DKCar, 2, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
मिथिलाम् अप्रविश्यैव बहिः क्वचिन्मठिकायां विश्रमितुम् एत्य कयापि वृद्धतापस्या दत्तपाद्यः क्षणमलिन्दभूमाव् अवास्थिषि ॥ (२।१)
mithilām apraviśyaiva bahiḥ kvacinmaṭhikāyāṃ viśramitum etya kayāpi vṛddhatāpasyā dattapādyaḥ kṣaṇamalindabhūmāv avāsthiṣi ||
तस्यास्तु मद्दर्शनादेव किमप्याबद्धधारमश्रु प्रावर्तत ॥ (३।१)
tasyāstu maddarśanādeva kimapyābaddhadhāramaśru prāvartata ||
किमेतदम्ब कथय कारणम् इति पृष्टा सकरुणमाचष्ट जैवातृक ननु श्रूयते पतिरस्या मिथिलायाः प्रहारवर्मा नामासीत् ॥ (४।१)
kimetadamba kathaya kāraṇam iti pṛṣṭā sakaruṇamācaṣṭa jaivātṛka nanu śrūyate patirasyā mithilāyāḥ prahāravarmā nāmāsīt ||
तस्य खलु मगधराजो राजहंसः परं मित्रमासीत् ॥ (५।१)
tasya khalu magadharājo rājahaṃsaḥ paraṃ mitramāsīt ||
तयोश्च वल्लभे बलशम्बलयोरिव वसुमतीप्रियंवदे सख्यमप्रतिममधत्ताम् ॥ (६।१)
tayośca vallabhe balaśambalayoriva vasumatīpriyaṃvade sakhyamapratimamadhattām ||
अथ प्रथमगर्बाभिनन्दितां तां च प्रियसखीं दिदृक्षुः प्रियंवदा वसुमतीं सह भर्त्रा पुष्पपुरमगमत् ॥ (७।१)
atha prathamagarbābhinanditāṃ tāṃ ca priyasakhīṃ didṛkṣuḥ priyaṃvadā vasumatīṃ saha bhartrā puṣpapuramagamat ||
तस्मिनेव च समये मालवेन मगधराजस्य महज्जन्यमजनि ॥ (८।१)
tasmineva ca samaye mālavena magadharājasya mahajjanyamajani ||
तत्र लेशतो ऽपि दुर्लक्ष्यां गतिमगमन्मगधराजः मैथिलेन्द्रस्तु मालवेन्द्रप्रयत्नप्राणितः स्वविषयं प्रतिनिवृत्तो ज्येष्ठस्य संहारवर्मणः सुतैर् विकटवर्मप्रभृतिभिर् व्याप्तं राज्यमाकर्ण्य स्वस्रीयात् सुह्यपतेर् दण्डावयवम् आदित्सुर् अटवीपदम् अवगाह्य लुब्धकलुप्तसर्वस्वो ऽभूत् ॥ (९।१)
tatra leśato 'pi durlakṣyāṃ gatimagamanmagadharājaḥ maithilendrastu mālavendraprayatnaprāṇitaḥ svaviṣayaṃ pratinivṛtto jyeṣṭhasya saṃhāravarmaṇaḥ sutair vikaṭavarmaprabhṛtibhir vyāptaṃ rājyamākarṇya svasrīyāt suhyapater daṇḍāvayavam āditsur aṭavīpadam avagāhya lubdhakaluptasarvasvo 'bhūt ||
तत्सुतेन च कनीयसा हस्तवर्तिना सहैकाकिना वनचरशरवर्षभयपलायिता वनमगाहिषि ॥ (१०।१)
tatsutena ca kanīyasā hastavartinā sahaikākinā vanacaraśaravarṣabhayapalāyitā vanamagāhiṣi ||
तत्र च मे शार्दूलनखावलीनिपतितायाः पाणिभ्रष्टः स बालकः कस्यापि कपिलाशवस्य क्रोडमभ्यलीयत ॥ (११।१)
tatra ca me śārdūlanakhāvalīnipatitāyāḥ pāṇibhraṣṭaḥ sa bālakaḥ kasyāpi kapilāśavasya kroḍamabhyalīyata ||
तच्छवाकर्षिणश्च व्याघ्रस्यासून् इषुर् इष्वसनयन्त्रमुक्तः क्षणाद् अलिक्षत् ॥ (१२।१)
tacchavākarṣiṇaśca vyāghrasyāsūn iṣur iṣvasanayantramuktaḥ kṣaṇād alikṣat ||
सा त्वहं मोहसुप्ता केनापि वृष्णिपालेनोपनीय स्वं कुटीरमावेश्यकृपयोपक्रान्तव्रणा स्वस्थीभूय स्वभर्तुर् अन्तिकम् उपतिष्ठासुर् असहायतया यावद्व्याकुलीभवामि तावन्ममैव दुहिता सह यूना केनापि तमेवोद्देशमागमत् ॥ (१४।१)
sā tvahaṃ mohasuptā kenāpi vṛṣṇipālenopanīya svaṃ kuṭīramāveśyakṛpayopakrāntavraṇā svasthībhūya svabhartur antikam upatiṣṭhāsur asahāyatayā yāvadvyākulībhavāmi tāvanmamaiva duhitā saha yūnā kenāpi tamevoddeśamāgamat ||
रुदितान्ते च सा सार्थघाते स्वहस्तगतस्य राजपुत्रस्य किरातभर्तृहस्तगमनम् आत्मनश्च केनापि वनचरेण व्रणविरोपणम् स्वस्थायाश्च पुनस्तेनोपयन्तुं चिन्तिताया निकृष्टजातिसंसर्गवैक्लव्यात् प्रत्याख्यानपारुष्यम् तदक्षणेण चामुना विविक्ते विपिने स्वशिरःकर्तनोद्यमम् अनेन यूना यदृच्छया दृष्टेन तस्य दुरात्मनो हननम् आत्मनश्चोपयमनम् इत्यकथयत् ॥ (१६।१)
ruditānte ca sā sārthaghāte svahastagatasya rājaputrasya kirātabhartṛhastagamanam ātmanaśca kenāpi vanacareṇa vraṇaviropaṇam svasthāyāśca punastenopayantuṃ cintitāyā nikṛṣṭajātisaṃsargavaiklavyāt pratyākhyānapāruṣyam tadakṣaṇeṇa cāmunā vivikte vipine svaśiraḥkartanodyamam anena yūnā yadṛcchayā dṛṣṭena tasya durātmano hananam ātmanaścopayamanam ityakathayat ||
स तु पृष्टो मैथिलेन्द्रस्यैव को ऽपि सेवकः कारणविलम्बी तन्मार्गानुसारिजातः ॥ (१७।१)
sa tu pṛṣṭo maithilendrasyaiva ko 'pi sevakaḥ kāraṇavilambī tanmārgānusārijātaḥ ||
सह तेन भर्तुरन्तिकमुपसृत्य पुत्रवृत्तान्तेन श्रोत्रमस्य देव्याः प्रियंवदायाश्चादहाव ॥ (१८।१)
saha tena bharturantikamupasṛtya putravṛttāntena śrotramasya devyāḥ priyaṃvadāyāścādahāva ||
स च राजा दिष्टदोषाज्ज्येष्ठपुत्रैश्चिरं विगृह्य पुनरसहिष्णुतयातिमात्रं चिरं प्रयुध्य बद्धः ॥ (१९।१)
sa ca rājā diṣṭadoṣājjyeṣṭhaputraiściraṃ vigṛhya punarasahiṣṇutayātimātraṃ ciraṃ prayudhya baddhaḥ ||
दग्धा पुनरहम् अस्मिन् अपि वार्धके हतजीवितम् अपारयन्ती हातुं प्रव्रज्यां किलाग्रहीषम् ॥ (२१।१)
dagdhā punaraham asmin api vārdhake hatajīvitam apārayantī hātuṃ pravrajyāṃ kilāgrahīṣam ||
दुहिता तु मम हतजीविताकृष्टा विकटवर्ममहादेवी कल्पसुन्दरी किलाशिश्रियत् ॥ (२२।१)
duhitā tu mama hatajīvitākṛṣṭā vikaṭavarmamahādevī kalpasundarī kilāśiśriyat ||
तौ चेद् राजपुत्रौ निरुपद्रवाव् एवावर्धिष्येताम् इयता कालेन तवेमां वयोऽवस्थामम्प्रक्ष्येताम् ॥ (२३।१)
tau ced rājaputrau nirupadravāv evāvardhiṣyetām iyatā kālena tavemāṃ vayo'vasthāmamprakṣyetām ||
तयोश्च सतोर्न दायादा नरेन्द्रस्य प्रसह्यकारिणो भवेयुः इति प्रमन्युर् अभिरुरोद ॥ (२४।१)
tayośca satorna dāyādā narendrasya prasahyakāriṇo bhaveyuḥ iti pramanyur abhiruroda ||
श्रुत्वा च तापसीगिरमहमपि प्रवृद्धवाप्पो निगृढम् अभ्यधाम् यद्येवमम्ब समाश्वसिहि ॥ (२५।१)
śrutvā ca tāpasīgiramahamapi pravṛddhavāppo nigṛḍham abhyadhām yadyevamamba samāśvasihi ||
नन्वन्ति कश्चिन्मुनिस्त्वया तदवस्थया पुत्राभ्युपपादनार्थं याचितस्तेन स लब्धो वर्धतश्च ॥ (२६।१)
nanvanti kaścinmunistvayā tadavasthayā putrābhyupapādanārthaṃ yācitastena sa labdho vardhataśca ||
शक्यश्च मयासौ विकटवर्मा यता कथंचिद् उपश्लिष्य व्यापादयितुम् ॥ (३०।१)
śakyaśca mayāsau vikaṭavarmā yatā kathaṃcid upaśliṣya vyāpādayitum ||
अनुजाः पुनरतिबहवः तैरपि घटन्ते पौरजानपदाः ॥ (३१।१)
anujāḥ punaratibahavaḥ tairapi ghaṭante paurajānapadāḥ ||
मां तु न कश्चिद् इहत्यर्ः इदृक्तया जनो जानाति ॥ (३२।१)
māṃ tu na kaścid ihatyarḥ idṛktayā jano jānāti ||
पितरावपि तावन्मां न संविदाते किमुतेतरे तमेनमर्थमुपायेन साधयिष्यामि इत्यगादिषम् ॥ (३३।१)
pitarāvapi tāvanmāṃ na saṃvidāte kimutetare tamenamarthamupāyena sādhayiṣyāmi ityagādiṣam ||
सा तु हर्षनिर्भरनिपीडिता चिरं प्ररुद्य बहुं विलप्य शान्ता पुनः स्वमात्रा राजान्तःपुरवृत्तान्ताख्याने न्ययुज्यत ॥ (३४।१)
sā tu harṣanirbharanipīḍitā ciraṃ prarudya bahuṃ vilapya śāntā punaḥ svamātrā rājāntaḥpuravṛttāntākhyāne nyayujyata ||
उक्तं च तया कुमार कामरूपेश्वरस्य कलिन्दवर्मनाम्नः कन्या कल्पसुन्दरी कलासु रूपे चाप्सरसो ऽप्यतिक्रान्ता पतिमभिभूय वर्तते ॥ (३५।१)
uktaṃ ca tayā kumāra kāmarūpeśvarasya kalindavarmanāmnaḥ kanyā kalpasundarī kalāsu rūpe cāpsaraso 'pyatikrāntā patimabhibhūya vartate ||
तदेकवल्लभः स तु बह्ववरोधो ऽपि विकटवर्मा इति ॥ (३६।१)
tadekavallabhaḥ sa tu bahvavarodho 'pi vikaṭavarmā iti ||
तामवोचम् उपसर्पैनां मत्प्रयुक्तैर्गन्धमाल्यैः ॥ (३७।१)
tāmavocam upasarpaināṃ matprayuktairgandhamālyaiḥ ||
उपजनयचासमानदोषनिन्दादिना स्वभर्तरि द्वेषम् ॥ (३८।१)
upajanayacāsamānadoṣanindādinā svabhartari dveṣam ||
अनुरूपभर्तृगामिनीनां च वासवदत्तादीनां वर्णनेन ग्राहयानुशयम् ॥ (३९।१)
anurūpabhartṛgāminīnāṃ ca vāsavadattādīnāṃ varṇanena grāhayānuśayam ||
अवरोधनान्तरेषु च राज्ञो विलसितानि सुगूढान्यपि प्रयत्नेनान्विष्य प्रकाशयन्ती मानसस्या वर्धय इति ॥ (४०।१)
avarodhanāntareṣu ca rājño vilasitāni sugūḍhānyapi prayatnenānviṣya prakāśayantī mānasasyā vardhaya iti ||
पुनरिदमम्बामवोचम् इत्थमेव त्वयाप्यनन्यव्यापारया नृपाङ्गनासावुपस्थातव्या ॥ (४१।१)
punaridamambāmavocam itthameva tvayāpyananyavyāpārayā nṛpāṅganāsāvupasthātavyā ||
प्रत्यहं च यद्यत्र वृत्तं तदस्मि त्वयैव बोध्यः मदुक्ता पुनरियमुदर्कस्वादुनो ऽस्मत्कर्मणः प्रसाधनाय छायेवानयायिनी कल्पसुन्दरीमनुवर्तताम् इति ॥ (४२।१)
pratyahaṃ ca yadyatra vṛttaṃ tadasmi tvayaiva bodhyaḥ maduktā punariyamudarkasvāduno 'smatkarmaṇaḥ prasādhanāya chāyevānayāyinī kalpasundarīmanuvartatām iti ||
केषुचिद्दिनेषु गतेष्वाचष्ट मां मदम्बा वत्स माधवीव पिचुमन्दाश्लेषिणी यथासौ शोच्यमात्मानं मन्येत तथोपपाद्य स्थापिता ॥ (४४।१)
keṣuciddineṣu gateṣvācaṣṭa māṃ madambā vatsa mādhavīva picumandāśleṣiṇī yathāsau śocyamātmānaṃ manyeta tathopapādya sthāpitā ||
पुनरहमभिलिख्यात्मनः प्रतिकृतम् इत्यममुष्यै नेया ॥ (४६।१)
punarahamabhilikhyātmanaḥ pratikṛtam ityamamuṣyai neyā ||
नीतां चैनां निर्वर्ण्य सा नियतमेवं वक्ष्यति ॥ (४७।१)
nītāṃ caināṃ nirvarṇya sā niyatamevaṃ vakṣyati ||
तस्य यदुत्तरं सा दास्यति तदहमस्मि प्रतिबोधनीयः इति ॥ (५०।१)
tasya yaduttaraṃ sā dāsyati tadahamasmi pratibodhanīyaḥ iti ||
सा तथा इति राजकुलमुपसंक्रम्य प्रतिनिवृत्ता मामेकान्ते न्यवेदयत् वत्स दर्शितो ऽसौ चित्रपटस्तस्यै मत्तकाशिन्यै ॥ (५१।१)
sā tathā iti rājakulamupasaṃkramya pratinivṛttā māmekānte nyavedayat vatsa darśito 'sau citrapaṭastasyai mattakāśinyai ||
चित्रीयमाणा चासौ भुवनमिदं सनाथीकृतं यद्देवे ऽपि कुसुमधन्वनि नेदृशी वपुःश्रीः संनिधत्ते ॥ (५२।१)
citrīyamāṇā cāsau bhuvanamidaṃ sanāthīkṛtaṃ yaddeve 'pi kusumadhanvani nedṛśī vapuḥśrīḥ saṃnidhatte ||
न च तमवैमि य ईदृशम् इदम् इहत्यो निर्मिमीते ॥ (५४।१)
na ca tamavaimi ya īdṛśam idam ihatyo nirmimīte ||
केनेदमालिखितम् इत्यादृतवती व्याहृतवती च ॥ (५५।१)
kenedamālikhitam ityādṛtavatī vyāhṛtavatī ca ||
मया च स्मेरयोदीरितम् देवि सदृशमाज्ञापयसि ॥ (५६।१)
mayā ca smerayodīritam devi sadṛśamājñāpayasi ||
भगवान् मकरकेतुर् अप्य् एवं सुन्दरम् इति न शक्यमेव संभावयितुम् ॥ (५७।१)
bhagavān makaraketur apy evaṃ sundaram iti na śakyameva saṃbhāvayitum ||
क्वचिदीदृशमपि रूपं दैवशक्त्या सम्भवेत् ॥ (५९।१)
kvacidīdṛśamapi rūpaṃ daivaśaktyā sambhavet ||
अथ तु यद्येवंरूपो रूपानुरूपशिल्पशीलविद्याज्ञानकौशलो युवा महाकुलीनश्च कश्चित्संनिहितः स्यात् स किं लप्स्यते इति ॥ (६०।१)
atha tu yadyevaṃrūpo rūpānurūpaśilpaśīlavidyājñānakauśalo yuvā mahākulīnaśca kaścitsaṃnihitaḥ syāt sa kiṃ lapsyate iti ||
शरीरं हृदयं जीवितमिति सर्वमिदमल्पमनर्हं च ॥ (६२।१)
śarīraṃ hṛdayaṃ jīvitamiti sarvamidamalpamanarhaṃ ca ||
ततो न किंचिल्लप्स्यते न चेदयं विप्रलम्भस् तस्यामुष्य दर्शनानुभवेन यथेदं चक्षुश्चरितार्थं भवेत्तथानुग्रहः कार्यः इति ॥ (६३।१)
tato na kiṃcillapsyate na cedayaṃ vipralambhas tasyāmuṣya darśanānubhavena yathedaṃ cakṣuścaritārthaṃ bhavettathānugrahaḥ kāryaḥ iti ||
भूयो ऽपि मया दृढतरीकर्तुम् उपन्यस्तम् अस्ति कोऽपि राजसूनुर्निगूढं चरन् ॥ (६४।१)
bhūyo 'pi mayā dṛḍhatarīkartum upanyastam asti ko'pi rājasūnurnigūḍhaṃ caran ||
अमुष्य वसन्तोत्सवे सहसखीभिर्नगरोपवनविहारिणीरतिरिव विग्रहिणी यदृच्छया दर्शनपथं गतासि ॥ (६५।१)
amuṣya vasantotsave sahasakhībhirnagaropavanavihāriṇīratiriva vigrahiṇī yadṛcchayā darśanapathaṃ gatāsi ||
गतश्चासौ कामशरैकलक्ष्यतां माम् अन्ववर्तिष्ट ॥ (६६।१)
gataścāsau kāmaśaraikalakṣyatāṃ mām anvavartiṣṭa ||
मया च वाम् अन्योन्यानुरूपैर् अन्यदुर्लभैर् आकारादिभिर् गुणातिशयैश्च प्रेर्यमाणया तद्रचितैरेव कुसुमशेखरस्रगनुलेपनादिभिश् चिरमुपासितासि ॥ (६७।१)
mayā ca vām anyonyānurūpair anyadurlabhair ākārādibhir guṇātiśayaiśca preryamāṇayā tadracitaireva kusumaśekharasraganulepanādibhiś ciramupāsitāsi ||
सादृश्यं च स्वमनेन स्वयमेवाभिलिख्य त्वत्समाधिगाढत्वदर्शनाय प्रेषितम् ॥ (६८।१)
sādṛśyaṃ ca svamanena svayamevābhilikhya tvatsamādhigāḍhatvadarśanāya preṣitam ||
एष चेदर्थो निश्चितस् तस्यामुष्यातिमानुषप्राणसत्त्वप्रज्ञाप्रकर्षस्य न किंचिद् दुष्करं नाम ॥ (६९।१)
eṣa cedartho niścitas tasyāmuṣyātimānuṣaprāṇasattvaprajñāprakarṣasya na kiṃcid duṣkaraṃ nāma ||
तया तदु किंचिद् इव ध्यात्वा पुनरभिहितम् अम्ब तव नैतदिदानीं गोप्यतम् ॥ (७२।१)
tayā tadu kiṃcid iva dhyātvā punarabhihitam amba tava naitadidānīṃ gopyatam ||
मम तातस्य राज्ञ प्रहारवर्मणा सह महती प्रीतिरासीत् ॥ (७४।१)
mama tātasya rājña prahāravarmaṇā saha mahatī prītirāsīt ||
मातुश्च मे मानवत्याः प्रियवयस्या देवी प्रियंवदासीत् ॥ (७५।१)
mātuśca me mānavatyāḥ priyavayasyā devī priyaṃvadāsīt ||
ताभ्यां पुनर् अजातापत्याभ्याम् एव कृतः समयो ऽभूत् आवयोः पुत्रमत्याः पुत्राय दुहितृमत्या दुहिता देया इति ॥ (७६।१)
tābhyāṃ punar ajātāpatyābhyām eva kṛtaḥ samayo 'bhūt āvayoḥ putramatyāḥ putrāya duhitṛmatyā duhitā deyā iti ||
तातस्तु मां जातां प्रनष्टापत्या प्रियंवदेति प्रार्थयमानाय विकटवर्मणे दैवाद्दत्तवान् ॥ (७७।१)
tātastu māṃ jātāṃ pranaṣṭāpatyā priyaṃvadeti prārthayamānāya vikaṭavarmaṇe daivāddattavān ||
अयं च निष्ठुरः पितृद्रोही नाप्युपपन्नसंस्थानः कामोपचारेष्व् अलब्धवैचक्षण्यः कलासु काव्यनाटकादिषु मन्दाभिनिवेशः शौर्योन्मादी दुर्विकत्थनो ऽनृतवादी चास्थानवर्षी ॥ (७८।१)
ayaṃ ca niṣṭhuraḥ pitṛdrohī nāpyupapannasaṃsthānaḥ kāmopacāreṣv alabdhavaicakṣaṇyaḥ kalāsu kāvyanāṭakādiṣu mandābhiniveśaḥ śauryonmādī durvikatthano 'nṛtavādī cāsthānavarṣī ||
नातिरोचते म एष भर्ता विशेषतश्चैषु वासरेषु यदयमुद्याने मदन्तरङ्गभूतां पुष्करिकामप्युपान्तवर्तिनीमनादृत्य मयि बद्धसापत्न्यमतसराम् अनात्मज्ञाम् आत्मनाटकीयां रमयन्तिकां नामापत्यनिर्विशेषं मत्संवर्धितायाश् चम्पकलतायां स्वयमवचिताभिः सुमनोभिर् अलमकार्षीत् ॥ (७९।१)
nātirocate ma eṣa bhartā viśeṣataścaiṣu vāsareṣu yadayamudyāne madantaraṅgabhūtāṃ puṣkarikāmapyupāntavartinīmanādṛtya mayi baddhasāpatnyamatasarām anātmajñām ātmanāṭakīyāṃ ramayantikāṃ nāmāpatyanirviśeṣaṃ matsaṃvardhitāyāś campakalatāyāṃ svayamavacitābhiḥ sumanobhir alamakārṣīt ||
मदुपभुक्तमुक्ते चित्रकूटगर्भवेदिकागते रत्नतस्य तया सह व्यहार्षीत् ॥ (८०।१)
madupabhuktamukte citrakūṭagarbhavedikāgate ratnatasya tayā saha vyahārṣīt ||
तत्किमित्यपेक्ष्यते परलोकभयं चैहिकेन दुःखेनान्तरितम् ॥ (८२।१)
tatkimityapekṣyate paralokabhayaṃ caihikena duḥkhenāntaritam ||
अविषह्यं हि योषिताम् अनङ्गशरनिषङ्गीभूतचेतसाम् अनिष्टजनसंवासयन्त्रणादुःखम् ॥ (८३।१)
aviṣahyaṃ hi yoṣitām anaṅgaśaraniṣaṅgībhūtacetasām aniṣṭajanasaṃvāsayantraṇāduḥkham ||
अतो ऽमुना पुरुषेण ममाद्योद्यानमाधवीगृहे समागमय ॥ (८४।१)
ato 'munā puruṣeṇa mamādyodyānamādhavīgṛhe samāgamaya ||
तद्वार्थाश्रवणमात्रेणैव हि ममातिमात्रं मनोऽनुरक्तम् ॥ (८५।१)
tadvārthāśravaṇamātreṇaiva hi mamātimātraṃ mano'nuraktam ||
अनेनामुष्य पदे प्रतिष्ठाप्य तमेवात्यन्तमुपचर्य जीविष्यामि इति ॥ (८७।१)
anenāmuṣya pade pratiṣṭhāpya tamevātyantamupacarya jīviṣyāmi iti ||
ततस्तस्या एव सकाशाद् अन्तःपुरनिवेशम् अन्तर्वंशिकपुरुषस्थान् प्रमदवनप्रदेशानपि विभागेनावगम्य अस्तगिरिकूटपातक्षुभितशोणित इव शोणीभवति भानुबिम्बे पश्चिमाम्बुधिपयःपातनिर्वापितपतङ्गाङ्गारधूमसंभार इव भरितनभसि तमसि विजृम्भते परदारपरामर्शोन्मुखस्य ममाचार्यकमिव कर्तुमुत्थिते गुरुपरिग्रहश्लाघिनि ग्रहाग्रेसरे क्षपाकरे कल्पसुन्दरीवदनपुण्डरीकेणेव मद्दर्शनातिरागप्रथमोपनतेन स्मयमानेन चन्द्रमण्डलेन संधुक्ष्यमाणतेजसि भुवनविजिगीषोद्यते देवे कुसुमधन्वनि यथोचितं शयनीयमभजे ॥ (९०।१)
tatastasyā eva sakāśād antaḥpuraniveśam antarvaṃśikapuruṣasthān pramadavanapradeśānapi vibhāgenāvagamya astagirikūṭapātakṣubhitaśoṇita iva śoṇībhavati bhānubimbe paścimāmbudhipayaḥpātanirvāpitapataṅgāṅgāradhūmasaṃbhāra iva bharitanabhasi tamasi vijṛmbhate paradāraparāmarśonmukhasya mamācāryakamiva kartumutthite guruparigrahaślāghini grahāgresare kṣapākare kalpasundarīvadanapuṇḍarīkeṇeva maddarśanātirāgaprathamopanatena smayamānena candramaṇḍalena saṃdhukṣyamāṇatejasi bhuvanavijigīṣodyate deve kusumadhanvani yathocitaṃ śayanīyamabhaje ||
किन्तु परकलत्रलङ्घनाद् धर्मपीडा भवेत् साप्यर्थकामयोर् द्वयोर् उपलम्भे शास्त्रकारैर् अनुमतैवेति ॥ (९२।१)
kintu parakalatralaṅghanād dharmapīḍā bhavet sāpyarthakāmayor dvayor upalambhe śāstrakārair anumataiveti ||
गुरुजनबन्धमोक्षोपायसंधिना मया चैष व्यतिक्रमः कृतः तदपि पापं निर्हृत्य कियत्यापि धर्मकलया मां समग्रयेद् इति ॥ (९३।१)
gurujanabandhamokṣopāyasaṃdhinā mayā caiṣa vyatikramaḥ kṛtaḥ tadapi pāpaṃ nirhṛtya kiyatyāpi dharmakalayā māṃ samagrayed iti ||
अपि त्वेतदाकर्ण्य देवो राजवाहनः सुहृदो वा किं नु वक्ष्यन्ति इति चिन्तापराधीन एव निद्रया परामृश्ये ॥ (९४।१)
api tvetadākarṇya devo rājavāhanaḥ suhṛdo vā kiṃ nu vakṣyanti iti cintāparādhīna eva nidrayā parāmṛśye ||
आह स्म च सौम्य उपहारवर्मन् मा स्म ते दुर्विकल्पो भूत् ॥ (९६।१)
āha sma ca saumya upahāravarman mā sma te durvikalpo bhūt ||
शङ्करजटाभारलालनोचिता सुरसरिदसौ वरवर्णिनी ॥ (९८।१)
śaṅkarajaṭābhāralālanocitā surasaridasau varavarṇinī ||
सा च कदाचिन् मद्विलोडनासहिष्णुर् मामशपत् एहि मर्त्यत्वम् इति ॥ (९९।१)
sā ca kadācin madviloḍanāsahiṣṇur māmaśapat ehi martyatvam iti ||
अशप्यत मया च यथेह बहुभोग्या तथा प्राप्यापि मानुष्यकम् अनेकसाधारणी भव इति ॥ (१००।१)
aśapyata mayā ca yatheha bahubhogyā tathā prāpyāpi mānuṣyakam anekasādhāraṇī bhava iti ||
अभ्यर्थितश्चानया एकपूर्वा पुनस्त्वामेवोपचर्य यावज्जीवं रमेयम् इति ॥ (१०१।१)
abhyarthitaścānayā ekapūrvā punastvāmevopacarya yāvajjīvaṃ rameyam iti ||
तदयमर्थो भव्य एव भवता निराशङ्क्यः इति ॥ (१०२।१)
tadayamartho bhavya eva bhavatā nirāśaṅkyaḥ iti ||
प्रतिबुध्य च प्रीतियुक्तस्तदहरपि प्रियासंकेतव्यतिकरादिस्मरणेनाहम् अनैषम् ॥ (१०३।१)
pratibudhya ca prītiyuktastadaharapi priyāsaṃketavyatikarādismaraṇenāham anaiṣam ||
अन्येद्युरनन्यथावृत्तिरनङ्गो मय्येवेषुवर्षमवर्षत् ॥ (१०४।१)
anyedyurananyathāvṛttiranaṅgo mayyeveṣuvarṣamavarṣat ||
कार्दमिकनिवसनश्च दृढतरपरिकरः खड्गपाणिर् उपहृतप्रकृतोपस्करः ॥ (१०७।१)
kārdamikanivasanaśca dṛḍhataraparikaraḥ khaḍgapāṇir upahṛtaprakṛtopaskaraḥ ||
स्मरन्मातृदत्तान्यभिज्ञानानि राजमन्दिरपरिखाम् उदम्भसम् उपातिष्ठम् ॥ (१०८।१)
smaranmātṛdattānyabhijñānāni rājamandiraparikhām udambhasam upātiṣṭham ||
अथोपखातं मातृगृहद्वारे पुष्करिकया प्रथमसंनिधापितां वेमुयष्टिम् आदाय तया शायितया च परिखाम् स्थापितया च प्राकारभित्तिमलङ्घयम् ॥ (१०९।१)
athopakhātaṃ mātṛgṛhadvāre puṣkarikayā prathamasaṃnidhāpitāṃ vemuyaṣṭim ādāya tayā śāyitayā ca parikhām sthāpitayā ca prākārabhittimalaṅghayam ||
अधिरुह्य पक्वेष्टकचितेन गोपुरोपरितलाधिरोहेण सोपानपथेन भुवमवातरम् ॥ (११०।१)
adhiruhya pakveṣṭakacitena gopuroparitalādhiroheṇa sopānapathena bhuvamavātaram ||
अवतीर्णश्च बकुलवीथीमतिक्रम्य चम्पकावलिवर्त्मना मनागिवोपसृत्योत्तराहि करुणं चक्रवाकमिथुनरवमशृणवम् ॥ (१११।१)
avatīrṇaśca bakulavīthīmatikramya campakāvalivartmanā manāgivopasṛtyottarāhi karuṇaṃ cakravākamithunaravamaśṛṇavam ||
पुनर् उदीचा पाटलिपथेन स्पर्शलभ्यविशालसौधकुड्योदरेण शरक्षेपमिव गत्वा पुनः प्राचा पिण्डीभाण्डीरषण्डमण्डितोभयपार्श्वेन सैकतपथेन किंचिद् उत्तरम् अतिक्रम्य पुनरवाचीं चूतवीथीमगाहिषि ॥ (११२।१)
punar udīcā pāṭalipathena sparśalabhyaviśālasaudhakuḍyodareṇa śarakṣepamiva gatvā punaḥ prācā piṇḍībhāṇḍīraṣaṇḍamaṇḍitobhayapārśvena saikatapathena kiṃcid uttaram atikramya punaravācīṃ cūtavīthīmagāhiṣi ||
ततश्च गहनतरम् उदरोपचितरत्नवेदिकं माधवीलतामण्डपम् ईषद्विवृतसमुद्गकोन्मिषितभासा दीपवर्त्या न्यरूपयम् ॥ (११३।१)
tataśca gahanataram udaropacitaratnavedikaṃ mādhavīlatāmaṇḍapam īṣadvivṛtasamudgakonmiṣitabhāsā dīpavartyā nyarūpayam ||
प्रविश्य चैकपार्श्वे फुल्लपुष्पनिरन्तरकुरण्टपोतपङ्क्तिभित्तिपरिगतं गर्भगृहम् अवनिपतितारुणाशोकलतामयम् अभिनवकुसुमकोरकपुलकलाञ्छितं प्रत्यग्रप्रवालपटलपाटलं कपाटम् उद्घाट्य प्राविक्षम् तत्र चासीत्स्वास्तीर्णं कुसुमशयनम् सुरतोपकरणवस्तुगर्भाश्चभृङ्गारकः ॥ (११४।१)
praviśya caikapārśve phullapuṣpanirantarakuraṇṭapotapaṅktibhittiparigataṃ garbhagṛham avanipatitāruṇāśokalatāmayam abhinavakusumakorakapulakalāñchitaṃ pratyagrapravālapaṭalapāṭalaṃ kapāṭam udghāṭya prāvikṣam tatra cāsītsvāstīrṇaṃ kusumaśayanam suratopakaraṇavastugarbhāścabhṛṅgārakaḥ ||
समुपविश्य मुहूर्तं विश्रान्तः परिमलम् अतिशयवन्तम् आघ्रासिषम् ॥ (११५।१)
samupaviśya muhūrtaṃ viśrāntaḥ parimalam atiśayavantam āghrāsiṣam ||
श्रुत्वैव संकेतगृहान्निर्गत्य रक्ताशोकस्कन्धपार्श्वव्यवहिताङ्गयष्टिः स्थितो ऽस्मि ॥ (११७।१)
śrutvaiva saṃketagṛhānnirgatya raktāśokaskandhapārśvavyavahitāṅgayaṣṭiḥ sthito 'smi ||
सा च सुभ्रूः सुषीमकामा शनैरुपेत्य तत्र मामदृष्ट्वा बलवद् अव्यथिष्ट ॥ (११८।१)
sā ca subhrūḥ suṣīmakāmā śanairupetya tatra māmadṛṣṭvā balavad avyathiṣṭa ||
व्यसृजच्च मत्तराजहंसविकण्ठरागवल्गुगद्गदां गिरम् व्यक्तमस्मि विप्रलब्धा ॥ (११९।१)
vyasṛjacca mattarājahaṃsavikaṇṭharāgavalgugadgadāṃ giram vyaktamasmi vipralabdhā ||
अयि हृदय किमिदमकार्यं कार्यवदध्यवसाय तदसंभवेन किमेवम् उत्ताम्यसि ॥ (१२१।१)
ayi hṛdaya kimidamakāryaṃ kāryavadadhyavasāya tadasaṃbhavena kimevam uttāmyasi ||
भगवन्पञ्चबाण कस्तवापराधः कृतो मया यदेवं दहसि न च भस्मीकरोषि इति ॥ (१२२।१)
bhagavanpañcabāṇa kastavāparādhaḥ kṛto mayā yadevaṃ dahasi na ca bhasmīkaroṣi iti ||
अथाहम् आविर्भूय विवृतदीपभाजनः भामिनि ननु बह्वपराद्धं भवत्या चित्तजन्मनो यदमुष्य जीवितभूता रतिराकृत्या कदर्थिता धनुर्यष्टिर्भ्रूलताभ्याम् भ्रमरमालामयी ज्या नीलालकद्युतिभिः अस्त्राण्यपाङ्गवीक्षितवृष्टिभिः महारजनरञ्जितध्वजपटांशुकं दन्तच्छदमयूखजालैः प्रथमसुहृन्मलयमारुतः परिमलपटीयसा निःश्वासपवनेन परभृतो ऽतिमञ्जुलैः प्रलापैः पुष्पमयी पताका भुजयष्टिभ्याम् दिग्विजयारम्भपूर्णकुम्भमिथुनम् उरोजकुम्भयुगलेन क्रीजासरो नाबिमम्डलेन संनाह्यरथः श्रोणिमण्डलेन भवनरत्नतोरणस्तम्भयुगलम् ऊरुयुगलेन लीलाकर्णकिसलयं चरणतलप्रभाभिः ॥ (१२३।१)
athāham āvirbhūya vivṛtadīpabhājanaḥ bhāmini nanu bahvaparāddhaṃ bhavatyā cittajanmano yadamuṣya jīvitabhūtā ratirākṛtyā kadarthitā dhanuryaṣṭirbhrūlatābhyām bhramaramālāmayī jyā nīlālakadyutibhiḥ astrāṇyapāṅgavīkṣitavṛṣṭibhiḥ mahārajanarañjitadhvajapaṭāṃśukaṃ dantacchadamayūkhajālaiḥ prathamasuhṛnmalayamārutaḥ parimalapaṭīyasā niḥśvāsapavanena parabhṛto 'timañjulaiḥ pralāpaiḥ puṣpamayī patākā bhujayaṣṭibhyām digvijayārambhapūrṇakumbhamithunam urojakumbhayugalena krījāsaro nābimamḍalena saṃnāhyarathaḥ śroṇimaṇḍalena bhavanaratnatoraṇastambhayugalam ūruyugalena līlākarṇakisalayaṃ caraṇatalaprabhābhiḥ ||
मां पुनर् अनपराधम् अधिकम् आयासयतीत्येष एव तस्य दोषः ॥ (१२५।१)
māṃ punar anaparādham adhikam āyāsayatītyeṣa eva tasya doṣaḥ ||
तत्प्रसीद सुन्दरि जीवय मां जीवनौषधिभिर् अवापाङ्गैर् अनङ्गभुजङ्गदष्टम् इत्य् आश्लिष्टवान् ॥ (१२६।१)
tatprasīda sundari jīvaya māṃ jīvanauṣadhibhir avāpāṅgair anaṅgabhujaṅgadaṣṭam ity āśliṣṭavān ||
अवसितार्थां चारक्तवलितेक्षणाम् ईषत्स्वेदरेखोद्भेदजर्जरितकपोलमूलाम् अनर्गलकलकलप्रलापिनीम् अकरुणदशनकररुहार्पणव्यतिकराम् अत्यर्थपरिश्लथाङ्गीम् आर्तामिव लक्षयित्वा मानसीं शारीरीं च धारणां शिथिलयन्नात्मानमपि तया समानार्थमापादयम् ॥ (१२८।१)
avasitārthāṃ cāraktavalitekṣaṇām īṣatsvedarekhodbhedajarjaritakapolamūlām anargalakalakalapralāpinīm akaruṇadaśanakararuhārpaṇavyatikarām atyarthapariślathāṅgīm ārtāmiva lakṣayitvā mānasīṃ śārīrīṃ ca dhāraṇāṃ śithilayannātmānamapi tayā samānārthamāpādayam ||
तत्क्षणविमुक्तसंगतौ रतावसानकं विधिम् अनुभवन्तौ चिरपरिचिताविवातिरूढविश्रम्भौ क्षणमवातिष्ठावहि ॥ (१२९।१)
tatkṣaṇavimuktasaṃgatau ratāvasānakaṃ vidhim anubhavantau ciraparicitāvivātirūḍhaviśrambhau kṣaṇamavātiṣṭhāvahi ||
पुनरहमुष्णमायतं च निःश्वस्य किंचिद् दीनदृष्टिः सचकितप्रसारिताभ्यां भुजाभ्याम् एनाम् अनतिपीडं परिष्वज्य नातिविशदम् अचुम्बिषम् ॥ (१३०।१)
punarahamuṣṇamāyataṃ ca niḥśvasya kiṃcid dīnadṛṣṭiḥ sacakitaprasāritābhyāṃ bhujābhyām enām anatipīḍaṃ pariṣvajya nātiviśadam acumbiṣam ||
अश्रुमुखी तु सा यदि प्रायासि नाथ प्रयातमेव मे जीवितं गणय ॥ (१३१।१)
aśrumukhī tu sā yadi prāyāsi nātha prayātameva me jīvitaṃ gaṇaya ||
न चेदसौ दासजनो निष्प्रयोजनः इत्यञ्जलिमवतंसतामनैषीत् ॥ (१३३।१)
na cedasau dāsajano niṣprayojanaḥ ityañjalimavataṃsatāmanaiṣīt ||
अवादिषं च ताम् अयि मुग्धे कः सचेतनः स्त्रियमभिकामयमानां नाभिनन्दति ॥ (१३४।१)
avādiṣaṃ ca tām ayi mugdhe kaḥ sacetanaḥ striyamabhikāmayamānāṃ nābhinandati ||
यदि मदनुग्रहनिश्चलस् तवाभिसंधिर् आचराविचारं मदुपदिष्टम् ॥ (१३५।१)
yadi madanugrahaniścalas tavābhisaṃdhir ācarāvicāraṃ madupadiṣṭam ||
आदर्शय रहसि राज्ञे मत्सादृश्यगर्भं चित्रपटम् ॥ (१३६।१)
ādarśaya rahasi rājñe matsādṛśyagarbhaṃ citrapaṭam ||
आचक्ष्व च किमियमाकृतिः पुरुषसौन्दर्यस्य पारमारूढा न वा इति ॥ (१३७।१)
ācakṣva ca kimiyamākṛtiḥ puruṣasaundaryasya pāramārūḍhā na vā iti ||
ब्रूहि भूयः यद्येवम् अस्ति कापि तापसी देशान्तरभ्रमणलब्धप्रागल्भ्या मम च मातृभूता ॥ (१३९।१)
brūhi bhūyaḥ yadyevam asti kāpi tāpasī deśāntarabhramaṇalabdhaprāgalbhyā mama ca mātṛbhūtā ||
तयेदमालेख्यरूपं पुरस्कृत्याहमुक्ता सो ऽस्ति तादृशो मन्त्रो येन त्वमुपोषिता पर्वणि विविक्तायां भूमौ पुरोहितैर्हुतमुक्ते सप्तार्चिषि नक्तमेकाकिनी शतं चन्दनसमिधः शतमगुरुसमिधः कर्पूरमुष्ठिः पट्टवस्त्राणि च प्रभूतानि हुत्वा भविष्यस्येवमाकृतिः ॥ (१४०।१)
tayedamālekhyarūpaṃ puraskṛtyāhamuktā so 'sti tādṛśo mantro yena tvamupoṣitā parvaṇi viviktāyāṃ bhūmau purohitairhutamukte saptārciṣi naktamekākinī śataṃ candanasamidhaḥ śatamagurusamidhaḥ karpūramuṣṭhiḥ paṭṭavastrāṇi ca prabhūtāni hutvā bhaviṣyasyevamākṛtiḥ ||
घण्टापुटक्वणिताहूतश्च भर्ता भवत्यै सर्वरहस्यमाख्याय निमीलिताक्षो यदि त्वामालिङ्गेत् इयमाकृतिरमुमुपसंक्रामेत् ॥ (१४२।१)
ghaṇṭāpuṭakvaṇitāhūtaśca bhartā bhavatyai sarvarahasyamākhyāya nimīlitākṣo yadi tvāmāliṅget iyamākṛtiramumupasaṃkrāmet ||
त्वं तु भविष्यसि यथापुराकारैव यदि भवत्यै भवत्प्रियाय चैवं रोचेत न चास्मिन्विधौ विसंवादः कायः इति ॥ (१४३।१)
tvaṃ tu bhaviṣyasi yathāpurākāraiva yadi bhavatyai bhavatpriyāya caivaṃ roceta na cāsminvidhau visaṃvādaḥ kāyaḥ iti ||
वपुश् चेदिदं तवाभिमतं सह सुहृन्मन्त्रिभिरनुजैः पौरजानपदैश्च सम्प्रधार्य तेषामप्यनुमते कर्मण्यभिमुखेन स्तेयम् इति ॥ (१४४।१)
vapuś cedidaṃ tavābhimataṃ saha suhṛnmantribhiranujaiḥ paurajānapadaiśca sampradhārya teṣāmapyanumate karmaṇyabhimukhena steyam iti ||
पुनरस्यामेव प्रमदवनवाटीशृङ्गाटिकायाम् आथर्वणिकेन विधिना संज्ञपितपशुनाभिहुत्य मुक्ते हिरण्यरेतसि धूमपटेन सम्प्रविष्टेन मयास्मिन् एव लतामण्डपे स्थातव्यम् ॥ (१४६।१)
punarasyāmeva pramadavanavāṭīśṛṅgāṭikāyām ātharvaṇikena vidhinā saṃjñapitapaśunābhihutya mukte hiraṇyaretasi dhūmapaṭena sampraviṣṭena mayāsmin eva latāmaṇḍape sthātavyam ||
त्वं पुनः प्रगाढायां प्रदोषवेलायाम् आलपिष्यसि कर्णे कृतनर्मस्मिता विकटवर्माणम् धूर्तो ऽसि त्वमकृतज्ञश्च ॥ (१४७।१)
tvaṃ punaḥ pragāḍhāyāṃ pradoṣavelāyām ālapiṣyasi karṇe kṛtanarmasmitā vikaṭavarmāṇam dhūrto 'si tvamakṛtajñaśca ||
मदनुग्रहलब्धेनापि रूपेण लोकलोचनोत्सवायमानेन मत्सपत्नीर् अभिरमयिष्यसि ॥ (१४८।१)
madanugrahalabdhenāpi rūpeṇa lokalocanotsavāyamānena matsapatnīr abhiramayiṣyasi ||
नाहमात्मविनाशाय वेतालोत्थापनम् आचरेयम् इति ॥ (१४९।१)
nāhamātmavināśāya vetālotthāpanam ācareyam iti ||
श्रुत्वेदं त्वद्वचः स यद्वदिष्यति तन्मह्यमेकाकिन्युपागत्य निवेदयिष्यसि ततः परमहमेव ज्ञास्यामि ॥ (१५०।१)
śrutvedaṃ tvadvacaḥ sa yadvadiṣyati tanmahyamekākinyupāgatya nivedayiṣyasi tataḥ paramahameva jñāsyāmi ||
मत्पदचिह्नानि चोपवने पुष्करिकया प्रमार्जय इति ॥ (१५१।१)
matpadacihnāni copavane puṣkarikayā pramārjaya iti ||
सा तथा इति शास्त्रोपदेशमिव मदुक्तमादृत्यातृप्तसुरतरागैव कथं कथमप्य् अगाद् अन्तःपुरम् ॥ (१५२।१)
sā tathā iti śāstropadeśamiva maduktamādṛtyātṛptasuratarāgaiva kathaṃ kathamapy agād antaḥpuram ||
अहमपि यथाप्रवेशं निर्गत्य स्वमेवावासम् अयासिषम् ॥ (१५३।१)
ahamapi yathāpraveśaṃ nirgatya svamevāvāsam ayāsiṣam ||
अथ सा मत्तकाशिनी तथा तमर्थमन्वतिष्ठत् ॥ (१५४।१)
atha sā mattakāśinī tathā tamarthamanvatiṣṭhat ||
अभ्रमच्च पौरजानपदेष्व् इयम् अद्भुतायमाना वार्ता राजा किल विकटवर्मा देवीमन्त्रबलेन देवयोग्यं वपुरासादयिष्यति ॥ (१५६।१)
abhramacca paurajānapadeṣv iyam adbhutāyamānā vārtā rājā kila vikaṭavarmā devīmantrabalena devayogyaṃ vapurāsādayiṣyati ||
स्वस्मिन् एवान्तःपुरोपवने स्वाग्रमहिष्यैव संपाद्यः किलायमर्थः ॥ (१५९।१)
svasmin evāntaḥpuropavane svāgramahiṣyaiva saṃpādyaḥ kilāyamarthaḥ ||
तथाहि बृहस्पतिप्रतिमबुद्धिभिर्मन्त्रिभिर् अप्यभ्यूह्यानुमतः ॥ (१६०।१)
tathāhi bṛhaspatipratimabuddhibhirmantribhir apyabhyūhyānumataḥ ||
यद्येवं भावि नान्यदतः परमस्ति किंचिद् अद्भुतम् ॥ (१६१।१)
yadyevaṃ bhāvi nānyadataḥ paramasti kiṃcid adbhutam ||
अचिन्त्यो हि मणिमन्त्रौषधीनां प्रभावः इति प्रसृतेषु लोकप्रवादेषु प्राप्ते पर्वदिवसे प्रगाढायां प्रौढतमसि प्रदोषवेलायाम् अन्तःपुरोद्यानादुदैरयद्धूर्जटिकण्ठधूम्रो धूमोद्गमः ॥ (१६२।१)
acintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ iti prasṛteṣu lokapravādeṣu prāpte parvadivase pragāḍhāyāṃ prauḍhatamasi pradoṣavelāyām antaḥpurodyānādudairayaddhūrjaṭikaṇṭhadhūmro dhūmodgamaḥ ||
क्षीराज्यदधितिलगौरसर्षपवसामांसरुधिराहुतीनां च परिमलः पवनानुसारी दिशि दिशि प्रावात्सीत् ॥ (१६३।१)
kṣīrājyadadhitilagaurasarṣapavasāmāṃsarudhirāhutīnāṃ ca parimalaḥ pavanānusārī diśi diśi prāvātsīt ||
प्रशान्ते च सहसा धूमोद्गमे तस्मिन् अहमविशम् ॥ (१६४।१)
praśānte ca sahasā dhūmodgame tasmin ahamaviśam ||
आलिङ्ग्य च मां सस्मितं समभ्यधत्त धूर्त सिद्धं ते समीहेतम् ॥ (१६६।१)
āliṅgya ca māṃ sasmitaṃ samabhyadhatta dhūrta siddhaṃ te samīhetam ||
अमुष्य प्रलोभनाय त्वदादिष्टया दिशा मयोक्तम् कितव न साधयामि ते सौन्दर्यम् ॥ (१६८।१)
amuṣya pralobhanāya tvadādiṣṭayā diśā mayoktam kitava na sādhayāmi te saundaryam ||
एवं सुन्दरो हि त्वमप्सरसामपि स्पृहणीयो भविष्यसि किमुत मानुषीणाम् ॥ (१६९।१)
evaṃ sundaro hi tvamapsarasāmapi spṛhaṇīyo bhaviṣyasi kimuta mānuṣīṇām ||
मधुकर इव निसर्गचपलो यत्र क्वचिदसज्जति भवादृशो नृशंसः इति ॥ (१७०।१)
madhukara iva nisargacapalo yatra kvacidasajjati bhavādṛśo nṛśaṃsaḥ iti ||
तेन तु मे पादयोर्निपत्याभिहितम् रम्भोरु सहस्व मत्कृतानि दुश्चरितानि ॥ (१७१।१)
tena tu me pādayornipatyābhihitam rambhoru sahasva matkṛtāni duścaritāni ||
मनसापि न चिन्तयेयम् इतः परम् इतरनारम् ॥ (१७२।१)
manasāpi na cintayeyam itaḥ param itaranāram ||
तद् अहम् ईदृशेन वैवाहिकेन नेपथ्येन त्वाम् अभिसृतवती ॥ (१७४।१)
tad aham īdṛśena vaivāhikena nepathyena tvām abhisṛtavatī ||
प्रागपि रागाग्निसाक्षिकमनङ्गेन गुणरूपा दत्तैव तुभ्यमेषा जाया ॥ (१७५।१)
prāgapi rāgāgnisākṣikamanaṅgena guṇarūpā dattaiva tubhyameṣā jāyā ||
पुनरपीमं जातवेदसं साक्षीकृत्य स्वहृदयेन दत्ता इति प्रपदेन चरणपृष्ठे निष्पीड्योत्क्षिप्तपादपार्ष्णिर् इतरेतरव्यतिषक्तकोमलाङ्गुलिदलेन भुजलताद्वयेन कन्धरां ममावेष्ट्य सलीलम् आननम् आनमय्य स्वयमुन्नमितमुखकमला विभ्रान्तविशालदृष्टिर् असकृद् अभ्यचुम्बत् ॥ (१७६।१)
punarapīmaṃ jātavedasaṃ sākṣīkṛtya svahṛdayena dattā iti prapadena caraṇapṛṣṭhe niṣpīḍyotkṣiptapādapārṣṇir itaretaravyatiṣaktakomalāṅgulidalena bhujalatādvayena kandharāṃ mamāveṣṭya salīlam ānanam ānamayya svayamunnamitamukhakamalā vibhrāntaviśāladṛṣṭir asakṛd abhyacumbat ||
अथैनाम् इहैव कुरण्टकगुल्मगर्भे तिष्ठ यावदहं निर्गत्य साधयेयं साध्यं सम्यक् इति विसृज्य तामुपसृत्य होमानलप्रदेशमशोकशाखावलम्बिनीं घण्टामचालयम् ॥ (१७७।१)
athainām ihaiva kuraṇṭakagulmagarbhe tiṣṭha yāvadahaṃ nirgatya sādhayeyaṃ sādhyaṃ samyak iti visṛjya tāmupasṛtya homānalapradeśamaśokaśākhāvalambinīṃ ghaṇṭāmacālayam ||
अकूजचच सा तं जनं कृतान्तदृतीवाह्वयन्ती ॥ (१७८।१)
akūjacaca sā taṃ janaṃ kṛtāntadṛtīvāhvayantī ||
प्रावर्तिषि चाहमगुरुचन्दनप्रमुखानि होतुम् ॥ (१७९।१)
prāvartiṣi cāhamagurucandanapramukhāni hotum ||
शङ्कापन्नमिव किंचित् सविस्मयं विचार्य तिष्ठन्तमब्रवम् ब्रूहि सत्यं भूयो ऽपि मे भगवन्तं चित्रभानुमेव साक्षीकृत्य ॥ (१८१।१)
śaṅkāpannamiva kiṃcit savismayaṃ vicārya tiṣṭhantamabravam brūhi satyaṃ bhūyo 'pi me bhagavantaṃ citrabhānumeva sākṣīkṛtya ||
न चेदनेन रूपेण मत्सपत्नीर् अभिरमयिष्यसि ततस्त्वयीदं रूपं संक्रामयेयम् इति ॥ (१८२।१)
na cedanena rūpeṇa matsapatnīr abhiramayiṣyasi tatastvayīdaṃ rūpaṃ saṃkrāmayeyam iti ||
स तदैव देव्यैवेयम् नोपधिः इति स्फुटोपजातसंप्रत्ययः प्रावर्तत शपथाय ॥ (१८३।१)
sa tadaiva devyaiveyam nopadhiḥ iti sphuṭopajātasaṃpratyayaḥ prāvartata śapathāya ||
यद्यप्सरोभिः संगच्छसे संगच्छस्व कामम् ॥ (१८६।१)
yadyapsarobhiḥ saṃgacchase saṃgacchasva kāmam ||
सो ऽब्रवीत् अस्ति बद्धो मत्पितुः कनीयान्भ्राता प्रहारवर्मा ॥ (१८९।१)
so 'bravīt asti baddho matpituḥ kanīyānbhrātā prahāravarmā ||
तं विषान्नेन व्यापाद्याजीर्णदोषं ख्यापयेयमिति मन्त्रिभिः सहा ध्यवसितम् ॥ (१९०।१)
taṃ viṣānnena vyāpādyājīrṇadoṣaṃ khyāpayeyamiti mantribhiḥ sahā dhyavasitam ||
अनुजाय विशालवर्मणे दण्डचक्रं पुण्ड्रदेशाभिक्रमणाय दित्सितम् ॥ (१९१।१)
anujāya viśālavarmaṇe daṇḍacakraṃ puṇḍradeśābhikramaṇāya ditsitam ||
पौरवृद्धश्च पाञ्चालिकः परित्रातश्च सार्थवाहः स्वनतिनाम्नो यवनाद्वज्रमेकं वसुंधरामूल्यं लधीयसार्धेण लभ्यमिति ममैकान्ते ऽमन्त्रयेताम् ॥ (१९२।१)
pauravṛddhaśca pāñcālikaḥ paritrātaśca sārthavāhaḥ svanatināmno yavanādvajramekaṃ vasuṃdharāmūlyaṃ ladhīyasārdheṇa labhyamiti mamaikānte 'mantrayetām ||
गृहपतिश्च ममान्तरङ्गभूतो जनपदमहत्तरः शतहलिर् अलीकवादशीलम् अवलेपवन्तं दुष्टग्रामण्यमनन्तसीरं जनपदकोपेन घातयेयमिति दण्डधरानुद्धारकर्मणि मत्प्रयोगान्नियोक्तुमभ्युपागमत् ॥ (१९३।१)
gṛhapatiśca mamāntaraṅgabhūto janapadamahattaraḥ śatahalir alīkavādaśīlam avalepavantaṃ duṣṭagrāmaṇyamanantasīraṃ janapadakopena ghātayeyamiti daṇḍadharānuddhārakarmaṇi matprayogānniyoktumabhyupāgamat ||
उपपद्यस्व स्वकर्मोचितां गतिम् इति छुरिकया द्विधाकृत्य कृत्तमात्रं तस्मिनेव प्रवृत्तस्फीतसर्पिषि हिरण्यरेतस्य् अजूहवम् ॥ (१९६।१)
upapadyasva svakarmocitāṃ gatim iti churikayā dvidhākṛtya kṛttamātraṃ tasmineva pravṛttasphītasarpiṣi hiraṇyaretasy ajūhavam ||
अथ स्त्रीस्वभावादीषद्विह्वलां हृदयवल्लभां समाश्वास्य हस्तकिसलये ऽवलम्ब्य गत्वा तद्गृहमनुज्ञयास्याः सर्वाण्यन्तःपुराण्याहूय सद्य एव सेवां दत्तवान् ॥ (१९८।१)
atha strīsvabhāvādīṣadvihvalāṃ hṛdayavallabhāṃ samāśvāsya hastakisalaye 'valambya gatvā tadgṛhamanujñayāsyāḥ sarvāṇyantaḥpurāṇyāhūya sadya eva sevāṃ dattavān ||
सविस्मितविलासिनीसार्थमध्ये कंचिद् विहृत्य कालं विसृष्टावरोधमण्डलस्तामेव संहतोरूम् ऊरूपपीडं भुजोपपीडं चोपगुह्य तल्पे ऽभिरमयन्नल्पामिव तां निशामत्यनैषम् ॥ (१९९।१)
savismitavilāsinīsārthamadhye kaṃcid vihṛtya kālaṃ visṛṣṭāvarodhamaṇḍalastāmeva saṃhatorūm ūrūpapīḍaṃ bhujopapīḍaṃ copaguhya talpe 'bhiramayannalpāmiva tāṃ niśāmatyanaiṣam ||
उषसि स्नात्वा कृतमङ्गलो मन्त्रिभिः सह समगच्छे ॥ (२०१।१)
uṣasi snātvā kṛtamaṅgalo mantribhiḥ saha samagacche ||
तांश्चाब्रवम् आर्याः रूपेणैव सह परिवृत्तौ मम स्वभावः ॥ (२०२।१)
tāṃścābravam āryāḥ rūpeṇaiva saha parivṛttau mama svabhāvaḥ ||
य एव विषान्नेन हन्तु चिन्तितः पता मे स मुक्त्वा स्वमेतद्राज्यं भूय एव ग्राहयितव्यः ॥ (२०३।१)
ya eva viṣānnena hantu cintitaḥ patā me sa muktvā svametadrājyaṃ bhūya eva grāhayitavyaḥ ||
पितृवदमुष्मिन्वयं शुश्रूषयैव वर्तामहे ॥ (२०४।१)
pitṛvadamuṣminvayaṃ śuśrūṣayaiva vartāmahe ||
भ्रातरं च विशालवर्माणमाहूयोक्तवान् वत्स न सुभिक्षाः सांप्रतं पुण्ड्राः ते दुःखमोहोपहतास् त्यक्तात्मानो राष्ट्रं नो न समृद्धमभिद्रवेयुः ॥ (२०६।१)
bhrātaraṃ ca viśālavarmāṇamāhūyoktavān vatsa na subhikṣāḥ sāṃprataṃ puṇḍrāḥ te duḥkhamohopahatās tyaktātmāno rāṣṭraṃ no na samṛddhamabhidraveyuḥ ||
अतो मुष्टिवधः सस्यवधो वा यदोत्पद्यते तदाभियास्यसि नाद्य यात्रा युक्ता इति ॥ (२०७।१)
ato muṣṭivadhaḥ sasyavadho vā yadotpadyate tadābhiyāsyasi nādya yātrā yuktā iti ||
नगरवृद्धावप्य् अवलापिषम् अल्पीयसा मूल्येन महार्हं वस्तु मास्तु मे लभ्यं धर्मरक्षायै तदनुगुणेनैव मूल्येनादः क्रीयताम् इति ॥ (२०८।१)
nagaravṛddhāvapy avalāpiṣam alpīyasā mūlyena mahārhaṃ vastu māstu me labhyaṃ dharmarakṣāyai tadanuguṇenaiva mūlyenādaḥ krīyatām iti ||
शतहलिं च राष्ट्रमुख्यमाहूयाख्यातवान् यो ऽसावनन्तसीरः प्रहारवर्मणः पक्ष इति निनाशयिषितः सो ऽपि पितरि मे प्रकृतिस्थि किमिति नाश्येत तत्त्वयापि तस्मिन्संरम्भो न कार्यः इति ॥ (२०९।१)
śatahaliṃ ca rāṣṭramukhyamāhūyākhyātavān yo 'sāvanantasīraḥ prahāravarmaṇaḥ pakṣa iti nināśayiṣitaḥ so 'pi pitari me prakṛtisthi kimiti nāśyeta tattvayāpi tasminsaṃrambho na kāryaḥ iti ||
त इमे सर्वम् आभिज्ञानिकम् उपलभ्य स एवायम् इति निश्चिन्वाना विस्मयमानाश्च मां महादेवीं च प्रशंसन्तो मन्त्रबलानि चोद्धोपयन्तो बन्धनात्पितरौ निष्क्रामय्य स्वं राज्यं प्रत्यपादयन् ॥ (२१०।१)
ta ime sarvam ābhijñānikam upalabhya sa evāyam iti niścinvānā vismayamānāśca māṃ mahādevīṃ ca praśaṃsanto mantrabalāni coddhopayanto bandhanātpitarau niṣkrāmayya svaṃ rājyaṃ pratyapādayan ||
अहं च तया मे धात्र्या सर्वमिदं ममाचेष्टितं रहसि पित्रोरवगमय्य प्रहर्षकाष्ठाधिरूढयोस्तयोः पादमूलमभजे ॥ (२११।१)
ahaṃ ca tayā me dhātryā sarvamidaṃ mamāceṣṭitaṃ rahasi pitroravagamayya praharṣakāṣṭhādhirūḍhayostayoḥ pādamūlamabhaje ||
अभज्ये च यौवराज्यलक्ष्म्या तदनुज्ञातया ॥ (२१२।१)
abhajye ca yauvarājyalakṣmyā tadanujñātayā ||
प्रसाधितात्मा देवपादविरहृदुःखदुर्भगान् भोगान् निर्विशन् भूयो ऽस्य पितृसखस्य सिंहवर्मणो लेख्याच्चण्डवर्मणश्चम्पाभियोगमवगम्य शत्रुवधो मित्ररक्षा चोभयमपि करणीयमेव इत्यलघुना लघुसमुत्थानेन सैन्यचक्रेणाभ्यसरम् ॥ (२१३।१)
prasādhitātmā devapādavirahṛduḥkhadurbhagān bhogān nirviśan bhūyo 'sya pitṛsakhasya siṃhavarmaṇo lekhyāccaṇḍavarmaṇaścampābhiyogamavagamya śatruvadho mitrarakṣā cobhayamapi karaṇīyameva ityalaghunā laghusamutthānena sainyacakreṇābhyasaram ||
अभवं च भूमित्स्वत्पादलक्ष्मीसाक्षात्क्रियामहोत्सवानन्दराशेः इति ॥ (२१४।१)
abhavaṃ ca bhūmitsvatpādalakṣmīsākṣātkriyāmahotsavānandarāśeḥ iti ||
श्रुत्वैतद्देवो राजवाहनः सन्मितमवादीत् पश्यत पारतल्पिकमुपधियुक्तमपि गुरुजनून्धव्यसनमुक्तिहेतुतया दुष्टामित्रप्रमापणाभ्युपायतया राज्योपलब्धिमूलतया च पुष्कलाव् अर्थधर्माव् अप्य् अरीरधत् ॥ (२१५।१)
śrutvaitaddevo rājavāhanaḥ sanmitamavādīt paśyata pāratalpikamupadhiyuktamapi gurujanūndhavyasanamuktihetutayā duṣṭāmitrapramāpaṇābhyupāyatayā rājyopalabdhimūlatayā ca puṣkalāv arthadharmāv apy arīradhat ||
किं हि बुद्धिमत्प्रयुक्तं नाभ्युपैति शोभाम् इति ॥ (२१६।१)
kiṃ hi buddhimatprayuktaṃ nābhyupaiti śobhām iti ||
अर्थपालमुखे निधाय स्निग्धदीर्घां दृष्टिम् आचष्टां भवानात्मीयचरितम् इत्यादिदेश ॥ (२१७।१)
arthapālamukhe nidhāya snigdhadīrghāṃ dṛṣṭim ācaṣṭāṃ bhavānātmīyacaritam ityādideśa ||
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते उपहारवर्मचरितं नाम तृतीय उच्छ्वासः ॥ (२१९।१)
iti śrīdaṇḍinaḥ kṛtau daśakumāracarite upahāravarmacaritaṃ nāma tṛtīya ucchvāsaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.