्ठ इति तं जरन्तमादिश्य तत्प्रकारैकपार्श्वे क्वचिच्छून्यमठिकायां मात्राः समवतार्य तद्रक्षणनियुक्तराजपुत्रः कृतकुशीलववेषलीलः प्रचण्डवर्माणमेत्यान्वरञ्जयम् ॥ (२१८।०)
yadyevamudyāne tiṣṭha iti taṃ jarantamādiśya tatprakāraikapārśve kvacicchūnyamaṭhikāyāṃ mātrāḥ samavatārya tadrakṣaṇaniyuktarājaputraḥ kṛtakuśīlavaveṣalīlaḥ pracaṇḍavarmāṇametyānvarañjayam ||
अनुरञ्जितातपे तु समये जनसमाजज्ञानोपयोगीनि संहृत्य नृत्यगीतनानारुदितानि हस्तचङ्क्रमणम् ऊर्ध्वपादालातपादपीठवृश्चिकमकरलङ्घनादीनि मत्स्योद्वर्तनादीनि च करणानि पुनर् आदायादायासन्नवर्तिनां क्षुरिकाः ताभिरुपाहितवर्ष्मा चित्रदुष्कराणि करणानि श्येनपातोत्क्रोशपातादीनि दर्शयन् विंशतिचापान्तरालावस्थितस्य प्रचण्डवर्मणश्छुरिकयैकया प्रत्युरसं प्रहृत्य जीव्याद् वर्षसहस्रं वसन्तभानुः इत्यभिगर्जन् मद्गात्रम् अरूकर्तुम् उद्यतासेः कस्यापि चारभटस्य पीवरांसबाहुशिखरमाक्रम्य तावतैव तं विचेताकुर्वन् साकुलं च लोकम् उच्चक्षूकुर्वन् द्विपुरुषोच्छ्रितं प्राकारम् अत्यलङ्घयम् ॥ (२१९।०)
anurañjitātape tu samaye janasamājajñānopayogīni saṃhṛtya nṛtyagītanānāruditāni hastacaṅkramaṇam ūrdhvapādālātapādapīṭhavṛścikamakaralaṅghanādīni matsyodvartanādīni ca karaṇāni punar ādāyādāyāsannavartināṃ kṣurikāḥ tābhirupāhitavarṣmā citraduṣkarāṇi karaṇāni śyenapātotkrośapātādīni darśayan viṃśaticāpāntarālāvasthitasya pracaṇḍavarmaṇaśchurikayaikayā pratyurasaṃ prahṛtya jīvyād varṣasahasraṃ vasantabhānuḥ ityabhigarjan madgātram arūkartum udyatāseḥ kasyāpi cārabhaṭasya pīvarāṃsabāhuśikharamākramya tāvataiva taṃ vicetākurvan sākulaṃ ca lokam uccakṣūkurvan dvipuruṣocchritaṃ prākāram atyalaṅghayam ||
अवप्लुत्य चोपवने मदनुपातिनामेष पन्था दृश्यते इति ब्रुवाण एव नालीजङ्घसमीकृतसैकतस्पृष्टपादन्यासया तमालवीथ्या चानुप्राकारं प्राचा प्रतिप्रधावितः पुनर् अवाचोच्चितेष्टकचितत्वाद् अलक्ष्यपातेन प्रद्रुत्य लङ्घितप्राकारवप्रखातवलयः तस्यां शून्यमठिकायां तूर्णमेव प्रविश्य प्रतिमुक्तपूर्ववेषः सह कुमारेण मत्कर्मतुमुलराजद्वारि दुःखलब्धवर्त्मा श्मशानोद्देशमभ्यगाम् ॥ (२२०।०)
avaplutya copavane madanupātināmeṣa panthā dṛśyate iti bruvāṇa eva nālījaṅghasamīkṛtasaikataspṛṣṭapādanyāsayā tamālavīthyā cānuprākāraṃ prācā pratipradhāvitaḥ punar avācocciteṣṭakacitatvād alakṣyapātena pradrutya laṅghitaprākāravaprakhātavalayaḥ tasyāṃ śūnyamaṭhikāyāṃ tūrṇameva praviśya pratimuktapūrvaveṣaḥ saha kumāreṇa matkarmatumularājadvāri duḥkhalabdhavartmā śmaśānoddeśamabhyagām ||
प्रागेव तस्मिन्दुर्गागृहे प्रतिमाधिष्ठान एव मया कृतं भग्नपार्श्वस्थैर्यस्थूलप्रस्तरस्थगितबाह्यद्वारं बिलम् ॥ (२२१।०)
prāgeva tasmindurgāgṛhe pratimādhiṣṭhāna eva mayā kṛtaṃ bhagnapārśvasthairyasthūlaprastarasthagitabāhyadvāraṃ bilam ||
अथ गलति मध्यरात्रे वर्षवरोपनीतमहार्हरत्नभूषणपट्टनिवसनौ तद्बिलमावां प्रविश्य तूष्णीमतिष्ठाव ॥ (२२२।०)
atha galati madhyarātre varṣavaropanītamahārharatnabhūṣaṇapaṭṭanivasanau tadbilamāvāṃ praviśya tūṣṇīmatiṣṭhāva ||
देवी तु पूर्वेद्युरेव यथार्हमग्निसंस्कारं मालवाय दत्त्वा प्रचण्डवर्मणे चण्डवर्मणे च तामवस्थामश्मकेन्द्रोपधिकृतामेव संदिश्य उत्तरेद्युः प्रत्युषस्येव पूर्वसंकेतितपौरामात्यसामन्तवृद्धैः सहाभ्येत्य भगवतीमर्चयित्वा समर्चनप्रत्यक्षं परीक्षितकुक्षिवैजन्यं तद्भवनं पिधाय दत्तदृष्टिः सह जनेन स्थित्वा पटीयांसं पटहशब्दमकारयत् ॥ (२२३।०)
devī tu pūrvedyureva yathārhamagnisaṃskāraṃ mālavāya dattvā pracaṇḍavarmaṇe caṇḍavarmaṇe ca tāmavasthāmaśmakendropadhikṛtāmeva saṃdiśya uttaredyuḥ pratyuṣasyeva pūrvasaṃketitapaurāmātyasāmantavṛddhaiḥ sahābhyetya bhagavatīmarcayitvā samarcanapratyakṣaṃ parīkṣitakukṣivaijanyaṃ tadbhavanaṃ pidhāya dattadṛṣṭiḥ saha janena sthitvā paṭīyāṃsaṃ paṭahaśabdamakārayat ||
अणुतररन्ध्रप्रविष्टेन तेन नादेनाहं दत्तसंज्ञः शिरसैवोत्क्षिप्य सप्रतिमं लोहपादपीठम् अंसलपुरुषप्रयत्नदुश्चलम् उभयकरविधृतम् एकपार्श्वम् एकतो निवेश्य निरगमम् ॥ (२२४।०)
aṇutararandhrapraviṣṭena tena nādenāhaṃ dattasaṃjñaḥ śirasaivotkṣipya sapratimaṃ lohapādapīṭham aṃsalapuruṣaprayatnaduścalam ubhayakaravidhṛtam ekapārśvam ekato niveśya niragamam ||
अथ यथापूर्वमर्चयित्वा दुर्गाम् उद्घाटितकपाटः प्रत्यक्षीभूय प्रत्ययहृष्टदृष्टिस्पष्टरोमाञ्चम् उद्यताञ्जलिरूढविस्मयं च प्रणिपतन्तीः प्रकृतीरभ्यधाम् इत्थं देवी विन्ध्यवासिनी मन्मुखेन युष्मान् आज्ञापयति स एष राजसूनुर् आपन्नो मया सकृपया शार्दूलरूपेण तिरस्कृत्याद्य वो दत्तमेनमद्यप्रभृति मत्पुत्रतया मन्दमातृपक्ष इति परिगृह्णन्तु भवन्तः ॥ (२२६।०)
atha yathāpūrvamarcayitvā durgām udghāṭitakapāṭaḥ pratyakṣībhūya pratyayahṛṣṭadṛṣṭispaṣṭaromāñcam udyatāñjalirūḍhavismayaṃ ca praṇipatantīḥ prakṛtīrabhyadhām itthaṃ devī vindhyavāsinī manmukhena yuṣmān ājñāpayati sa eṣa rājasūnur āpanno mayā sakṛpayā śārdūlarūpeṇa tiraskṛtyādya vo dattamenamadyaprabhṛti matputratayā mandamātṛpakṣa iti parigṛhṇantu bhavantaḥ ||
अपि च दुर्घटकूटकोटिघटनापाटवप्रकटशाठ्यनिष्ठुराश्मकघटघट्टनात्मानं मां मन्यध्वमस्य रक्षितारम् ॥ (२२७।०)
api ca durghaṭakūṭakoṭighaṭanāpāṭavaprakaṭaśāṭhyaniṣṭhurāśmakaghaṭaghaṭṭanātmānaṃ māṃ manyadhvamasya rakṣitāram ||
रक्षानिर्वेशश्चास्य स्वसेयं सुभ्रूरभ्यनुज्ञाता मह्यमार्यया इति ॥ (२२८।०)
rakṣānirveśaścāsya svaseyaṃ subhrūrabhyanujñātā mahyamāryayā iti ||
श्रुत्वैतत् अहो भाग्यवान्भोजवंशः यस्य त्वमार्यादत्तो नाथः इत्यप्रीयन्त प्रकृतयः ॥ (२२९।०)
śrutvaitat aho bhāgyavānbhojavaṃśaḥ yasya tvamāryādatto nāthaḥ ityaprīyanta prakṛtayaḥ ||
सा तु वाचामगोचरां हर्षावस्थामस्पृशन्मे श्वश्रूः ॥ (२३०।०)
sā tu vācāmagocarāṃ harṣāvasthāmaspṛśanme śvaśrūḥ ||
तदहरेव च यथावदग्राहयन् मञ्जुवादिनीपाणिपल्लवम् ॥ (२३१।०)
tadahareva ca yathāvadagrāhayan mañjuvādinīpāṇipallavam ||
प्रपन्नायां च यामिन्यां सम्यगेव बिलं प्रत्यपूरयम् ॥ (२३२।०)
prapannāyāṃ ca yāminyāṃ samyageva bilaṃ pratyapūrayam ||
अलब्धरन्ध्रश्च लोको नष्टमुष्टिचिन्तादिकथनैर् अभ्युपायान्तरप्रयुक्तैर् दिव्यांशताम् एव मम समर्थयमानः मदाज्ञां नात्यवर्तत ॥ (२३३।०)
alabdharandhraśca loko naṣṭamuṣṭicintādikathanair abhyupāyāntaraprayuktair divyāṃśatām eva mama samarthayamānaḥ madājñāṃ nātyavartata ||
राजपुत्रस्यार्यापुत्र इति प्रभावहेतुः प्रसिद्धिरासीत् ॥ (२३४।०)
rājaputrasyāryāputra iti prabhāvahetuḥ prasiddhirāsīt ||
तं च गुणवत्यहनि भद्राकृतम् उपनाय्य पुरोहितेन पाठयन्नीतिं राजकार्याण्यन्वतिष्ठम् ॥ (२३५।०)
taṃ ca guṇavatyahani bhadrākṛtam upanāyya purohitena pāṭhayannītiṃ rājakāryāṇyanvatiṣṭham ||
अचिन्तयं च राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तं शक्तयश्च मन्त्रप्रभावोत्साहाः परस्परानुगृहीताः कृत्येषु क्रमन्ते ॥ (२३६।०)
acintayaṃ ca rājyaṃ nāma śaktitrayāyattaṃ śaktayaśca mantraprabhāvotsāhāḥ parasparānugṛhītāḥ kṛtyeṣu kramante ||
मन्त्रेण हि विनिश्चयो ऽर्थानाम् प्रभावेण प्रारम्भः उत्साहेन निर्वहणम् ॥ (२३७।०)
mantreṇa hi viniścayo 'rthānām prabhāveṇa prārambhaḥ utsāhena nirvahaṇam ||
अतः पञ्चाङ्गमन्त्रमूलः द्विरूपप्रभावस्कन्धः चतुर्गणोत्साहविटपः द्विसप्ततिप्रकृतिपत्रः षड्गुणकिसलयः शक्तिसिद्धिपुष्पफलश्च नयवनस्पतिर्नेतुरुपकरोति ॥ (२३८।०)
ataḥ pañcāṅgamantramūlaḥ dvirūpaprabhāvaskandhaḥ caturgaṇotsāhaviṭapaḥ dvisaptatiprakṛtipatraḥ ṣaḍguṇakisalayaḥ śaktisiddhipuṣpaphalaśca nayavanaspatirneturupakaroti ||
स चायमनेकाधिकरणत्वादसहायेन दुरुपजीव्यः ॥ (२३९।०)
sa cāyamanekādhikaraṇatvādasahāyena durupajīvyaḥ ||
यस्त्वयम् आर्यकेतुर् नाम मित्रवर्ममन्त्री स कोसलाभिजनत्वात्कुमारमातृपक्षो मन्त्रिगुणैश्च युक्तः तन्मतिमवमत्यैव ध्वस्तो मित्रवर्मा स चेल्लब्धः पेशलम् इति ॥ (२४०।०)
yastvayam āryaketur nāma mitravarmamantrī sa kosalābhijanatvātkumāramātṛpakṣo mantriguṇaiśca yuktaḥ tanmatimavamatyaiva dhvasto mitravarmā sa cellabdhaḥ peśalam iti ||
अथ नालीजङ्घं रहस्यशिक्षयम् तात आर्यम् आर्यकेतुम् एकान्ते ब्रूहि को मायापुरुषो य इमां राज्यलक्ष्मीमनुभवति स चायमस्मद्बालो भुजङ्गेनामुना परिगृहीतः ॥ (२४१।०)
atha nālījaṅghaṃ rahasyaśikṣayam tāta āryam āryaketum ekānte brūhi ko māyāpuruṣo ya imāṃ rājyalakṣmīmanubhavati sa cāyamasmadbālo bhujaṅgenāmunā parigṛhītaḥ ||
सो ऽन्यदैवं मामावेदयत् मुहुरुपास्य प्राभृतैः प्रवर्त्य चित्राः कथाः संवाह्य पाणिपादम् अति विस्रम्भदत्तक्षणं तमप्राक्षं त्वदुपदिष्टेन नयेन ॥ (२४४।०)
so 'nyadaivaṃ māmāvedayat muhurupāsya prābhṛtaiḥ pravartya citrāḥ kathāḥ saṃvāhya pāṇipādam ati visrambhadattakṣaṇaṃ tamaprākṣaṃ tvadupadiṣṭena nayena ||
अभिजनस्य शुद्धिदर्शनम् असाधारणं बुद्धिनैपुणम् अतिमानुषं प्राणबलम् अपरिमाणमौदार्यम् अत्याश्चर्यमस्त्रकौशलम् अनल्पं शिल्पज्ञानम् अनुग्रहार्द्रं चेतः तेजश्चाप्यविषह्यमभ्यमित्रीणम् ॥ (२४६।०)
abhijanasya śuddhidarśanam asādhāraṇaṃ buddhinaipuṇam atimānuṣaṃ prāṇabalam aparimāṇamaudāryam atyāścaryamastrakauśalam analpaṃ śilpajñānam anugrahārdraṃ cetaḥ tejaścāpyaviṣahyamabhyamitrīṇam ||
इत्यस्मिन् एव संनिपातिनो गुणाः ये ऽन्यत्रैकैकशो ऽपि दुर्लभाः ॥ (२४७।०)
ityasmin eva saṃnipātino guṇāḥ ye 'nyatraikaikaśo 'pi durlabhāḥ ||
द्विषतामेष चिरबिल्वद्रुमः प्रह्वाणां तु चन्दनतरुः तमुद्धृत्य नीतिज्ञं मन्यम् अश्मकमिमं च राजपुत्रं पित्र्ये पदे प्रतिष्ठितमेव विद्धि ॥ (२४८।०)
dviṣatāmeṣa cirabilvadrumaḥ prahvāṇāṃ tu candanataruḥ tamuddhṛtya nītijñaṃ manyam aśmakamimaṃ ca rājaputraṃ pitrye pade pratiṣṭhitameva viddhi ||
तच्चापि श्रुत्वा भूयोभूयश्चोपदाभिर्विशोध्य तं मे मतिसहायमकरवम् ॥ (२५०।०)
taccāpi śrutvā bhūyobhūyaścopadābhirviśodhya taṃ me matisahāyamakaravam ||
तत्सखश्च सत्यशौचयुक्तानमात्यान्विविधव्यञ्जनांश्च गूढपुरुषानुदपादयम् ॥ (२५१।०)
tatsakhaśca satyaśaucayuktānamātyānvividhavyañjanāṃśca gūḍhapuruṣānudapādayam ||
तेभ्यश्चोपलभ्य लुब्धसमृद्धमत्युत्सिक्तमविधेयप्रायं च प्रकृतिमण्डलम् अलुब्धताम् अभिख्यापयन् धार्मिकत्वमुद्भावयन् नास्तिकान्कदर्थयन् कण्टकान्विशोधयन् अमित्रोपधीनपघ्नन् चातुर्वर्ण्यं च स्वधर्मकर्मसु स्थापयन् अभिसमाहरेयम् अर्थान् अर्थमूला हि दण्डविशिष्टकर्मारम्भा न चान्यदस्ति पापिष्ठं तत्र दौर्बल्यात् इत्याकलय्य योगानन्वतिष्ठम् ॥ (२५२।०)
tebhyaścopalabhya lubdhasamṛddhamatyutsiktamavidheyaprāyaṃ ca prakṛtimaṇḍalam alubdhatām abhikhyāpayan dhārmikatvamudbhāvayan nāstikānkadarthayan kaṇṭakānviśodhayan amitropadhīnapaghnan cāturvarṇyaṃ ca svadharmakarmasu sthāpayan abhisamāhareyam arthān arthamūlā hi daṇḍaviśiṣṭakarmārambhā na cānyadasti pāpiṣṭhaṃ tatra daurbalyāt ityākalayya yogānanvatiṣṭham ||
व्यचिन्तयं च सर्वो ऽप्यतिशूरः सेवकवर्गो मयि तथानुरक्तो यथाज्ञया जीवितमपि तृणाय मन्यते ॥ (२५३।०)
vyacintayaṃ ca sarvo 'pyatiśūraḥ sevakavargo mayi tathānurakto yathājñayā jīvitamapi tṛṇāya manyate ||
राज्यद्वितयसैन्यसामग्र्या च नाहमश्मकेशाद् वसन्तभानोर् न्यूनो नीत्याविष्टश्च ॥ (२५४।०)
rājyadvitayasainyasāmagryā ca nāhamaśmakeśād vasantabhānor nyūno nītyāviṣṭaśca ||
अतो वसन्तभानुं पराजित्य विदर्भाधिपतेरनन्तवर्मणस्तनयं भास्करवर्माणं पित्र्ये पदे स्थापयितुमलमस्मि ॥ (२५५।०)
ato vasantabhānuṃ parājitya vidarbhādhipateranantavarmaṇastanayaṃ bhāskaravarmāṇaṃ pitrye pade sthāpayitumalamasmi ||
अयं च राजसूनुर्भवान्या पुत्रत्वेन परिकल्पितः ॥ (२५६।०)
ayaṃ ca rājasūnurbhavānyā putratvena parikalpitaḥ ||
अहं चास्य साहाय्ये नियुक्त इति सर्वत्र किंवदन्ती संजातास्ति ॥ (२५७।०)
ahaṃ cāsya sāhāyye niyukta iti sarvatra kiṃvadantī saṃjātāsti ||
अद्यापि चैतन्मत्कपटकृत्यं न केनापि विदितम् ॥ (२५८।०)
adyāpi caitanmatkapaṭakṛtyaṃ na kenāpi viditam ||
अत्रस्थाश् चास्मिन् भास्करवर्मणि राजतनये अयमस्मत्स्वामिनो ऽनन्तवर्मणः पुत्रो भवान्याः प्रसादादेतद्राज्यमवाप्स्यति इति बद्धाशा वर्तन्ते ॥ (२५९।०)
atrasthāś cāsmin bhāskaravarmaṇi rājatanaye ayamasmatsvāmino 'nantavarmaṇaḥ putro bhavānyāḥ prasādādetadrājyamavāpsyati iti baddhāśā vartante ||
अश्मकेशसैन्यं च राजसूनोर्भवानीसाहाय्यं विदित्वा दैव्याः शक्तेः पुरो न बलवती मानवी शक्तिः इत्यस्माभिर्विग्रहे चलचित्तमिवोपलक्ष्यते ॥ (२६०।०)
aśmakeśasainyaṃ ca rājasūnorbhavānīsāhāyyaṃ viditvā daivyāḥ śakteḥ puro na balavatī mānavī śaktiḥ ityasmābhirvigrahe calacittamivopalakṣyate ||
अत्रत्याश्च मौलाः प्रकृतयः प्रथममेव राजसुताभ्युदयाभिलाषिण्य इदानीं च पुनर्मया दानमानाद्यावर्जनेन विश्वासिता विशेषेण राजपुत्रमेवाभिकाङ्क्षन्ति ॥ (२६१।०)
atratyāśca maulāḥ prakṛtayaḥ prathamameva rājasutābhyudayābhilāṣiṇya idānīṃ ca punarmayā dānamānādyāvarjanena viśvāsitā viśeṣeṇa rājaputramevābhikāṅkṣanti ||
अश्मकेन्द्रान्तरङ्गाश्च भृत्या मदीयैर्विश्वास्यतमैः पुरुषैः प्रभूतां प्रीतिमुत्पाद्य मदाज्ञया रहसीत्युपजप्ताः यूयमस्मन्मित्राणि अतो ऽस्माकं शुभोदर्कं वचो वाच्यमेव ॥ (२६२।०)
aśmakendrāntaraṅgāśca bhṛtyā madīyairviśvāsyatamaiḥ puruṣaiḥ prabhūtāṃ prītimutpādya madājñayā rahasītyupajaptāḥ yūyamasmanmitrāṇi ato 'smākaṃ śubhodarkaṃ vaco vācyameva ||
अत्र भवान्या राजसूनोः साहाय्यकाय विश्रुतं विश्रुतं मां नियुज्य तद्धस्तेनाश्मकेन्द्रस्य वसन्तभानोस्तत्पक्षे स्थित्वा ये चानेन सह योत्स्यन्ति तेषामप्यन्तकातिथिभवनं विहितम् ॥ (२६३।०)
atra bhavānyā rājasūnoḥ sāhāyyakāya viśrutaṃ viśrutaṃ māṃ niyujya taddhastenāśmakendrasya vasantabhānostatpakṣe sthitvā ye cānena saha yotsyanti teṣāmapyantakātithibhavanaṃ vihitam ||
यावदश्मकेन्द्रेण स जन्यवृत्तिर्न जातस्तावदेनमनन्तवर्मतनयं भास्करवर्माणमनुसरिष्यथ ॥ (२६४।०)
yāvadaśmakendreṇa sa janyavṛttirna jātastāvadenamanantavarmatanayaṃ bhāskaravarmāṇamanusariṣyatha ||
स वीतभयो भूयसीं प्रवृत्तिमासाद्य सपरिजनः सुखेन निवत्स्यति न चेद्भवानीत्रिशूलवश्यो भविष्यति ॥ (२६५।०)
sa vītabhayo bhūyasīṃ pravṛttimāsādya saparijanaḥ sukhena nivatsyati na cedbhavānītriśūlavaśyo bhaviṣyati ||
भवान्या च ममेत्याज्ञप्तमस्ति यदेकवरं सर्वेषां कथय ॥ (२६६।०)
bhavānyā ca mametyājñaptamasti yadekavaraṃ sarveṣāṃ kathaya ||
अतो मया युष्माभिः सह मैत्रीम् अवबुध्य सर्वेभ्यो गदितम् इत्याकर्ण्य ते ऽश्मकेन्द्रान्तरङ्गभृत्या राजसूनोर्भवानीवरं विदित्वा पूर्वमेव भिन्नमनस आसन् ॥ (२६७।०)
ato mayā yuṣmābhiḥ saha maitrīm avabudhya sarvebhyo gaditam ityākarṇya te 'śmakendrāntaraṅgabhṛtyā rājasūnorbhavānīvaraṃ viditvā pūrvameva bhinnamanasa āsan ||
विशेषतश्च मदीयमिति वचनं श्रुत्वा ते सर्वे ऽपि मद्वशे समभवन् ॥ (२६८।०)
viśeṣataśca madīyamiti vacanaṃ śrutvā te sarve 'pi madvaśe samabhavan ||
एवं सर्वमपि वृत्तान्तमवबुध्याश्मकेशेन व्यचिन्ति यद्राजसूनोर्मौलाः प्रजास्ताः सर्वा अप्येनमेव प्रभुमभिलषन्ति ॥ (२६९।०)
evaṃ sarvamapi vṛttāntamavabudhyāśmakeśena vyacinti yadrājasūnormaulāḥ prajāstāḥ sarvā apyenameva prabhumabhilaṣanti ||
मदीयश्च बाह्य आभ्यन्तरो भृत्यवर्गो भिन्नमना इव लक्ष्यते ॥ (२७०।०)
madīyaśca bāhya ābhyantaro bhṛtyavargo bhinnamanā iva lakṣyate ||
एवं यद्यहं क्षमामवलम्ब्य गृह एव स्थास्यामि तत उत्पन्नोपजापं स्वराज्यमपि परित्रातुं न शक्ष्यामि ॥ (२७१।०)
evaṃ yadyahaṃ kṣamāmavalambya gṛha eva sthāsyāmi tata utpannopajāpaṃ svarājyamapi paritrātuṃ na śakṣyāmi ||
अतो यावता भिन्नचित्तेन मदवबोधकं प्रकटयता मद्बलेन सह मिथोवचनं न संजातं तावतैव तेन साकं विग्रहं रचयामि इत्येवं विहिते सो ऽवश्यं मदग्रे न क्षणमवस्थास्यते इति निश्चित्यान्यायेन परराज्यक्रमणपापप्रेरितः ससैन्यो मृत्युमुखमिवास्मत्सैन्यमभ्ययात् ॥ (२७२।०)
ato yāvatā bhinnacittena madavabodhakaṃ prakaṭayatā madbalena saha mithovacanaṃ na saṃjātaṃ tāvataiva tena sākaṃ vigrahaṃ racayāmi ityevaṃ vihite so 'vaśyaṃ madagre na kṣaṇamavasthāsyate iti niścityānyāyena pararājyakramaṇapāpapreritaḥ sasainyo mṛtyumukhamivāsmatsainyamabhyayāt ||
तमभ्यायान्तं विदित्वा राजपुत्रः पुरो ऽभवत् ॥ (२७३।०)
tamabhyāyāntaṃ viditvā rājaputraḥ puro 'bhavat ||
अतो ऽश्मकेन्द्रमेव तुरगाधिरूढो यान्तमभ्यसरम् ॥ (२७४।०)
ato 'śmakendrameva turagādhirūḍho yāntamabhyasaram ||
तावत् सर्वा एव तत्सेना यदयमेतावतो ऽपरिमितस्यास्मत्सैन्यस्योपर्येक एवाभ्यागच्छति तत्र भवानीवर एवासाधारणं कारणं नान्यत् इति निश्चित्यालेख्यालिखिता इवावस्थिताः ॥ (२७५।०)
tāvat sarvā eva tatsenā yadayametāvato 'parimitasyāsmatsainyasyoparyeka evābhyāgacchati tatra bhavānīvara evāsādhāraṇaṃ kāraṇaṃ nānyat iti niścityālekhyālikhitā ivāvasthitāḥ ||
ततो मयाभिगम्य संगराय समाहूतो वसन्तभानुः समेत्य मामसिप्रहारेण दृढमभ्यहन् ॥ (२७६।०)
tato mayābhigamya saṃgarāya samāhūto vasantabhānuḥ sametya māmasiprahāreṇa dṛḍhamabhyahan ||
अहं च शिक्षाविशेषविफलिततदसिप्रहारः प्रतिप्रहारेण तं प्रहृत्यावकृत्तमश्मकेन्द्रशिरो ऽवनौ विनिपात्य तत्सैनिकानवदम् अतः परमपि ये युयुत्सवो भवन्ति ते समेत्य मया युध्यन्ताम् ॥ (२७७।०)
ahaṃ ca śikṣāviśeṣaviphalitatadasiprahāraḥ pratiprahāreṇa taṃ prahṛtyāvakṛttamaśmakendraśiro 'vanau vinipātya tatsainikānavadam ataḥ paramapi ye yuyutsavo bhavanti te sametya mayā yudhyantām ||
न चेद्राजतनयचरणप्रणामं विधाय तदीयाः सन्तः स्वस्ववृत्त्युपभोगपूर्वकं निजान्निजानधिकारान्निःशङ्कं परिपालयन्तः सुखेनावतिष्ठन्तु इति ॥ (२७८।०)
na cedrājatanayacaraṇapraṇāmaṃ vidhāya tadīyāḥ santaḥ svasvavṛttyupabhogapūrvakaṃ nijānnijānadhikārānniḥśaṅkaṃ paripālayantaḥ sukhenāvatiṣṭhantu iti ||
मद्वचनश्रवणानन्तरं सर्वे ऽप्यश्मकेन्द्रसेवकाः स्वस्ववाहनात् सहसावतीर्य राजसूनुमानस्य तद्वशवर्तिनः समभवन् ॥ (२७९।०)
madvacanaśravaṇānantaraṃ sarve 'pyaśmakendrasevakāḥ svasvavāhanāt sahasāvatīrya rājasūnumānasya tadvaśavartinaḥ samabhavan ||
ततो ऽहं तदश्मकेन्द्रराज्यं राजसूनुसाद् विधाय तद्रक्षणार्थं मौलान् स्वानधिकारिणो नियुज्यात्मीभूतेनाश्मकेन्द्रसैन्येन च साकं विदर्भानभ्येत्य राजधान्यां तं राजतनयं भास्करवर्माणमभिषिच्य पित्र्ये पदे न्यवेशयम् ॥ (२८०।०)
tato 'haṃ tadaśmakendrarājyaṃ rājasūnusād vidhāya tadrakṣaṇārthaṃ maulān svānadhikāriṇo niyujyātmībhūtenāśmakendrasainyena ca sākaṃ vidarbhānabhyetya rājadhānyāṃ taṃ rājatanayaṃ bhāskaravarmāṇamabhiṣicya pitrye pade nyaveśayam ||
एकदा च मात्रा वसुन्धरया सहावस्थितं तं राजानं व्यजिज्ञपम् मयैकस्य कार्यस्यारम्भश्चिकीर्षितो ऽस्ति ॥ (२८१।०)
ekadā ca mātrā vasundharayā sahāvasthitaṃ taṃ rājānaṃ vyajijñapam mayaikasya kāryasyārambhaścikīrṣito 'sti ||
स यावन्न सिध्यति तावन्मया न कुत्राप्येकत्रावस्थातुं शक्यम् ॥ (२८२।०)
sa yāvanna sidhyati tāvanmayā na kutrāpyekatrāvasthātuṃ śakyam ||
अत इयं मद्भार्या त्वद्भगिनी मञ्जुवादिनी कियन्त्यहानि युष्मदन्तिकमेव तिष्ठतु ॥ (२८३।०)
ata iyaṃ madbhāryā tvadbhaginī mañjuvādinī kiyantyahāni yuṣmadantikameva tiṣṭhatu ||
अहं च यावदिष्टजनोपलम्भं कियन्तमप्यनेहसं भुवं विभ्रम्य तमासाद्य पुनरत्र समेष्यामि इत्याकर्ण्य मात्रानुमतेन राज्ञाहमगादि यद् एतद् अस्माकम् एतद्राज्योपलम्भलक्षणस्यैतावतो ऽभ्युदयस्यासाधारणो हेतुर्भवानेव ॥ (२८४।०)
ahaṃ ca yāvadiṣṭajanopalambhaṃ kiyantamapyanehasaṃ bhuvaṃ vibhramya tamāsādya punaratra sameṣyāmi ityākarṇya mātrānumatena rājñāhamagādi yad etad asmākam etadrājyopalambhalakṣaṇasyaitāvato 'bhyudayasyāsādhāraṇo heturbhavāneva ||
भवन्तं विना क्षणमप्यस्माभिरियं राज्यधूर्न निर्वाह्या ॥ (२८५।०)
bhavantaṃ vinā kṣaṇamapyasmābhiriyaṃ rājyadhūrna nirvāhyā ||
अतः किमेवं वक्ति भवान् इत्याकर्ण्य मया प्रत्यवादि युष्माभिरयं चिन्तालवो ऽपि न चित्ते चिन्तनीयः ॥ (२८६।०)
ataḥ kimevaṃ vakti bhavān ityākarṇya mayā pratyavādi yuṣmābhirayaṃ cintālavo 'pi na citte cintanīyaḥ ||
युष्मद्गृहे यः सचिवरत्नमार्यकेतुरस्ति स ईदृग्विधानामनेकेषां राज्यानां धुरमुद्वोढुं शक्तः ॥ (२८७।०)
yuṣmadgṛhe yaḥ sacivaratnamāryaketurasti sa īdṛgvidhānāmanekeṣāṃ rājyānāṃ dhuramudvoḍhuṃ śaktaḥ ||
ततस्तं तत्र नियुज्याहं गमिष्यामि इत्यादिवचनसंदोहैः प्रलोभितो ऽपि सजननीको नृपो ऽनेकैराग्रहैर्मां कियन्तमपि कालं प्रयाणोपक्रमात् न्यवर्तयत् ॥ (२८८।०)
tatastaṃ tatra niyujyāhaṃ gamiṣyāmi ityādivacanasaṃdohaiḥ pralobhito 'pi sajananīko nṛpo 'nekairāgrahairmāṃ kiyantamapi kālaṃ prayāṇopakramāt nyavartayat ||
उत्कलाधिपतेः प्रचण्डवर्मणो राज्यं मह्यं प्रादान् ॥ (२८९।०)
utkalādhipateḥ pracaṇḍavarmaṇo rājyaṃ mahyaṃ prādān ||
अहं च तद्राज्यमात्मसात्कृत्वा राजानमामन्त्र्य यावत्त्वदन्वेषणाय प्रयाणोपक्रमं करोमि तावदेवाङ्गनाथेन सिंहवर्मणा स्वसाहाय्यायाकारितो ऽत्र समागतः पूर्वपुण्यपरिपाकात्स्वामिना समगंसि इति ॥ (२९०।०)
ahaṃ ca tadrājyamātmasātkṛtvā rājānamāmantrya yāvattvadanveṣaṇāya prayāṇopakramaṃ karomi tāvadevāṅganāthena siṃhavarmaṇā svasāhāyyāyākārito 'tra samāgataḥ pūrvapuṇyaparipākātsvāminā samagaṃsi iti ||
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते विश्रुतचरितं नामाष्टम उच्छ्वासः ॥ (२९१।०)
iti śrīdaṇḍinaḥ kṛtau daśakumāracarite viśrutacaritaṃ nāmāṣṭama ucchvāsaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.