HBhVil, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
चैतन्यदेवं भगवन्तम् आश्रये श्रीवैष्णवानां प्रमुदेऽञ्जसा लिखन् । (१।१)
caitanyadevaṃ bhagavantam āśraye śrīvaiṣṇavānāṃ pramude'ñjasā likhan |
आवश्यकं कर्म विचार्य साधुभिः सार्धं समाहृत्य समस्तशास्त्रतः ॥ (१।२)
āvaśyakaṃ karma vicārya sādhubhiḥ sārdhaṃ samāhṛtya samastaśāstrataḥ ||
भक्तेर् विलासांश् चिनुते प्रबोधानन्दस्य शिष्यो भगवत्प्रियस्य । (२।१)
bhakter vilāsāṃś cinute prabodhānandasya śiṣyo bhagavatpriyasya |
गोपालभट्टो रघुनाथदासं संतोषयन् रूपसनातनौ च ॥ (२।२)
gopālabhaṭṭo raghunāthadāsaṃ saṃtoṣayan rūpasanātanau ca ||
जातं भक्तिविलासाख्यं तद्भक्ताः शीलयन्त्व् इमम् ॥ (३।२)
jātaṃ bhaktivilāsākhyaṃ tadbhaktāḥ śīlayantv imam ||
जीयासुर् आत्यन्तिकभक्तिनिष्ठाः श्रीवैष्णवा माथुरमण्डलेऽत्र । (४।१)
jīyāsur ātyantikabhaktiniṣṭhāḥ śrīvaiṣṇavā māthuramaṇḍale'tra |
काशीश्वरः कृष्णवने चकास्तु श्रीकृष्णदासश् च सलोकनाथः ॥ (४।२)
kāśīśvaraḥ kṛṣṇavane cakāstu śrīkṛṣṇadāsaś ca salokanāthaḥ ||
तत्र लेख्यप्रतिज्ञाआदौ सकारणं लेख्यं श्रीगुर्वाश्रयणं ततः । (५।१)
tatra lekhyapratijñāādau sakāraṇaṃ lekhyaṃ śrīgurvāśrayaṇaṃ tataḥ |
गुरुः शिष्यः परीक्षादिर् भगवान् मनवो ऽस्य च ॥ (५।२)
guruḥ śiṣyaḥ parīkṣādir bhagavān manavo 'sya ca ||
मन्त्राधिकारी सिद्ध्यादिशोधनं मन्त्रसंस्क्रियाः । (६।१)
mantrādhikārī siddhyādiśodhanaṃ mantrasaṃskriyāḥ |
दीक्षा नित्यं ब्राह्मकाले शुभोत्थानं पवित्रता । (६।२)
dīkṣā nityaṃ brāhmakāle śubhotthānaṃ pavitratā |
प्रातः स्मृत्यादि कृष्णस्य वाद्यादैश् च प्रबोधनम् ॥ (६।३)
prātaḥ smṛtyādi kṛṣṇasya vādyādaiś ca prabodhanam ||
निर्माल्योत्तारणाद्यादौ मङ्गलारात्रिकं ततः । (७।१)
nirmālyottāraṇādyādau maṅgalārātrikaṃ tataḥ |
मैत्रादिकृत्यं शौचाचमनं दन्तस्य धावनम् ॥ (७।२)
maitrādikṛtyaṃ śaucācamanaṃ dantasya dhāvanam ||
स्नानं तान्त्रिकसन्ध्यादि देवसद्मादिसंस्क्रिया ॥ (८।१)
snānaṃ tāntrikasandhyādi devasadmādisaṃskriyā ||
वस्त्रं पीठं चोर्ध्वपुण्ड्रं श्रीगोपीचन्दनादिकम् ॥ (९।२)
vastraṃ pīṭhaṃ cordhvapuṇḍraṃ śrīgopīcandanādikam ||
चक्रादिमुद्रा माला च गृहसन्ध्यार्चनं गुरोः । (१०।१)
cakrādimudrā mālā ca gṛhasandhyārcanaṃ guroḥ |
माहात्म्यं चाथ कृष्णस्य द्वारवेश्मान्तरार्चनम् ॥ (१०।२)
māhātmyaṃ cātha kṛṣṇasya dvāraveśmāntarārcanam ||
पूजार्थासनम् अर्घ्यादिस्थापनं विघ्नवारणम् । (११।१)
pūjārthāsanam arghyādisthāpanaṃ vighnavāraṇam |
श्रीगुर्वादिनतिर् भूतशुद्धिः प्राणविशोधनम् ॥ (११।२)
śrīgurvādinatir bhūtaśuddhiḥ prāṇaviśodhanam ||
न्यासमुद्रापञ्चकं च कृष्णध्यानान्तरार्चने । (१२।१)
nyāsamudrāpañcakaṃ ca kṛṣṇadhyānāntarārcane |
धूपो दीपश् च नैवेद्यं पानं होमो बलिक्रिया । (१६।१)
dhūpo dīpaś ca naivedyaṃ pānaṃ homo balikriyā |
अवगण्डूषाद्यास्यवासो दिव्यगन्धादिकं पुनः ॥ (१६।२)
avagaṇḍūṣādyāsyavāso divyagandhādikaṃ punaḥ ||
शङ्खादिवादनं साम्बुशङ्खनीराजनं स्तुतिः ॥ (१७।२)
śaṅkhādivādanaṃ sāmbuśaṅkhanīrājanaṃ stutiḥ ||
शङ्खाम्बुतीर्थं तुलसीपूजा तन्मृत्तिकादि च । (१९।१)
śaṅkhāmbutīrthaṃ tulasīpūjā tanmṛttikādi ca |
धात्रीस्नाननिषेधस्य कालो वृत्तेर् उपार्जनम् ॥ (१९।२)
dhātrīsnānaniṣedhasya kālo vṛtter upārjanam ||
मध्याह्ने वैशदेवादिश्राद्धं चानर्प्यम् अच्युते । (२०।१)
madhyāhne vaiśadevādiśrāddhaṃ cānarpyam acyute |
नैवेद्यभक्षणं सन्तः सत्सङ्गो ऽसदसङ्गतिः । (२१।१)
naivedyabhakṣaṇaṃ santaḥ satsaṅgo 'sadasaṅgatiḥ |
सतां भक्तिर् विष्णुशास्त्रं श्रीमद्भागवतं तथा । (२२।१)
satāṃ bhaktir viṣṇuśāstraṃ śrīmadbhāgavataṃ tathā |
लीलाकथा च भगवद्धर्माः सायं निजक्रियाः ॥ (२२।२)
līlākathā ca bhagavaddharmāḥ sāyaṃ nijakriyāḥ ||
नक्तं कृत्यान्यथो पूजाफलसिद्ध्यादिदर्शनम् ॥ (२३।२)
naktaṃ kṛtyānyatho pūjāphalasiddhyādidarśanam ||
शयनं महिमार्चायाः श्रीमन्नाम्नस् तथाद्भुतः ॥ (२४।२)
śayanaṃ mahimārcāyāḥ śrīmannāmnas tathādbhutaḥ ||
पक्षेष्व् एकादशी साङ्गा श्रीद्वादश्यष्टकं महत् ॥ (२५।२)
pakṣeṣv ekādaśī sāṅgā śrīdvādaśyaṣṭakaṃ mahat ||
कृत्यानि मार्गशीर्षादिमासेषु द्वादशेष्व् अपि । (२६।१)
kṛtyāni mārgaśīrṣādimāseṣu dvādaśeṣv api |
पुरश्चरणकृत्यानि मन्त्रं सिद्धस्य लक्षणम् ॥ (२६।२)
puraścaraṇakṛtyāni mantraṃ siddhasya lakṣaṇam ||
मूर्त्याविर्भावनं मूर्तिप्रतिष्ठा कृष्णमन्दिरम् । (२७।१)
mūrtyāvirbhāvanaṃ mūrtipratiṣṭhā kṛṣṇamandiram |
जीर्णोद्धृतिः श्रीतुलसीविवाहो ऽनन्यकर्म च ॥ (२७।२)
jīrṇoddhṛtiḥ śrītulasīvivāho 'nanyakarma ca ||
तत्र श्रीगुरूपसत्तिकारणम्कृपया कृष्णदेवस्य तद्भक्तजनसङ्गतः । (२८।१)
tatra śrīgurūpasattikāraṇamkṛpayā kṛṣṇadevasya tadbhaktajanasaṅgataḥ |
भक्तेर् माहात्म्यम् आकर्ण्य ताम् इच्छन् सद्गुरुं भजेत् ॥ (२८।२)
bhakter māhātmyam ākarṇya tām icchan sadguruṃ bhajet ||
अत्रानुभूयते नित्यं दुःखश्रेणी परत्र च । (२९।१)
atrānubhūyate nityaṃ duḥkhaśreṇī paratra ca |
दुःसहा श्रूयते शास्त्रात् तितीर्षेद् अपि तां सुधीः ॥ (२९।२)
duḥsahā śrūyate śāstrāt titīrṣed api tāṃ sudhīḥ ||
तथा चोक्तम् एकादशस्कन्धे लब्ध्वा सुदुर्लभम् इदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यम् अर्थदम् अनित्यम् अपीह धीरः । (३०।१)
tathā coktam ekādaśaskandhe labdhvā sudurlabham idaṃ bahusambhavānte mānuṣyam arthadam anityam apīha dhīraḥ |
तूर्णं यतेत न पतेद् अनुमृत्यु यावन् निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात् ॥ (३०।२)
tūrṇaṃ yateta na pated anumṛtyu yāvan niḥśreyasāya viṣayaḥ khalu sarvataḥ syāt ||
स्वयं श्रीभगवता च नृदेहम् आद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । (३१।१)
svayaṃ śrībhagavatā ca nṛdeham ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabhaṃ plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ॥ (३१।२)
mayānukūlena nabhasvateritaṃ pumān bhavābdhiṃ na taret sa ātmahā ||
अथ श्रीगुरूपसत्तिःतत्रैव श्रीप्रबुद्धयोगेश्वरोक्तौ तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । (३२।१)
atha śrīgurūpasattiḥtatraiva śrīprabuddhayogeśvaroktau tasmād guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam |
शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्य् उपशमाश्रयम् ॥ (३२।२)
śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇy upaśamāśrayam ||
स्वयं श्रीभगवदुक्तौ मदभिज्ञं गुरुं शान्तम् उपासीत मदात्मकम् ॥ (३३।१)
svayaṃ śrībhagavaduktau madabhijñaṃ guruṃ śāntam upāsīta madātmakam ||
विप्रं प्रध्वस्तकामप्रभृतिरिपुघटं निर्मलाङ्गं गरिष्ठां भक्तिं कृष्णाङ्घ्रिपङ्केरुहयुगलरजोरागिणीम् उद्वहन्तम् । (३४।२)
vipraṃ pradhvastakāmaprabhṛtiripughaṭaṃ nirmalāṅgaṃ gariṣṭhāṃ bhaktiṃ kṛṣṇāṅghripaṅkeruhayugalarajorāgiṇīm udvahantam |
वेत्तारं वेदशास्त्रागमविमलपथां संमतं सत्सु दान्तं विद्यां यः संविवित्सुः प्रवणतनुमना देशिकं संश्रयेत ॥ (३४।३)
vettāraṃ vedaśāstrāgamavimalapathāṃ saṃmataṃ satsu dāntaṃ vidyāṃ yaḥ saṃvivitsuḥ pravaṇatanumanā deśikaṃ saṃśrayeta ||
तद्विज्ञानार्थं स गुरुम् एवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् । (३५।२)
tadvijñānārthaṃ sa gurum evābhigacchet samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham |
अथ गुरूपसत्तिनित्यताश्रीभागवते दशमस्कन्धे श्रुतिस्तुतौ विजितहृषीकवायुभिर् अदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति यन्तुम् अतिलोलम् उपायखिदः । (३६।१)
atha gurūpasattinityatāśrībhāgavate daśamaskandhe śrutistutau vijitahṛṣīkavāyubhir adāntamanasturagaṃ ya iha yatanti yantum atilolam upāyakhidaḥ |
व्यसनशतान्विताः समवहाय गुरोश् चरणं वणिज इवाज सन्त्य् अकृतकर्णधरा जलधौ ॥ (३६।२)
vyasanaśatānvitāḥ samavahāya guroś caraṇaṃ vaṇija ivāja santy akṛtakarṇadharā jaladhau ||
नैषा तर्केण मतिर् आपनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ॥ (३७।२)
naiṣā tarkeṇa matir āpaneyā proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha ||
अथ विशेषतः श्रीगुरोर् लक्षणानिमन्त्रमुक्तावल्याम् । (३८।१)
atha viśeṣataḥ śrīguror lakṣaṇānimantramuktāvalyām |
आश्रमी क्रोधरहितो वेदवित् सर्वशास्त्रवित् ॥ (३८।३)
āśramī krodharahito vedavit sarvaśāstravit ||
श्रद्धावान् अनसूयश् च प्रियवाक् प्रियदर्शनः । (३९।१)
śraddhāvān anasūyaś ca priyavāk priyadarśanaḥ |
धीमान् अनुद्धतमतिः पूर्णो ऽहंताविमर्शकः । (४०।१)
dhīmān anuddhatamatiḥ pūrṇo 'haṃtāvimarśakaḥ |
सगुणो ऽर्चासु कृतधीः कृतज्ञः शिष्यवत्सलः ॥ (४०।२)
saguṇo 'rcāsu kṛtadhīḥ kṛtajñaḥ śiṣyavatsalaḥ ||
इत्यादिलक्षणैर् युक्तो गुरुः स्याद् गरिमानिधिः ॥ (४१।३)
ityādilakṣaṇair yukto guruḥ syād garimānidhiḥ ||
देवतोपासकः शान्तो विषयेष्व् अपि निःस्पृहः । (४२।२)
devatopāsakaḥ śānto viṣayeṣv api niḥspṛhaḥ |
अध्यात्मविद् ब्रह्मवादी वेदशास्त्रार्थकोविदः ॥ (४२।३)
adhyātmavid brahmavādī vedaśāstrārthakovidaḥ ||
उद्धर्तुं चैव संहर्तुं समर्थो ब्राह्मणोत्तमः । (४३।१)
uddhartuṃ caiva saṃhartuṃ samartho brāhmaṇottamaḥ |
तत्त्वज्ञो यन्त्रमन्त्राणां मर्मभेत्ता रहस्यवित् ॥ (४३।२)
tattvajño yantramantrāṇāṃ marmabhettā rahasyavit ||
पुरश्चरणकृद्धोममन्त्रसिद्धः प्रयोगवित् । (४४।१)
puraścaraṇakṛddhomamantrasiddhaḥ prayogavit |
तपस्वी सत्यवादी च गृहस्थो गुरुर् उच्यते ॥ (४४।२)
tapasvī satyavādī ca gṛhastho gurur ucyate ||
परिचर्यायशोलाभलिप्सुः शिष्याद् गुरुर् नहि । (४५।२)
paricaryāyaśolābhalipsuḥ śiṣyād gurur nahi |
कृपासिन्धुः सुसम्पूर्णः सर्वसत्त्वोपकारकः ॥ (४५।३)
kṛpāsindhuḥ susampūrṇaḥ sarvasattvopakārakaḥ ||
निःस्पृहः सर्वतः सिद्धः सर्वविद्याविशारदः । (४६।१)
niḥspṛhaḥ sarvataḥ siddhaḥ sarvavidyāviśāradaḥ |
श्रीनारदपञ्चरात्रे श्रीभगवन्नारदसंवादे । (४७।१)
śrīnāradapañcarātre śrībhagavannāradasaṃvāde |
ब्राह्मणः सर्वकालज्ञः कुर्यात् सर्वेष्व् अनुग्रहम् । (४७।२)
brāhmaṇaḥ sarvakālajñaḥ kuryāt sarveṣv anugraham |
तदभावाद् द्विजश्रेष्ठः शान्तात्मा भगवन्मयः ॥ (४७।३)
tadabhāvād dvijaśreṣṭhaḥ śāntātmā bhagavanmayaḥ ||
भावितात्मा च सर्वज्ञः शास्त्रज्ञः सत्क्रियापरः । (४८।१)
bhāvitātmā ca sarvajñaḥ śāstrajñaḥ satkriyāparaḥ |
क्षत्रविट्शूद्रजातीनां क्षत्रियो ऽनुग्रहे क्षमः । (४९।१)
kṣatraviṭśūdrajātīnāṃ kṣatriyo 'nugrahe kṣamaḥ |
क्षत्रियस्यापि च गुरोर् भावाद् ईदृशो यदि ॥ (४९।२)
kṣatriyasyāpi ca guror bhāvād īdṛśo yadi ||
वैश्यः स्यात् तेन कार्यश् च द्वये नित्यम् अनुग्रहः । (५०।१)
vaiśyaḥ syāt tena kāryaś ca dvaye nityam anugrahaḥ |
अनुग्रहाभिषेकौ च कार्यौ शूद्रस्य सर्वदा ॥ (५०।३)
anugrahābhiṣekau ca kāryau śūdrasya sarvadā ||
वर्णोत्तम्ऽथ च गुरौ सति या विश्रुतेऽपि च । (५१।२)
varṇottam'tha ca gurau sati yā viśrute'pi ca |
स्वदेशतो ऽथत् वान्यत्र नेदं कार्यं शुभार्थिना ॥ (५१।३)
svadeśato 'that vānyatra nedaṃ kāryaṃ śubhārthinā ||
विद्यमाने तु यः कुर्यात् यत्र तत्र विपर्ययम् । (५२।१)
vidyamāne tu yaḥ kuryāt yatra tatra viparyayam |
तस्येहामुत्र नाशः स्यात् तस्माच्छास्त्रोक्तम् आचरेत् ॥ (५२।२)
tasyehāmutra nāśaḥ syāt tasmācchāstroktam ācaret ||
क्षत्रविट्शूद्रजातीयः प्रातिलोम्यं न दीक्षयेत् ॥ (५३।१)
kṣatraviṭśūdrajātīyaḥ prātilomyaṃ na dīkṣayet ||
महाभागवतः श्रेष्ठो ब्राह्मणो वै गुरुर् नृणाम् । (५४।२)
mahābhāgavataḥ śreṣṭho brāhmaṇo vai gurur nṛṇām |
सर्वेषाम् एव लोकानाम् असौ पूज्यो यथा हरिः ॥ (५४।३)
sarveṣām eva lokānām asau pūjyo yathā hariḥ ||
सहस्रशाखाध्यायी च न गुरुः स्याद् अवैष्णवः ॥ (५५।२)
sahasraśākhādhyāyī ca na guruḥ syād avaiṣṇavaḥ ||
वैष्णवो ऽभिहितो ऽभिज्ञैर् इतरो ऽस्माद् अवैष्णवः ॥ (५६।२)
vaiṣṇavo 'bhihito 'bhijñair itaro 'smād avaiṣṇavaḥ ||
कालदन्तो ऽसितौष्ठश् च दुर्गन्धिश्वासवाहकः ॥ (५८।२)
kāladanto 'sitauṣṭhaś ca durgandhiśvāsavāhakaḥ ||
दुष्टलक्षणसम्पन्नो यद्यपि स्वयम् ईश्वरः । (५९।१)
duṣṭalakṣaṇasampanno yadyapi svayam īśvaraḥ |
शिष्यः शुद्धान्वयः श्रीमान् विनीतः प्रियदर्शनः । (६०।२)
śiṣyaḥ śuddhānvayaḥ śrīmān vinītaḥ priyadarśanaḥ |
सत्यवाक् पुण्यचरितो ऽदभ्रधीर् दम्भवर्जितः ॥ (६०।३)
satyavāk puṇyacarito 'dabhradhīr dambhavarjitaḥ ||
इत्यादिलक्षणैर् युक्तः शिष्यो दीक्षाधिकारवान् ॥ (६३।२)
ityādilakṣaṇair yuktaḥ śiṣyo dīkṣādhikāravān ||
अमान्य् अमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढसौहृदः । (६४।२)
amāny amatsaro dakṣo nirmamo dṛḍhasauhṛdaḥ |
असत्वरो ऽर्थजिज्ञासुर् अनसूयुर् अमोघवाक् ॥ (६४।३)
asatvaro 'rthajijñāsur anasūyur amoghavāk ||
अलसा मलिनाः क्लिष्टा दाम्भिकाः कृपणास् तथा । (६५।२)
alasā malināḥ kliṣṭā dāmbhikāḥ kṛpaṇās tathā |
विदुषां वैरिणश् चैव अज्ञाः पण्डितमानिनः । (६७।१)
viduṣāṃ vairiṇaś caiva ajñāḥ paṇḍitamāninaḥ |
भ्रष्टव्रताश् च ये कष्टवृत्तयः पिशुनाः खलाः ॥ (६७।२)
bhraṣṭavratāś ca ye kaṣṭavṛttayaḥ piśunāḥ khalāḥ ||
बह्वाशिनः क्रूरचेष्टा दुरात्मनश् च निन्दित । (६८।१)
bahvāśinaḥ krūraceṣṭā durātmanaś ca nindita |
इत्य् एवमादयो ऽप्य् अन्ये पापिष्ठाः पुरुषाधमाः ॥ (६८।२)
ity evamādayo 'py anye pāpiṣṭhāḥ puruṣādhamāḥ ||
अकृत्येभ्यो ऽनिवार्याश् च गुरुशिक्षासहिष्णवः । (६९।१)
akṛtyebhyo 'nivāryāś ca guruśikṣāsahiṣṇavaḥ |
एवम्भूताः परित्याज्याः शिष्यत्वे नोपकल्पिताः ॥ (६९।२)
evambhūtāḥ parityājyāḥ śiṣyatve nopakalpitāḥ ||
यद्य् एते ह्य् उपकल्पेरन् देवताक्रोशभाजनाः । (७०।१)
yady ete hy upakalperan devatākrośabhājanāḥ |
भवन्तीह दरिद्रास् ते पुत्रदारविवर्जिताः ॥ (७०।२)
bhavantīha daridrās te putradāravivarjitāḥ ||
नारकाश् चैव देहान्ते तिर्यञ्चः प्रभवन्ति ते ॥ (७१।१)
nārakāś caiva dehānte tiryañcaḥ prabhavanti te ||
ते हेतुवादिनः प्रोक्तास् तेभ्यस् तन्त्रं न दापयेत् ॥ (७३।२)
te hetuvādinaḥ proktās tebhyas tantraṃ na dāpayet ||
तयोः परीक्षा चान्यो ऽन्यम् एकाब्दं सहवासतः । (७४।१)
tayoḥ parīkṣā cānyo 'nyam ekābdaṃ sahavāsataḥ |
तयोर् वत्सरवासेन ज्ञातान्योन्यस्वभावयोः । (७५।२)
tayor vatsaravāsena jñātānyonyasvabhāvayoḥ |
गुरुता शिष्यता चेति नान्यथैवेति निश्चयः ॥ (७५।३)
gurutā śiṣyatā ceti nānyathaiveti niścayaḥ ||
सद्गुरुः स्वाश्रितं शिष्यं वर्षम् एकं परीक्षयेत् ॥ (७७।२)
sadguruḥ svāśritaṃ śiṣyaṃ varṣam ekaṃ parīkṣayet ||
राज्ञि चामात्यजा दोषाः पत्नीपापं स्वभर्तरि । (७८।१)
rājñi cāmātyajā doṣāḥ patnīpāpaṃ svabhartari |
तथा शिष्यार्जितं पापं गुरुः प्राप्नोति निश्चितम् ॥ (७८।२)
tathā śiṣyārjitaṃ pāpaṃ guruḥ prāpnoti niścitam ||
संतोषयेद् अकुटिलाद्रेतरान्तरात्मा तं स्वैर् धनैश् च वपुषाप्य् अनुकूलवाण्या । (७९।२)
saṃtoṣayed akuṭilādretarāntarātmā taṃ svair dhanaiś ca vapuṣāpy anukūlavāṇyā |
अब्दत्रयं कमलनाभधियातिधीरस् तुष्टे विवक्षतु गुराव् अथ मन्त्रदीक्षाम् ॥ (७९।३)
abdatrayaṃ kamalanābhadhiyātidhīras tuṣṭe vivakṣatu gurāv atha mantradīkṣām ||
अथ विशेषतः श्रीगुरुसेवाविधिःकौर्मे श्रीव्यासगीतायाम् । (८०।१)
atha viśeṣataḥ śrīgurusevāvidhiḥkaurme śrīvyāsagītāyām |
उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधो ऽस्याहरेत् सदा । (८०।२)
udakumbhaṃ kuśān puṣpaṃ samidho 'syāharet sadā |
मार्जनं लेपनं नित्यम् अङ्गानां वाससां चरेत् ॥ (८०।३)
mārjanaṃ lepanaṃ nityam aṅgānāṃ vāsasāṃ caret ||
साधयेद् दन्तकाष्ठादीन् कृत्यं चास्मै निवेदयेत् ॥ (८२।१)
sādhayed dantakāṣṭhādīn kṛtyaṃ cāsmai nivedayet ||
अनापृच्छ्य न गन्तव्यं भवेत् प्रियहिते रसः । (८३।१)
anāpṛcchya na gantavyaṃ bhavet priyahite rasaḥ |
जृम्भाहास्यादिकं चैव कण्ठप्रावरणं तथा । (८४।१)
jṛmbhāhāsyādikaṃ caiva kaṇṭhaprāvaraṇaṃ tathā |
वर्जयेत् सन्निधौ नित्यम् अथास्फोटनम् एव च ॥ (८४।२)
varjayet sannidhau nityam athāsphoṭanam eva ca ||
श्रेयस् तु गुरुवद् वृत्तिर् नित्यम् एव समाचरेत् । (८५।२)
śreyas tu guruvad vṛttir nityam eva samācaret |
गुरुपुत्रेषु दारेषु गुरोश् चैव स्वबन्धुषु ॥ (८५।३)
guruputreṣu dāreṣu guroś caiva svabandhuṣu ||
उत्सादनं वै गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने । (८६।१)
utsādanaṃ vai gātrāṇāṃ snāpanocchiṣṭabhojane |
न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोः शौचम् एव च ॥ (८६।२)
na kuryād guruputrasya pādayoḥ śaucam eva ca ||
असवर्णास् तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥ (८७।२)
asavarṇās tu saṃpūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ ||
अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनम् एव च । (८८।१)
abhyañjanaṃ snāpanaṃ ca gātrotsādanam eva ca |
गुरुपत्न्या च कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥ (८८।२)
gurupatnyā ca kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam ||
स्नानोदकं तथा छायां लङ्घयेन् न कदाचन ॥ (८९।३)
snānodakaṃ tathā chāyāṃ laṅghayen na kadācana ||
गुरोर् अग्रे पृथक्पूजाम् अद्वैतं च परित्यजेत् । (९०।१)
guror agre pṛthakpūjām advaitaṃ ca parityajet |
दीक्षां व्याख्यां प्रभुत्वं च गुरोर् अग्रे विवर्जयेत् ॥ (९०।२)
dīkṣāṃ vyākhyāṃ prabhutvaṃ ca guror agre vivarjayet ||
यत्र यत्र गुरुं पश्येत् तत्र तत्र कृताञ्जलि । (९१।२)
yatra yatra guruṃ paśyet tatra tatra kṛtāñjali |
प्रणमेत् दण्डवद् भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ (९१।३)
praṇamet daṇḍavad bhūmau chinnamūla iva drumaḥ ||
वस्त्रं छायां तथा शिष्यो लङ्घयेन् न कदाचन ॥ (९२।२)
vastraṃ chāyāṃ tathā śiṣyo laṅghayen na kadācana ||
नोदाहरेद् गुरोर् नाम परोक्षम् अपि केवलम् । (९३।२)
nodāhared guror nāma parokṣam api kevalam |
गुरोर् गुरौ संनिहिते गुरुवद् धृतिम् आचरेत् । (९४।१)
guror gurau saṃnihite guruvad dhṛtim ācaret |
न चाविसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरून् अभिवादयेत् ॥ (९४।२)
na cāvisṛṣṭo guruṇā svān gurūn abhivādayet ||
यथा तथा यत्र तत्र न गृह्णीयाच् च केवलम् । (९५।२)
yathā tathā yatra tatra na gṛhṇīyāc ca kevalam |
अभक्त्या न गुरोर् नाम गृह्णीयाच् च यतात्मवान् ॥ (९५।३)
abhaktyā na guror nāma gṛhṇīyāc ca yatātmavān ||
प्रणवः श्रीस् ततो नाम विष्णुशब्दाद् अनन्तरम् । (९६।१)
praṇavaḥ śrīs tato nāma viṣṇuśabdād anantaram |
न तम् आज्ञापयेन् मोहात् तस्याज्ञां न च लङ्घयेत् । (९७।२)
na tam ājñāpayen mohāt tasyājñāṃ na ca laṅghayet |
नानिवेद्य गुरोः किंचिद् भोक्तव्यं वा गुरोस् तथा ॥ (९७।३)
nānivedya guroḥ kiṃcid bhoktavyaṃ vā guros tathā ||
आयान्तम् अग्रतो गच्छेद् गच्छन्तं तम् अनुव्रजेत् । (९८।२)
āyāntam agrato gacched gacchantaṃ tam anuvrajet |
यत् किंचिद् अन्नपानादि प्रियं द्रव्यं मनोरमम् । (९९।१)
yat kiṃcid annapānādi priyaṃ dravyaṃ manoramam |
समर्प्य गुरवे पश्चात् स्वयं भुञ्जीत प्रत्यहम् ॥ (९९।२)
samarpya gurave paścāt svayaṃ bhuñjīta pratyaham ||
न गुरोर् अप्रियं कुर्यात् ताडितः पीडितो ऽपि वा । (१००।२)
na guror apriyaṃ kuryāt tāḍitaḥ pīḍito 'pi vā |
नावमन्येत तद्वाक्यं नाप्रियं हि समाचरेत् ॥ (१००।३)
nāvamanyeta tadvākyaṃ nāpriyaṃ hi samācaret ||
आचार्यस्य प्रियं कुर्यात् प्राणैर् अपि धनैर् अपि । (१०१।१)
ācāryasya priyaṃ kuryāt prāṇair api dhanair api |
यो वक्ति न्यायरहितम् अन्यायेन शृणोति यः । (१०२।२)
yo vakti nyāyarahitam anyāyena śṛṇoti yaḥ |
ताव् उभौ नरकं घोरं व्रजतः कालम् अक्षयम् ॥ (१०२।३)
tāv ubhau narakaṃ ghoraṃ vrajataḥ kālam akṣayam ||
त्रायस्व भो जगन्नाथ गुरो संसारवह्निना । (१०३।२)
trāyasva bho jagannātha guro saṃsāravahninā |
दग्धं मां कालदष्टं च त्वाम् अहं शरणं गतः ॥ (१०३।३)
dagdhaṃ māṃ kāladaṣṭaṃ ca tvām ahaṃ śaraṇaṃ gataḥ ||
पादाम्बुजैकभाग् एव दीक्षा ग्राह्या मनीषिभिः ॥ (१०४।२)
pādāmbujaikabhāg eva dīkṣā grāhyā manīṣibhiḥ ||
सत्त्वं रजस् तम इति प्रकृतेर् गुणास् तैर् युक्तः परमपुरुष एक इहास्य धत्ते । (१०५।२)
sattvaṃ rajas tama iti prakṛter guṇās tair yuktaḥ paramapuruṣa eka ihāsya dhatte |
स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर् नॄणां स्युः ॥ (१०५।३)
sthityādaye hariviriñcihareti saṃjñāḥ śreyāṃsi tatra khalu sattvatanor nṝṇāṃ syuḥ ||
अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद् विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः । (१०६।२)
athāpi yatpādanakhāvasṛṣṭaṃ jagad viriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ |
सेशं पुनात्य् अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः ॥ (१०६।३)
seśaṃ punāty anyatamo mukundāt ko nāma loke bhagavatpadārthaḥ ||
तन् निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशयाः । (१०७।२)
tan niśamyātha munayo vismitā muktasaṃśayāḥ |
भूयांसं श्रद्दधुर् विष्णुं यतः शान्तिर् यतो ऽभयम् ॥ (१०७।३)
bhūyāṃsaṃ śraddadhur viṣṇuṃ yataḥ śāntir yato 'bhayam ||
पाद्मे वैशाखमाहात्म्ये यमब्राह्मणसंवादे । (१०८।१)
pādme vaiśākhamāhātmye yamabrāhmaṇasaṃvāde |
व्यामोहाय चराचरस्य जगतस् ते ते पुराणागमास् तां ताम् एव हि देवतां परमिकां जल्पन्तु कल्पावधि । (१०८।२)
vyāmohāya carācarasya jagatas te te purāṇāgamās tāṃ tām eva hi devatāṃ paramikāṃ jalpantu kalpāvadhi |
सिद्धान्ते पुनर् एक एव भगवान् विष्णुः समस्तागमव्यापारेषु विवेचनव्यतिकरं नीतेषु निश्चीयते ॥ (१०८।३)
siddhānte punar eka eva bhagavān viṣṇuḥ samastāgamavyāpāreṣu vivecanavyatikaraṃ nīteṣu niścīyate ||
सत्यं सत्यं पुनः सत्यम् उत्क्षिप्य भुजम् उच्यते । (१०९।२)
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyam utkṣipya bhujam ucyate |
वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात् परः ॥ (१०९।३)
vedācchāstraṃ paraṃ nāsti na devaḥ keśavāt paraḥ ||
अरिर् मित्रं विष्ं पथ्यम् अधर्मो धर्मतां व्रजेत् । (११०।२)
arir mitraṃ viṣṃ pathyam adharmo dharmatāṃ vrajet |
मन्निमित्तं कृतं पापम् अपि धर्माय कल्पते । (१११।२)
mannimittaṃ kṛtaṃ pāpam api dharmāya kalpate |
माम् अनादृत्य धर्मो ऽपि पापं स्यान् मत्प्रभावतः ॥ (१११।३)
mām anādṛtya dharmo 'pi pāpaṃ syān matprabhāvataḥ ||
अत एवोक्तं स्कान्दे श्रीब्रह्मनारदसंवादे । (११२।१)
ata evoktaṃ skānde śrībrahmanāradasaṃvāde |
वासुदेवं परित्यज्य यो ऽन्यं देवम् उपासते । (११२।२)
vāsudevaṃ parityajya yo 'nyaṃ devam upāsate |
स्वमातरं परित्यज्य श्वपचीं वन्दते हि सः ॥ (११२।३)
svamātaraṃ parityajya śvapacīṃ vandate hi saḥ ||
वासुदेवं परित्यज्य यो ऽन्यं देवम् उपासते । (११३।२)
vāsudevaṃ parityajya yo 'nyaṃ devam upāsate |
त्यक्त्वामृतं स मूढात्मा भुङ्क्ते हलाहलं विषम् ॥ (११३।३)
tyaktvāmṛtaṃ sa mūḍhātmā bhuṅkte halāhalaṃ viṣam ||
यस् तु विष्णुं परित्यज्य मोहाद् अन्यम् उपासते । (११४।२)
yas tu viṣṇuṃ parityajya mohād anyam upāsate |
स हेमराशिम् उत्सृज्य पांशुराशिं जिघृक्षति ॥ (११४।३)
sa hemarāśim utsṛjya pāṃśurāśiṃ jighṛkṣati ||
अनादृत्य तु यो विष्णुम् अन्यदेवं समाश्रयेत् । (११५।१)
anādṛtya tu yo viṣṇum anyadevaṃ samāśrayet |
गङ्गाम्भसः स तृष्णार्तो मृगतृष्णां प्रधावति ॥ (११५।२)
gaṅgāmbhasaḥ sa tṛṣṇārto mṛgatṛṣṇāṃ pradhāvati ||
यो मोहाद् विष्णुम् अन्येन हीनदेवेन दुर्मतिः । (११६।२)
yo mohād viṣṇum anyena hīnadevena durmatiḥ |
साधारणं सकृद् ब्रूते सो ऽन्त्यजो नान्त्यजो ऽन्त्यजः ॥ (११६।३)
sādhāraṇaṃ sakṛd brūte so 'ntyajo nāntyajo 'ntyajaḥ ||
न लभेयुः पुनर् भक्तिं हरेर् ऐकान्तिकीं जनाः । (११७।२)
na labheyuḥ punar bhaktiṃ harer aikāntikīṃ janāḥ |
यस् तु नारायणं देवं ब्रह्मरुद्रादिदैवतैः । (११८।२)
yas tu nārāyaṇaṃ devaṃ brahmarudrādidaivataiḥ |
समत्वेनैव वीक्षेत स पाषण्डी भवेद् ध्रुवम् ॥ (११८।३)
samatvenaiva vīkṣeta sa pāṣaṇḍī bhaved dhruvam ||
सहस्रनामस्तोत्रादौ श्लोकौघाः सन्ति चेदृशाः । (११९।१)
sahasranāmastotrādau ślokaughāḥ santi cedṛśāḥ |
विशेषतः सत्त्वनिष्ठैः सेव्यो विष्णुर् न चापरः ॥ (११९।२)
viśeṣataḥ sattvaniṣṭhaiḥ sevyo viṣṇur na cāparaḥ ||
हरिर् एव सदाराध्यो भवद्भिः सत्त्वसंस्थितैः । (१२०।२)
harir eva sadārādhyo bhavadbhiḥ sattvasaṃsthitaiḥ |
विष्णुमन्त्रं सदा विप्राः पठध्वं ध्यात केशवम् ॥ (१२०।३)
viṣṇumantraṃ sadā viprāḥ paṭhadhvaṃ dhyāta keśavam ||
ईदृङ्माहात्म्यवाक्येषु संगृहीतेषु सर्वतः । (१२१।१)
īdṛṅmāhātmyavākyeṣu saṃgṛhīteṣu sarvataḥ |
ग्रन्थबाहुल्यदोषः स्याल् लिख्यन्तेऽपेक्षितानि तत् ॥ (१२१।२)
granthabāhulyadoṣaḥ syāl likhyante'pekṣitāni tat ||
मन्त्रान् श्रीमन्त्रराजादीन् वैष्णवान् गुर्वनुग्रहात् । (१२२।२)
mantrān śrīmantrarājādīn vaiṣṇavān gurvanugrahāt |
सर्वैश्वर्यं जपन् प्राप्य याति विष्णोः परं पदम् ॥ (१२२।३)
sarvaiśvaryaṃ japan prāpya yāti viṣṇoḥ paraṃ padam ||
पुण्यं वर्षसहस्रैर् यैः कृतं सुविपुलं तपः । (१२३।१)
puṇyaṃ varṣasahasrair yaiḥ kṛtaṃ suvipulaṃ tapaḥ |
जपन्ति वैष्णवान् मन्त्रान् नरास् ते लोकपावनाः ॥ (१२३।२)
japanti vaiṣṇavān mantrān narās te lokapāvanāḥ ||
प्रजपन् वैष्णवान् मन्त्रान् यं यं पश्यति चक्षुषा । (१२४।२)
prajapan vaiṣṇavān mantrān yaṃ yaṃ paśyati cakṣuṣā |
पदा वा संस्पृशेत् सद्यो मुच्यतेऽसौ महाभयात् ॥ (१२४।३)
padā vā saṃspṛśet sadyo mucyate'sau mahābhayāt ||
लिख्यते विष्णुमन्त्राणां महिमाथ विशेषतः । (१२५।१)
likhyate viṣṇumantrāṇāṃ mahimātha viśeṣataḥ |
तात्पर्यतः श्रीगोपालमन्त्रमाहात्म्यपुष्टये ॥ (१२५।२)
tātparyataḥ śrīgopālamantramāhātmyapuṣṭaye ||
तत्र द्वादशाक्षराष्टाक्षरयोर् माहात्म्यम्पद्मपुराणे देवदूतविकुण्डलसंवादे । (१२६।१)
tatra dvādaśākṣarāṣṭākṣarayor māhātmyampadmapurāṇe devadūtavikuṇḍalasaṃvāde |
सदीक्षाविधि सध्यानं सयन्त्रं द्वादशाक्षरम् ॥ (१२६।३)
sadīkṣāvidhi sadhyānaṃ sayantraṃ dvādaśākṣaram ||
अष्टाक्षरं च मन्त्रेशं ये जपन्ति नरोत्तमाः । (१२७।१)
aṣṭākṣaraṃ ca mantreśaṃ ye japanti narottamāḥ |
तान् दृष्ट्वा ब्रह्महा शुध्येते यतो विष्णवः स्वयम् ॥ (१२७।२)
tān dṛṣṭvā brahmahā śudhyete yato viṣṇavaḥ svayam ||
शङ्खिनश् चक्रिणो भूत्वा ब्रह्मायुर् वनमालिनः । (१२८।१)
śaṅkhinaś cakriṇo bhūtvā brahmāyur vanamālinaḥ |
वसन्ति वैष्णवे लोके विष्णुरूपेण ते नराः ॥ (१२८।२)
vasanti vaiṣṇave loke viṣṇurūpeṇa te narāḥ ||
जपश् च परमो गुह्यः श्रूयतां मे नृपात्मज । (१२९।२)
japaś ca paramo guhyaḥ śrūyatāṃ me nṛpātmaja |
यं सप्तरात्रं प्रपठन् पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ (१२९।३)
yaṃ saptarātraṃ prapaṭhan pumān paśyati khecarān ||
गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । (१३०।२)
gatvā gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ |
अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः ॥ (१३०।३)
adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ ||
त्रयो वेदाः षडङ्गानि छन्दांसि विविधाः सुराः । (१३१।२)
trayo vedāḥ ṣaḍaṅgāni chandāṃsi vividhāḥ surāḥ |
सर्वम् अष्टाक्षरान्तःस्थं यच् चान्यद् अपि वाङ्मयम् ॥ (१३१।३)
sarvam aṣṭākṣarāntaḥsthaṃ yac cānyad api vāṅmayam ||
गतिर् अष्टाक्षरो नॄणां न पुनर् भवकाङ्क्षिणाम् ॥ (१३२।२)
gatir aṣṭākṣaro nṝṇāṃ na punar bhavakāṅkṣiṇām ||
न तत्र संचरिष्यन्ति व्याधिदुर्भिक्षतस्कराः ॥ (१३३।२)
na tatra saṃcariṣyanti vyādhidurbhikṣataskarāḥ ||
प्रणमन्ति महात्मानम् अष्टाक्षरविदं नरम् ॥ (१३४।२)
praṇamanti mahātmānam aṣṭākṣaravidaṃ naram ||
व्यक्तं हि भगवान् एव साक्षान् नारायणः स्वयम् । (१३५।१)
vyaktaṃ hi bhagavān eva sākṣān nārāyaṇaḥ svayam |
एवम् अष्टाक्षरो मन्त्रो ज्ञेयः सर्वार्थसाधकः । (१३६।२)
evam aṣṭākṣaro mantro jñeyaḥ sarvārthasādhakaḥ |
सर्वदुःखहरः श्रीमान् सर्वमन्त्रात्मकः शुभः ॥ (१३६।३)
sarvaduḥkhaharaḥ śrīmān sarvamantrātmakaḥ śubhaḥ ||
किम् अन्यैर् बहुभिर् मन्त्रैः किम् अन्यैर् बहुभिर् व्रतैः । (१३७।२)
kim anyair bahubhir mantraiḥ kim anyair bahubhir vrataiḥ |
तस्मात् सर्वेषु कालेषु नमो नारायणेति यः । (१३८।१)
tasmāt sarveṣu kāleṣu namo nārāyaṇeti yaḥ |
जपेत् स याति विप्रेन्द्र विष्णुलोकं सबान्धवः ॥ (१३८।२)
japet sa yāti viprendra viṣṇulokaṃ sabāndhavaḥ ||
अष्टाक्षरो महामन्त्रः सर्वपापहरः परः । (१३९।२)
aṣṭākṣaro mahāmantraḥ sarvapāpaharaḥ paraḥ |
सर्वेषां विष्णुमन्त्राणां राजत्वे परिकीर्तितः ॥ (१३९।३)
sarveṣāṃ viṣṇumantrāṇāṃ rājatve parikīrtitaḥ ||
नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । (१४०।२)
namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ |
भक्तानां जपतां तात स्वर्गमोक्षफलप्रदः ॥ (१४०।३)
bhaktānāṃ japatāṃ tāta svargamokṣaphalapradaḥ ||
विष्णुना वैष्णवानां तु हिताय मनुना पुरा । (१४२।१)
viṣṇunā vaiṣṇavānāṃ tu hitāya manunā purā |
कीर्तितः सर्वपापघ्नः सर्वकामप्रदायकः ॥ (१४२।२)
kīrtitaḥ sarvapāpaghnaḥ sarvakāmapradāyakaḥ ||
नारायणाय नम इत्य् अयम् एव सत्यं संसारघोरविषसंहरणाय मन्त्रः । (१४३।१)
nārāyaṇāya nama ity ayam eva satyaṃ saṃsāraghoraviṣasaṃharaṇāya mantraḥ |
शृण्वन्तु सत्यमतयो मुदितास् तरागा उच्चैस्तराम् उपदिशाम्य् अहम् ऊर्ध्वबाहुः ॥ (१४३।२)
śṛṇvantu satyamatayo muditās tarāgā uccaistarām upadiśāmy aham ūrdhvabāhuḥ ||
भूत्वोर्ध्वबाहुर् अद्याहं सत्यपूर्वं ब्रवीमि वः । (१४४।१)
bhūtvordhvabāhur adyāhaṃ satyapūrvaṃ bravīmi vaḥ |
हे पुत्रशिष्याः शृणुत न मन्त्रो ऽष्टाक्षरात् परः ॥ (१४४।२)
he putraśiṣyāḥ śṛṇuta na mantro 'ṣṭākṣarāt paraḥ ||
आसीनो वा शयानो वा तिष्ठानो यत्र तत्र वा । (१४५।२)
āsīno vā śayāno vā tiṣṭhāno yatra tatra vā |
देवा ह वै प्रजापतिम् अब्रुवन्न् आनुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्य फलं नो ब्रूहि भगव इति स होवाच प्रजापतिर्य एतं मन्त्रराजं नारसिंहम् आनुष्टुभं नित्यम् अधीते सो ऽग्निपूतो भवति स वायुपूतो भवति स आदित्यपूतो भवति स सोमपूतो भवति स सत्यपूतो भवति स ब्रह्मपूतो भवति स विष्णुपूतो भवति स रुद्रपूतो भवति स सर्वपूतो भवति स सर्वपूतो भवति ॥ (१४६।२)
devā ha vai prajāpatim abruvann ānuṣṭubhasya mantrarājasya nārasiṃhasya phalaṃ no brūhi bhagava iti sa hovāca prajāpatirya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃham ānuṣṭubhaṃ nityam adhīte so 'gnipūto bhavati sa vāyupūto bhavati sa ādityapūto bhavati sa somapūto bhavati sa satyapūto bhavati sa brahmapūto bhavati sa viṣṇupūto bhavati sa rudrapūto bhavati sa sarvapūto bhavati sa sarvapūto bhavati ||
अनुपनीतशतम् एकम् एकेनोपनीतेन तत्समम् । (१४७।२)
anupanītaśatam ekam ekenopanītena tatsamam |
उपनीतशतम् एकम् एकेन गृहस्थेन तत्समम् । (१४७।३)
upanītaśatam ekam ekena gṛhasthena tatsamam |
गृहस्थशतम् एकम् एकेन वानप्रस्थेन तत् समं । (१४७।४)
gṛhasthaśatam ekam ekena vānaprasthena tat samaṃ |
वानप्रस्थशतम् एकम् एकेन यतिना तत् समं । (१४७।५)
vānaprasthaśatam ekam ekena yatinā tat samaṃ |
यतीनां तु शतं पूर्णम् एकम् एकेन रुद्रजापकेन तत्समम् । (१४७।६)
yatīnāṃ tu śataṃ pūrṇam ekam ekena rudrajāpakena tatsamam |
रुद्रजापकशतम् एकम् एकेन अथर्वशिरःशिखाध्यापकेन तत्समम् । (१४७।७)
rudrajāpakaśatam ekam ekena atharvaśiraḥśikhādhyāpakena tatsamam |
तद् वा एतत् परमं धाम मन्त्रराजाध्यापकस्य यत्र न सूर्यस् तपति यत्र न वायुर् वाति यत्र न चन्द्रमा भाति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाग्निर् दहति यत्र न मृत्युः प्रविशति यत्र न दुःखं सदानन्दं परमानन्दं शान्तं शाश्वतं सदाशिवं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं परमं पदं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनः । (१४७।८)
tad vā etat paramaṃ dhāma mantrarājādhyāpakasya yatra na sūryas tapati yatra na vāyur vāti yatra na candramā bhāti yatra na nakṣatrāṇi bhānti yatra nāgnir dahati yatra na mṛtyuḥ praviśati yatra na duḥkhaṃ sadānandaṃ paramānandaṃ śāntaṃ śāśvataṃ sadāśivaṃ brahmādivanditaṃ yogidhyeyaṃ paramaṃ padaṃ yatra gatvā na nivartante yoginaḥ |
तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । (१४७।१०)
tad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ |
तद् विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । (१४७।१२)
tad viprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate |
अथ श्रीराममन्त्राणां माहात्म्यमगस्त्यसंहितायाम् । (१४८।१)
atha śrīrāmamantrāṇāṃ māhātmyamagastyasaṃhitāyām |
सर्वेषु मन्त्रवर्गेषु श्रेष्ठं वैष्णवम् उच्यते । (१४८।२)
sarveṣu mantravargeṣu śreṣṭhaṃ vaiṣṇavam ucyate |
गाणपत्येषु शैवेषु शाक्तसौरेष्व् अभीष्टदम् ॥ (१४८।३)
gāṇapatyeṣu śaiveṣu śāktasaureṣv abhīṣṭadam ||
वैष्णवेष्व् अपि मन्त्रेषु राममन्त्राः फलाधिकाः । (१४९।१)
vaiṣṇaveṣv api mantreṣu rāmamantrāḥ phalādhikāḥ |
गाणपत्यादिमन्त्रेभ्यः कोटिकोटिगुणाधिकाः ॥ (१४९।२)
gāṇapatyādimantrebhyaḥ koṭikoṭiguṇādhikāḥ ||
विनैव दीक्षां विप्रेन्द्र पुरश्चर्यां विनैव हि । (१५०।१)
vinaiva dīkṣāṃ viprendra puraścaryāṃ vinaiva hi |
विनैव न्यासविधिना जपमात्रेण सिद्धिदाः ॥ (१५०।२)
vinaiva nyāsavidhinā japamātreṇa siddhidāḥ ||
मन्त्रेष्व् अष्टस्व् अनायासफलदो ऽयं षडक्षरः । (१५१।१)
mantreṣv aṣṭasv anāyāsaphalado 'yaṃ ṣaḍakṣaraḥ |
षडक्षरो ऽयं मन्त्रस् तु महाघौघनिवारणः ॥ (१५१।२)
ṣaḍakṣaro 'yaṃ mantras tu mahāghaughanivāraṇaḥ ||
मन्त्रराज इति प्रोक्तः सर्वेषाम् उत्तमोत्तमः । (१५२।१)
mantrarāja iti proktaḥ sarveṣām uttamottamaḥ |
दैनन्दिनं तु दुरितं पक्षमासर्तुवर्षजम् ॥ (१५२।२)
dainandinaṃ tu duritaṃ pakṣamāsartuvarṣajam ||
ब्रह्महत्यासहस्राणि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ॥ (१५३।२)
brahmahatyāsahasrāṇi jñānājñānakṛtāni ca ||
सर्वाण्य् अपि प्रणश्यन्ति राममन्त्रानुकीर्तनात् ॥ (१५४।३)
sarvāṇy api praṇaśyanti rāmamantrānukīrtanāt ||
य एतत्तारकं ब्राह्मणो नित्यम् अधीते स पाप्मानं तरति स मृत्युं तरति स भ्रूहत्यां तरति स सर्वहत्यां तरति स संसारं तरति स सर्वं तरति स विमुक्ताश्रितो भवति सो ऽमृतत्वं च गच्छति ॥ (१५५।२)
ya etattārakaṃ brāhmaṇo nityam adhīte sa pāpmānaṃ tarati sa mṛtyuṃ tarati sa bhrūhatyāṃ tarati sa sarvahatyāṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati sa sarvaṃ tarati sa vimuktāśrito bhavati so 'mṛtatvaṃ ca gacchati ||
अथ गोपालदेवमन्त्रमाहात्म्यम्मन्त्रास् तु कृष्णदेवस्य साक्षाद् भगवतो हरेः । (१५६।१)
atha gopāladevamantramāhātmyammantrās tu kṛṣṇadevasya sākṣād bhagavato hareḥ |
तथा च बृहद्गौतमीये श्रीगोविन्दवृन्दावनाख्ये । (१५७।१)
tathā ca bṛhadgautamīye śrīgovindavṛndāvanākhye |
सर्वेषां मन्त्रवर्याणां श्रेष्ठो वैष्णव उच्यते । (१५७।२)
sarveṣāṃ mantravaryāṇāṃ śreṣṭho vaiṣṇava ucyate |
यस्य यस्य च मन्त्रस्य यो यो देवस् तथा पुनः । (१५८।१)
yasya yasya ca mantrasya yo yo devas tathā punaḥ |
अभेदात् तन्मनूनां च देवता सैव भाष्यते ॥ (१५८।२)
abhedāt tanmanūnāṃ ca devatā saiva bhāṣyate ||
कृष्ण एव परं ब्रह्म सच्चिदानन्दविग्रहः । (१५९।१)
kṛṣṇa eva paraṃ brahma saccidānandavigrahaḥ |
स्मृतिमात्रेण तेषां वै भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥ (१५९।२)
smṛtimātreṇa teṣāṃ vai bhuktimuktiphalapradaḥ ||
तत्रापि भगवत्तां स्वां तन्वतो गोपलीलया । (१६०।१)
tatrāpi bhagavattāṃ svāṃ tanvato gopalīlayā |
तस्य श्रेष्ठतमा मन्त्रास् तेष्व् अप्य् अष्टादशाक्षरः ॥ (१६०।२)
tasya śreṣṭhatamā mantrās teṣv apy aṣṭādaśākṣaraḥ ||
तान् उ होवाच ब्राह्मणः कृष्णो वै परमं दैवतम् । (१६१।७)
tān u hovāca brāhmaṇaḥ kṛṣṇo vai paramaṃ daivatam |
गोपीजनवल्लभज्ञानेनाखिलं ज्ञातं भवति । (१६१।९)
gopījanavallabhajñānenākhilaṃ jñātaṃ bhavati |
कः कृष्णो गोविन्दः को ऽसौ गोपीजनवल्लभः कः का स्वाहेति । (१६१।१२)
kaḥ kṛṣṇo govindaḥ ko 'sau gopījanavallabhaḥ kaḥ kā svāheti |
तान् उवाच ब्राह्मणः पापकर्षणो गोभूमिवेदविदितो वेदिता गोपीजनाविद्याकलाप्रेरकस् तन्माया चेति । (१६१।१३)
tān uvāca brāhmaṇaḥ pāpakarṣaṇo gobhūmivedavidito veditā gopījanāvidyākalāprerakas tanmāyā ceti |
यो ध्यायति रसति भजति सो ऽमृतो भवति सो ऽमृतो भवतीति । (१६१।१५)
yo dhyāyati rasati bhajati so 'mṛto bhavati so 'mṛto bhavatīti |
ते होचुः किं तद्रूपं किं रसनं कथं वाहो तद्भजनं । (१६१।१६)
te hocuḥ kiṃ tadrūpaṃ kiṃ rasanaṃ kathaṃ vāho tadbhajanaṃ |
तद् उ होवाच हैरण्यः गोपवेशम् अभ्राभं तरुणं कल्पद्रुमाश्रितम् ॥ (१६१।१८)
tad u hovāca hairaṇyaḥ gopaveśam abhrābhaṃ taruṇaṃ kalpadrumāśritam ||
तद् इहामुत्रोपाधिनैरास्येनैवामुष्मिन् मनःकल्पनम् । (१६२।३)
tad ihāmutropādhinairāsyenaivāmuṣmin manaḥkalpanam |
कृष्णं तं विप्रा बहुधा यजन्ति गोविन्दं सन्तं बहुधाराधयन्ति । (१६२।५)
kṛṣṇaṃ taṃ viprā bahudhā yajanti govindaṃ santaṃ bahudhārādhayanti |
गोपीजनवल्लभो भुवनानि दध्रे स्वाहाश्रितो जगद् एजय्जत् स्वरेताः ॥ (१६२।६)
gopījanavallabho bhuvanāni dadhre svāhāśrito jagad ejayjat svaretāḥ ||
वायुर् यथैको भुवनं प्रविष्टो जन्ये जन्ये पञ्चरूपो बभूव । (१६३।१)
vāyur yathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo janye janye pañcarūpo babhūva |
कृष्णस् तथैको ऽपि जगद्धितार्थं शब्देनासौ पञ्चपदो विभाति ॥ (१६३।२)
kṛṣṇas tathaiko 'pi jagaddhitārthaṃ śabdenāsau pañcapado vibhāti ||
एको वशी सर्वगः कृष्ण ईड्य एको ऽपि सन् बहुधा यो विभाति । (१६४।२)
eko vaśī sarvagaḥ kṛṣṇa īḍya eko 'pi san bahudhā yo vibhāti |
तं पीठस्थं ये ऽनुभजन्ति धीरास् तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ (१६४।३)
taṃ pīṭhasthaṃ ye 'nubhajanti dhīrās teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām ||
नित्यो नित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् । (१६५।१)
nityo nityānāṃ cetanaś cetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān |
तं पीठगं ये ऽनुभजन्ति धीरास् तेषां सिद्धिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ (१६५।२)
taṃ pīṭhagaṃ ye 'nubhajanti dhīrās teṣāṃ siddhiḥ śāśvatī netareṣām ||
एतद् विष्णोः परमं पदं ये नित्यमुक्ताः संयजन्ते न कामान् । (१६६।१)
etad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ ye nityamuktāḥ saṃyajante na kāmān |
तेषाम् असौ गोपरूपः प्रयत्नात् प्रकाशयेद् आत्मपदं तदैव ॥ (१६६।२)
teṣām asau goparūpaḥ prayatnāt prakāśayed ātmapadaṃ tadaiva ||
यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो विद्यास् तस्मै गोपायति स्म कृष्णः । (१६७।१)
yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vidyās tasmai gopāyati sma kṛṣṇaḥ |
तं ह दैवम् आत्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर् वै शरणम् अनुव्रजेत ॥ (१६७।२)
taṃ ha daivam ātmabuddhiprakāśaṃ mumukṣur vai śaraṇam anuvrajeta ||
ॐकारेणान्तरितं ये जपन्ति गोविन्दस्य पञ्चपदं मनुम् । (१६८।१)
oṃkāreṇāntaritaṃ ye japanti govindasya pañcapadaṃ manum |
तेषाम् असौ दर्शयेद् आत्मरूपं तस्मान् मुमुक्षुर् अभ्यसेन् नित्यशान्त्यै ॥ (१६८।२)
teṣām asau darśayed ātmarūpaṃ tasmān mumukṣur abhyasen nityaśāntyai ||
तस्माद् अन्ये पञ्चपदाद् अभूवन् गोविन्दस्य मनवो मानवानाम् । (१६९।१)
tasmād anye pañcapadād abhūvan govindasya manavo mānavānām |
दशार्णाद्यास् तेऽपि सङ्क्रन्दनाद्यैर् अभ्यस्यन्ते भूतिकामैर् यथावत् ॥ (१६९।२)
daśārṇādyās te'pi saṅkrandanādyair abhyasyante bhūtikāmair yathāvat ||
तद् उ होवाच ब्राह्मणो ऽसाव् अनवरतं मे ध्यातः स्तुतः परार्धान्ते सो ऽबुध्यत । (१७०।२)
tad u hovāca brāhmaṇo 'sāv anavarataṃ me dhyātaḥ stutaḥ parārdhānte so 'budhyata |
ततः प्रणतेन मयानुकूलेन हृदा मह्यम् अष्टादशार्णं स्वरूपं सृष्टये दत्त्वान्तर्हितः । (१७०।४)
tataḥ praṇatena mayānukūlena hṛdā mahyam aṣṭādaśārṇaṃ svarūpaṃ sṛṣṭaye dattvāntarhitaḥ |
तेष्व् अक्षरेषु भविष्यज्जगद्रूपं प्रकाशयत् । (१७०।६)
teṣv akṣareṣu bhaviṣyajjagadrūpaṃ prakāśayat |
कृष्णाद् आकाशं यद् वायुर् इत्य् उत्तरात् सुरभिं विद्यां प्रादुरकार्षम् । (१७०।१२)
kṛṣṇād ākāśaṃ yad vāyur ity uttarāt surabhiṃ vidyāṃ prādurakārṣam |
तदुत्तरात् तदुत्तरात् स्त्रीपुमादि चेदं सकलम् इदं इति ॥ (१७०।१३)
taduttarāt taduttarāt strīpumādi cedaṃ sakalam idaṃ iti ||
क्लींकाराद् असृजद् विश्वम् इति प्राह श्रुतेः शिरः । (१७१।२)
klīṃkārād asṛjad viśvam iti prāha śruteḥ śiraḥ |
लकारात् पृथिवी जाता ककाराज् जलसम्भवः ॥ (१७१।३)
lakārāt pṛthivī jātā kakārāj jalasambhavaḥ ||
ईकाराद् वह्निर् उत्पन्नो नादाद् आयुर् अजायत । (१७२।१)
īkārād vahnir utpanno nādād āyur ajāyata |
बिन्दोर् आकाशसम्भूतिर् इति भूतात्मको मनुः ॥ (१७२।२)
bindor ākāśasambhūtir iti bhūtātmako manuḥ ||
स्वाशब्देन च क्षेत्रज्ञो हेति चित्प्रकृतिः परा । (१७३।१)
svāśabdena ca kṣetrajño heti citprakṛtiḥ parā |
तयोर् ऐक्यसमुद्भूतिर् मुखवेष्टनवर्णकः ॥ (१७३।२)
tayor aikyasamudbhūtir mukhaveṣṭanavarṇakaḥ ||
अत एव हि विश्वस्य लयः स्वाहार्णके भवेत् ॥ (१७४।१)
ata eva hi viśvasya layaḥ svāhārṇake bhavet ||
एतस्यैव यजनेन चन्द्रध्वजो गतमोहम् आत्मानं वेदयित्वा ॐकारान्तरालकं मनुम् आवर्तयत् सङ्गरहितो ऽभ्यानयत् । (१७५।२)
etasyaiva yajanena candradhvajo gatamoham ātmānaṃ vedayitvā oṃkārāntarālakaṃ manum āvartayat saṅgarahito 'bhyānayat |
तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । (१७५।३)
tad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ |
यस्य पूर्वपदाद् भूमिर् द्वितीयात् सलिलोद्भवः । (१७६।२)
yasya pūrvapadād bhūmir dvitīyāt salilodbhavaḥ |
तृतीयात् तेज उद्भूतं चतुर्थाद् गन्धवाहनः ॥ (१७६।३)
tṛtīyāt teja udbhūtaṃ caturthād gandhavāhanaḥ ||
पञ्चमाद् अम्बरोत्पत्तिस् तम् एवैकं समभ्यसेत् । (१७७।१)
pañcamād ambarotpattis tam evaikaṃ samabhyaset |
चन्द्रध्वजो ऽगमद् विष्णुः परमं पदम् अव्ययम् ॥ (१७७।२)
candradhvajo 'gamad viṣṇuḥ paramaṃ padam avyayam ||
ततो विशुद्धं विमलं विशोकम् अशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् । (१७८।१)
tato viśuddhaṃ vimalaṃ viśokam aśeṣalobhādinirastasaṅgam |
यत् तत् पदं पञ्चपदं तद् एव स वासुदेवो न यतो ऽन्यद् अस्ति ॥ (१७८।२)
yat tat padaṃ pañcapadaṃ tad eva sa vāsudevo na yato 'nyad asti ||
तम् एकं गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहम् पञ्चपदं वृन्दावनसुरभूरुहतलासीनं सततं समरुद्गणो ऽहं परमया स्तुत्या तोषयामि ॥ (१७९।१)
tam ekaṃ govindaṃ saccidānandavigraham pañcapadaṃ vṛndāvanasurabhūruhatalāsīnaṃ satataṃ samarudgaṇo 'haṃ paramayā stutyā toṣayāmi ||
अमुं पञ्चपदं मन्त्रम् आवर्तयेद् यः स यात्य् अनायासतः केवलं तत् पदं तत् । (१८०।२)
amuṃ pañcapadaṃ mantram āvartayed yaḥ sa yāty anāyāsataḥ kevalaṃ tat padaṃ tat |
अनेजद् एकं मनसो जवीयो नैतद् देवा आप्नुवन् पूर्वम् अर्शात् ॥ (१८०।३)
anejad ekaṃ manaso javīyo naitad devā āpnuvan pūrvam arśāt ||
तस्मात् कृष्ण एव परो देवस् तं ध्यायेत् तं रसेत् तं यजेद् इति ॐ तत् सद् इति ॥ (१८१।१)
tasmāt kṛṣṇa eva paro devas taṃ dhyāyet taṃ raset taṃ yajed iti oṃ tat sad iti ||
देवीं प्रति श्रीमहादेवोक्ताष्टादशाक्षरप्रसङ्ग एव । (१८२।२)
devīṃ prati śrīmahādevoktāṣṭādaśākṣaraprasaṅga eva |
धर्मार्थकाममोक्षाणाम् ईश्वरो जगदीश्वरः । (१८२।३)
dharmārthakāmamokṣāṇām īśvaro jagadīśvaraḥ |
तेषां मध्येऽवताराणां बालत्वम् अतिदुर्लभम् । (१८३।१)
teṣāṃ madhye'vatārāṇāṃ bālatvam atidurlabham |
शापानुग्रहकर्तृत्वे येन सर्वं प्रतिष्ठितम् । (१८४।१)
śāpānugrahakartṛtve yena sarvaṃ pratiṣṭhitam |
तस्य मन्त्रं प्रवक्ष्यामि साङ्गोपाङ्गम् अनुत्तमम् ॥ (१८४।२)
tasya mantraṃ pravakṣyāmi sāṅgopāṅgam anuttamam ||
यस्य विज्ञानमात्रेण नरः सर्वज्ञताम् इयात् । (१८५।१)
yasya vijñānamātreṇa naraḥ sarvajñatām iyāt |
पुत्रार्थी पुत्रम् आप्नोति धर्मार्थी लभते धनम् ॥ (१८५।२)
putrārthī putram āpnoti dharmārthī labhate dhanam ||
सर्वशास्त्रार्थपारज्ञो भवत्य् एव न संशयः । (१८६।१)
sarvaśāstrārthapārajño bhavaty eva na saṃśayaḥ |
त्रैलोक्यं च वशीकुर्यात् व्याकुलीकुरुते जगत् ॥ (१८६।२)
trailokyaṃ ca vaśīkuryāt vyākulīkurute jagat ||
मोहयेत् सकलं सो ऽपि मारयेत् सकलान् रिपून् । (१८७।१)
mohayet sakalaṃ so 'pi mārayet sakalān ripūn |
बहुना किम् इहोक्तेन मुमुक्षुर् मोक्षम् आप्नुयात् ॥ (१८७।२)
bahunā kim ihoktena mumukṣur mokṣam āpnuyāt ||
यथा चिन्तामणिः श्रेष्ठो यथा गौश् च यथा सती । (१८८।१)
yathā cintāmaṇiḥ śreṣṭho yathā gauś ca yathā satī |
यथा द्विजो यथा गङ्गा तथासौ मन्त्र उत्तमः ॥ (१८८।२)
yathā dvijo yathā gaṅgā tathāsau mantra uttamaḥ ||
यथावद् अखिलश्रेष्ठं यथा शास्त्रं तु वैष्णवम् । (१८९।१)
yathāvad akhilaśreṣṭhaṃ yathā śāstraṃ tu vaiṣṇavam |
यथा सुसंस्कृता वाणी तथासौ मन्त्र उत्तमः ॥ (१८९।२)
yathā susaṃskṛtā vāṇī tathāsau mantra uttamaḥ ||
अतो मया सुरेशानि प्रत्यहं जप्यते मनुः । (१९०।२)
ato mayā sureśāni pratyahaṃ japyate manuḥ |
नैतेन सदृशः कश्चिद् जगत्य् अस्मिन् चराचरे ॥ (१९०।३)
naitena sadṛśaḥ kaścid jagaty asmin carācare ||
गोपालविषया मन्त्रास् त्रयस्त्रिंशत् प्रभेदतः । (१९१।२)
gopālaviṣayā mantrās trayastriṃśat prabhedataḥ |
तेषु सर्वेषु मन्त्रेषु मन्त्रराजम् इमं शृणु ॥ (१९१।३)
teṣu sarveṣu mantreṣu mantrarājam imaṃ śṛṇu ||
सुप्रसन्नम् इमं मन्त्रं तन्त्रे सम्मोहनाह्वये । (१९२।१)
suprasannam imaṃ mantraṃ tantre sammohanāhvaye |
गोपनीयस् त्वया मन्त्रो यत्नेन मुनिपुङ्गव ॥ (१९२।२)
gopanīyas tvayā mantro yatnena munipuṅgava ||
अनेन मन्त्रराजेन महेन्द्रत्वं पुरन्दरः । (१९३।१)
anena mantrarājena mahendratvaṃ purandaraḥ |
दुर्वाससः पुरा शापाद् असौभाग्येन पीडितः । (१९४।१)
durvāsasaḥ purā śāpād asaubhāgyena pīḍitaḥ |
स एव सुभगवत्वं वै तेनैव पुनर् आप्तवान् ॥ (१९४।२)
sa eva subhagavatvaṃ vai tenaiva punar āptavān ||
विनापि जपमात्रेण लभते सर्वम् ईप्सितम् ॥ (१९५।२)
vināpi japamātreṇa labhate sarvam īpsitam ||
प्रभुं श्रीकृष्णचैतन्यं तं नतो ऽस्मि गुरूत्तमम् । (१९६।१)
prabhuṃ śrīkṛṣṇacaitanyaṃ taṃ nato 'smi gurūttamam |
कथञ्चिद् आश्रयाद् यस्य प्राकृतो ऽप्य् उत्तमो भवेत् ॥ (१९६।२)
kathañcid āśrayād yasya prākṛto 'py uttamo bhavet ||
अथाधिकारनिर्णयःतान्त्रिकेषु च मन्त्रेषु दीक्षायां योषिताम् अपि । (१९७।१)
athādhikāranirṇayaḥtāntrikeṣu ca mantreṣu dīkṣāyāṃ yoṣitām api |
साध्वीनाम् अधिकारो ऽस्ति शूद्रादीनां च सद्धियाम् ॥ (१९७।२)
sādhvīnām adhikāro 'sti śūdrādīnāṃ ca saddhiyām ||
तथा च स्मृत्यर्थसारे पाद्मे च वैशाखमाहात्म्ये श्रीनारदाम्बरीषसंवादे । (१९८।१)
tathā ca smṛtyarthasāre pādme ca vaiśākhamāhātmye śrīnāradāmbarīṣasaṃvāde |
आगमोक्तेन मार्गेण स्त्रीशूद्रैर् अपि पूजनम् । (१९८।२)
āgamoktena mārgeṇa strīśūdrair api pūjanam |
कर्तव्यं श्रद्धया विष्णोश् चिन्तयित्वा पतिं हृदि ॥ (१९८।३)
kartavyaṃ śraddhayā viṣṇoś cintayitvā patiṃ hṛdi ||
शूद्राणां चैव भवति नाम्ना वै देवतार्चनम् । (१९९।१)
śūdrāṇāṃ caiva bhavati nāmnā vai devatārcanam |
सर्वे ऽप्य् आगममार्गेण कुर्युर् वेदानुकारिणा ॥ (१९९।२)
sarve 'py āgamamārgeṇa kuryur vedānukāriṇā ||
स्त्रीणाम् अप्य् अधिकारो ऽस्ति विष्णोर् आराधनादिषु । (२००।१)
strīṇām apy adhikāro 'sti viṣṇor ārādhanādiṣu |
अगस्त्यसंहितायां श्रीराममन्त्रराजम् उद्दिश्य । (२०१।१)
agastyasaṃhitāyāṃ śrīrāmamantrarājam uddiśya |
शुचिव्रततमाः शूद्रा धार्मिका द्विजसेवकाः । (२०१।२)
śucivratatamāḥ śūdrā dhārmikā dvijasevakāḥ |
स्त्रियः पतिव्रताश् चान्ये प्रतिलोमानुलोमजाः । (२०१।३)
striyaḥ pativratāś cānye pratilomānulomajāḥ |
लोकाश् चाण्डालपर्यन्ताः सर्वेऽप्य् अत्राधिकारिणः ॥ (२०१।४)
lokāś cāṇḍālaparyantāḥ sarve'py atrādhikāriṇaḥ ||
गुरुश् च सिद्धसाध्यादिमन्त्रदाने विचारयेत् । (२०२।१)
guruś ca siddhasādhyādimantradāne vicārayet |
स्वकुलान्य् अकुलत्वं च बालप्रौढत्वम् एव च ॥ (२०२।२)
svakulāny akulatvaṃ ca bālaprauḍhatvam eva ca ||
स्त्रीपुंनपुंसकत्वं च राशिनक्षत्रमेलनम् । (२०३।१)
strīpuṃnapuṃsakatvaṃ ca rāśinakṣatramelanam |
प्राक् प्रत्यग् अग्रा रेखाः स्युः पञ्च याम्योत्तराग्रगाः । (२०४।२)
prāk pratyag agrā rekhāḥ syuḥ pañca yāmyottarāgragāḥ |
तावत्यश् च चतुष्कोष्ठचतुष्कं मण्डलं भवेत् ॥ (२०४।३)
tāvatyaś ca catuṣkoṣṭhacatuṣkaṃ maṇḍalaṃ bhavet ||
इन्द्वग्निरुद्रनवनेत्रयुगेन दिक्षु ऋत्वष्टषड्दशचतुर्दशभौतिकेषु । (२०५।१)
indvagnirudranavanetrayugena dikṣu ṛtvaṣṭaṣaḍdaśacaturdaśabhautikeṣu |
पातालपञ्चदशवह्निहिमांशुकोष्ठे वर्णांल् लिखेल् लिपिभवान् क्रमशस् तु धीमान् ॥ (२०५।२)
pātālapañcadaśavahnihimāṃśukoṣṭhe varṇāṃl likhel lipibhavān kramaśas tu dhīmān ||
चतुर्भिः कोष्ठकैस् त्व् एकम् इति कोष्ठचतुष्टये ॥ (२०६।२)
caturbhiḥ koṣṭhakais tv ekam iti koṣṭhacatuṣṭaye ||
पुनः कोष्ठककोष्ठेषु सव्यतो जन्मभाक्षरात् । (२०७।१)
punaḥ koṣṭhakakoṣṭheṣu savyato janmabhākṣarāt |
सिद्धसाध्यसुसिद्धारिक्रमाज् ज्ञेया विचक्षणैः ॥ (२०७।२)
siddhasādhyasusiddhārikramāj jñeyā vicakṣaṇaiḥ ||
सिद्धः सिध्यति कालेन साध्यस् तु जपहोमतः । (२०८।१)
siddhaḥ sidhyati kālena sādhyas tu japahomataḥ |
सुसिद्धो ग्रहमात्रेण अरिर् मूलनिकृन्तनः ॥ (२०८।२)
susiddho grahamātreṇa arir mūlanikṛntanaḥ ||
सिद्धसिद्धो यथोक्तेन द्विगुणात् सिद्धसाधकः । (२०९।१)
siddhasiddho yathoktena dviguṇāt siddhasādhakaḥ |
सिद्धसुसिद्धो ऽर्धजपात् सिद्धारिर् हन्ति बान्धवान् ॥ (२०९।२)
siddhasusiddho 'rdhajapāt siddhārir hanti bāndhavān ||
साध्यसिद्धो द्विगुणिकः साध्यसाध्यो ह्य् अनर्थकः । (२१०।१)
sādhyasiddho dviguṇikaḥ sādhyasādhyo hy anarthakaḥ |
तत्सुसिद्धस् त्रिगुणितात् साध्यारिर् हन्ति गोत्रजान् ॥ (२१०।२)
tatsusiddhas triguṇitāt sādhyārir hanti gotrajān ||
सुसिद्धसिद्धो ऽर्धजपात् तत्साध्यस् तु गुणाधिकात् । (२११।१)
susiddhasiddho 'rdhajapāt tatsādhyas tu guṇādhikāt |
तत्सुसिद्धो ग्रहाद् एव सुसिद्धारिः स्वगोत्रहा ॥ (२११।२)
tatsusiddho grahād eva susiddhāriḥ svagotrahā ||
अरिसिद्धः सुतान् हन्याद् अरिसाध्यस् तु कन्यकाः । (२१२।१)
arisiddhaḥ sutān hanyād arisādhyas tu kanyakāḥ |
तत्सुसिद्धस् तु पत्नीघ्नस् तदरिर् हन्ति साधकम् ॥ (२१२।२)
tatsusiddhas tu patnīghnas tadarir hanti sādhakam ||
तथा च तन्त्रे अस्य च मन्त्रविशेषेऽपवादः । (२१३।१)
tathā ca tantre asya ca mantraviśeṣe'pavādaḥ |
वैदिकस्य च मन्त्रस्य सिद्धादीन् नैव शोधयेत् ॥ (२१३।३)
vaidikasya ca mantrasya siddhādīn naiva śodhayet ||
स्वप्नलब्धे स्त्रिया दत्ते मालामन्त्रे च त्र्यक्षरे । (२१४।१)
svapnalabdhe striyā datte mālāmantre ca tryakṣare |
एकाक्षरे तथा मन्त्रे सिद्धादीन् नैव शोधयेत् ॥ (२१४।२)
ekākṣare tathā mantre siddhādīn naiva śodhayet ||
स्वकुलान्य् अकुलत्वादि विज्ञेयं चागमान्तरात् । (२१५।१)
svakulāny akulatvādi vijñeyaṃ cāgamāntarāt |
न विस्तरभयाद् अत्र व्यर्थत्वाद् अपि लिख्यते ॥ (२१५।२)
na vistarabhayād atra vyarthatvād api likhyate ||
श्रीमद्गोपालदेवस्य सर्वैश्वर्यप्रदर्शिनः । (२१६।१)
śrīmadgopāladevasya sarvaiśvaryapradarśinaḥ |
तादृक्शक्तिषु मन्त्रेषु नहि किंचिद् विचार्यते ॥ (२१६।२)
tādṛkśaktiṣu mantreṣu nahi kiṃcid vicāryate ||
सर्वेषु वर्णेषु तथाश्रमेषु नारीषु नानाह्वयजन्मभेषु दाता फलानाम् अभिवाञ्छितानां द्राग् एव गोपालकमन्त्र एषः ॥ (२१७।२)
sarveṣu varṇeṣu tathāśrameṣu nārīṣu nānāhvayajanmabheṣu dātā phalānām abhivāñchitānāṃ drāg eva gopālakamantra eṣaḥ ||
अष्टादशाक्षरमन्त्रम् अधिकृत्य श्रीशिवेनोक्तम् । (२१८।२)
aṣṭādaśākṣaramantram adhikṛtya śrīśivenoktam |
न चात्र शात्रवा दोषा नर्णस्वादिविचारणा । (२१८।३)
na cātra śātravā doṣā narṇasvādivicāraṇā |
ऋक्षराशिविचारो वा न कर्तव्यो मनौ प्रिये ॥ (२१८।४)
ṛkṣarāśivicāro vā na kartavyo manau priye ||
केचिच् छिन्नाश् च रुद्धाश् च केचिन् मदसमुद्धताः । (२१९।१)
kecic chinnāś ca ruddhāś ca kecin madasamuddhatāḥ |
मलिनाः स्तम्भिताः केचित् कीलिता दूषिता अपि । (२१९।२)
malināḥ stambhitāḥ kecit kīlitā dūṣitā api |
एतैर् दोषैर् युतो नायं यतस् त्रिभुनोत्तमः ॥ (२१९।३)
etair doṣair yuto nāyaṃ yatas tribhunottamaḥ ||
अथ कृष्णमनून् वक्ष्ये दृष्टादृष्टफलप्रदान् । (२२०।२)
atha kṛṣṇamanūn vakṣye dṛṣṭādṛṣṭaphalapradān |
यान् वै विज्ञाय मुनयो लेभिरे मुक्तिम् अञ्जसा ॥ (२२०।३)
yān vai vijñāya munayo lebhire muktim añjasā ||
गृहस्था वनगाश् चैव यतयो ब्रह्मचारिणः । (२२१।१)
gṛhasthā vanagāś caiva yatayo brahmacāriṇaḥ |
स्त्रियः शूद्रादयश् चैव सर्वे यत्राधिकारिणः ॥ (२२१।२)
striyaḥ śūdrādayaś caiva sarve yatrādhikāriṇaḥ ||
नात्र चिन्त्यो ऽरिशुद्ध्यादिर् नारिमित्रादिलक्षणम् । (२२२।१)
nātra cintyo 'riśuddhyādir nārimitrādilakṣaṇam |
न वा प्रयासबाहुल्यं साधने न परिश्रमः ॥ (२२२।२)
na vā prayāsabāhulyaṃ sādhane na pariśramaḥ ||
सिद्धसाध्यसुसिद्धारिरूपा नात्र विचारणा ॥ (२२३।२)
siddhasādhyasusiddhārirūpā nātra vicāraṇā ||
सर्वेषां सिद्धमन्त्राणां यतो ब्रह्माक्षरो मनुः । (२२४।१)
sarveṣāṃ siddhamantrāṇāṃ yato brahmākṣaro manuḥ |
प्रजापतिर् अवापाग्र्यं देवराज्यं शचीपतिः । (२२४।२)
prajāpatir avāpāgryaṃ devarājyaṃ śacīpatiḥ |
अवापुस् त्रिदशाः स्वर्गं वागीशत्वं बृहस्पतिः ॥ (२२४।३)
avāpus tridaśāḥ svargaṃ vāgīśatvaṃ bṛhaspatiḥ ||
विष्णुभक्त्या विशेषेण किं न सिध्यति भूतले । (२२५।२)
viṣṇubhaktyā viśeṣeṇa kiṃ na sidhyati bhūtale |
कीटादिब्रह्मपर्यन्तं गोविन्दानुग्रहान् मुने ॥ (२२५।३)
kīṭādibrahmaparyantaṃ govindānugrahān mune ||
सर्वसम्पत्तिनिलयाः सर्वत्राप्य् अकुतोभयाः । (२२६।१)
sarvasampattinilayāḥ sarvatrāpy akutobhayāḥ |
इत्यादि कथितं किंचिन् माहात्म्यं वो मुनीश्वराः ॥ (२२६।२)
ityādi kathitaṃ kiṃcin māhātmyaṃ vo munīśvarāḥ ||
आकाशे तारका यद्वत् सिन्धोः सैकतसृष्टिवत् । (२२७।१)
ākāśe tārakā yadvat sindhoḥ saikatasṛṣṭivat |
एतद्विज्ञानमात्रेण लभेन् मुक्तिं चतुर्विधाम् ॥ (२२७।२)
etadvijñānamātreṇa labhen muktiṃ caturvidhām ||
एतदन्येषु मन्त्रेषु दोषाः सन्ति परे च ये । (२२८।१)
etadanyeṣu mantreṣu doṣāḥ santi pare ca ye |
तदर्थं मन्त्रसंस्कारा लिप्यन्ते तन्त्रतो दश ॥ (२२८।२)
tadarthaṃ mantrasaṃskārā lipyante tantrato daśa ||
तर्पणं दीपनं गुप्तिर् दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः ॥ (२२९।४)
tarpaṇaṃ dīpanaṃ guptir daśaitā mantrasaṃskriyāḥ ||
मन्त्राणां मातृकामध्याद् उद्धारो जननं स्मृतम् । (२३०।१)
mantrāṇāṃ mātṛkāmadhyād uddhāro jananaṃ smṛtam |
प्रणवान्तरितान् कृत्वा मन्त्रवर्णान् जपेत् सुधीः ॥ (२३०।२)
praṇavāntaritān kṛtvā mantravarṇān japet sudhīḥ ||
एतज् जीवनम् इत्य् आहुर् मन्त्रतन्त्रविशारदाः । (२३१।१)
etaj jīvanam ity āhur mantratantraviśāradāḥ |
मनोर् वर्णान् समालिख्य ताडयेच् चन्दनाम्भसा ॥ (२३१।२)
manor varṇān samālikhya tāḍayec candanāmbhasā ||
प्रत्येकं वायुना मन्त्री ताडनं तद् उदाहृतम् । (२३२।१)
pratyekaṃ vāyunā mantrī tāḍanaṃ tad udāhṛtam |
विलिख्य मन्त्रं तं मन्त्री प्रसूनैः करवीरजैः ॥ (२३२।२)
vilikhya mantraṃ taṃ mantrī prasūnaiḥ karavīrajaiḥ ||
तन्मन्त्राक्षरसंख्यातैर् हन्याद् यत् तेन रोधनम् । (२३३।१)
tanmantrākṣarasaṃkhyātair hanyād yat tena rodhanam |
स्वतन्त्रोक्तविधानेन मन्त्री मन्त्रार्णसङ्ख्यया ॥ (२३३।२)
svatantroktavidhānena mantrī mantrārṇasaṅkhyayā ||
अश्वत्थपल्लवैर् मन्त्रम् अभिषिञ्चेद् विशुद्धये । (२३४।१)
aśvatthapallavair mantram abhiṣiñced viśuddhaye |
संचिन्त्य मनसा मन्त्रं योतिर् मन्त्रेण निर्दहेत् ॥ (२३४।२)
saṃcintya manasā mantraṃ yotir mantreṇa nirdahet ||
मन्त्रे मूलत्रयं मन्त्री विमलीकरणं त्व् इदम् । (२३५।१)
mantre mūlatrayaṃ mantrī vimalīkaraṇaṃ tv idam |
तारव्योमाग्निमनुयुगदण्डी ज्योतिर् मनुर् मतः । (२३५।२)
tāravyomāgnimanuyugadaṇḍī jyotir manur mataḥ |
कुशोदकेन जप्तेन प्रत्यर्णं प्रोक्षणं मनोः ॥ (२३५।३)
kuśodakena japtena pratyarṇaṃ prokṣaṇaṃ manoḥ ||
तेन मन्त्रेण विधिवद् एतद् आप्यायनं स्मृतम् । (२३६।१)
tena mantreṇa vidhivad etad āpyāyanaṃ smṛtam |
मन्त्रेण वारिणा यन्त्रे तर्पणं तर्पणं स्मृतम् ॥ (२३६।२)
mantreṇa vāriṇā yantre tarpaṇaṃ tarpaṇaṃ smṛtam ||
जप्यमानस्य मन्त्रस्य गोपनं त्व् अप्रकाशनम् ॥ (२३७।२)
japyamānasya mantrasya gopanaṃ tv aprakāśanam ||
बलित्वात् कृष्णमन्त्राणां संस्कारापेक्षणं नहि । (२३८।१)
balitvāt kṛṣṇamantrāṇāṃ saṃskārāpekṣaṇaṃ nahi |
सामान्योद्देशमात्रेण तथाप्य् एतद् उदीरितम् ॥ (२३८।२)
sāmānyoddeśamātreṇa tathāpy etad udīritam ||
इति श्रीगोपालभट्टविलिखिते श्रीभगवद्भक्तिविलासे गौरवो नाम प्रथमो विलासः ॥ (२३९।१)
iti śrīgopālabhaṭṭavilikhite śrībhagavadbhaktivilāse gauravo nāma prathamo vilāsaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.