स्नात्वा श्रीकृष्णचैतन्यनामतीर्थोत्तमे सकृत् । (१।१)

नित्याशुचिः शुचीन्द्रः सन् स्वधर्मं वक्तुम् अर्हति ॥ (१।२)

अथ स्वगृहम् आगच्छेद् आदौ नत्वेष्टदेवताम् । (२।१)

गुरून् ज्येष्ठांश् च पुष्पैधःकुशाम्भोधारकेतरान् ॥ (२।२)

तथा च श्रीनृसिंहपुराणे । (३।१)

जले देवं नमस्कृत्य ततो गच्छेद् गृहं पुमान् । (३।२)

पौरुषेण तु सूक्तेन ततो विष्णुं समर्चयेत् ॥ (३।३)

अथ श्रीभगवन्मन्दिरसंस्कारःमन्दिरं मार्जयेद् विष्णोर् विधायाचमनादिकम् । (४।१)

कृष्णं पश्यन् कीर्तयंश् च दास्येनात्मानम् अर्पयेत् ॥ (४।२)

शुद्धं गोमयम् आदाय ततो मृत्स्नां जलं तथा । (५।१)

भक्त्या तत् परितो लिम्पेद् अभ्युक्षेच् च तदङ्गनम् ॥ (५।२)

तथा च नवमस्कन्धे श्रीमदम्बरीषोपाख्याने । (६।१)

स वै मनः कृष्णपदारविन्दयोर् वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने करौ हरेर् मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ (६।२)

एकादशस्कन्धे श्रीभगवदुद्धवसंवादे भगवद्धर्मकथने । (७।१)

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः । (७।२)

गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद् यद् अमायया ॥ (७।३)

अथ तत्र संमार्जनमाहात्म्यम्श्रीनृसिंहपुराणे । (८।१)

नरसिंहगृहे नित्यं यं सम्मार्जनम् आचरेत् । (८।२)

समस्तपापनिर्मुक्तो विष्णुलोके स मोदते ॥ (८।३)

श्रीविष्णुधर्मोत्तरे । (९।१)

संमार्जनं तु यः कुर्यात् पुरुषः केशवालये । (९।२)

रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तः स भवेन् नात्र संशयः ॥ (९।३)

पांशूनां यावतां राजन् कुर्यात् संमार्जनं नरः । (१०।१)

तावन्त्य् अब्दानि स सुखी नाकम् आसाद्य मोदते ॥ (१०।२)

श्रीवाराहे । (११।१)

यावत्कानि प्रहाराणि भूमिसंमार्जने ददुः । (११।२)

तावद्वर्षसहस्राणि शाकद्वीपे महीयते ॥ (११।३)

जायते मम भक्तश् च सर्वधर्मसमन्वितः । (१२।१)

शुचिर् भागवतः शुद्धो ह्य् अपराधविवर्जितः ॥ (१२।२)

ततो भुक्त्वा सर्वभोगान् तीर्त्वा संसारसागरम् । (१३।१)

शाकद्वीपात् परिभ्रष्टः स्वर्गलोकं स गच्छति ॥ (१३।२)

नन्दनं वनम् आश्रित्य मोदते चाप्सरैः सह । (१४।१)

नन्दनाच् च परिभ्रष्टो मम कर्मव्यवस्थितः । (१४।२)

सर्वसङ्गात् परित्यज्य मम लोकं तु गच्छति ॥ (१४।३)

अथोपलेपनमाहात्म्यम्तत्रैव । (१५।१)

गोमयं गृह्य वै भूमिं मम वेश्मोपलेपयेत् । (१५।२)

यावतस् तु पदांस् तत्र समन्ताद् उपलेपयेत् । (१५।३)

तावद्वर्षसहस्राणि मद्भक्तो जायते तथा ॥ (१५।४)

समीपे यदि वा दूरे यश् चालयति गोमयम् । (१६।१)

यावत् तस्य पदाग्राणि तावत् स्वर्गे महीयते ॥ (१६।२)

शाल्मलौ तत्परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः । (१७।१)

मद्भक्तश् चैव जायते सर्वशास्त्रविशारदः ॥ (१७।२)

यश् चालेपयते भूमिं गोमयेन दृढव्रतः । (१८।१)

तस्य दृष्ट्वानुलेपं तु मम तुष्टिः प्रजायते ॥ (१८।२)

गोश् च यस्याः पुरीषेण क्रियते भूमिलेपनम् । (१९।१)

एकेनैव तु लेपेन गोयोन्या विप्रमुच्यते ॥ (१९।२)

स्थानोपलेपने भूमे सलिलं यो ददाति मे । (२०।१)

तस्य पुण्यं महाभागे शृणु तत्त्वेन निष्कलम् ॥ (२०।२)

यावन्ति जलबिन्दूनि लिप्यमानस्य सुन्दरि । (२१।१)

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ (२१।२)

यावन्तो बिन्दवः केचित् पानीयस्य वसुन्धरे । (२२।१)

तावद्वर्षसहस्राणि क्रौञ्चद्वीपे महीयते ॥ (२२।२)

क्रौञ्चद्वीपात् परिभ्रष्टः सर्वधर्मपरायणः । (२३।१)

सर्वसङ्गान् परित्यज्य मम लोकं च गच्छति ॥ (२३।२)

श्रीविष्णुधर्मोत्तरे । (२४।१)

कृत्वोपलेपनं विष्णोर् नरस् त्व् आयतने सदा । (२४।२)

गोमयेन शुभान् लोकान् अयत्नाद् एव गच्छति ॥ (२४।३)

हस्तप्रमाणं भूभागम् उपलिप्य नराधिप । (२५।१)

देवरामाशतं नाके लभते सततं नरः ॥ (२५।२)

नारसिंहे । (२६।१)

गोमयेन मृदा तोयैर् यः कुर्याद् उपलेपनम् । (२६।२)

चान्द्रायणफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयते ॥ (२६।३)

तत्रैव श्रीधर्मराजस्य दूतानुशासने । (२७।१)

संमार्जनं यः कुरुते गोमयेनोपलेपनम् । (२७।२)

करोति भवने विष्णोस् त्याज्यं तेषां कुलत्रयम् ॥ (२७।३)

अथाभुक्षणमाहात्म्यम्श्रीविष्णुधर्मोत्तरे । (२८।१)

अभ्युक्षणं तु यः कुर्यात् पानीयेन सुरालये । (२८।२)

स शान्ततापो भवति नात्र कार्या विचारणा ॥ (२८।३)

अभ्युक्षणं तु यः कुर्याद् देवदेवाजिरे नरः । (२९।१)

सर्वपापविनिर्मुक्तो वारुणं लोकम् अश्नुते ॥ (२९।२)

सर्वतोभद्रपद्मादीन् अभिज्ञः स्वस्तिकानि च । (३०।१)

विरचय्य विचित्राणि मण्डयेद्धरिमन्दिरम् ॥ (३०।२)

तथा च नारसिंहे । (३१।१)

संमार्जनोपलेपाभ्यां रङ्गपद्मादिशोभनम् । (३१।२)

कुर्यात् स्थानं महाविष्णोः सोज्ज्वलाङ्गं मुदान्वितः ॥ (३१।३)

अथ मण्डलमाहात्म्यम्स्कन्दपुराणे कार्त्तिकप्रसङ्गे । (३२।१)

अगम्यगमने पापम् अभक्ष्यस्य च भक्षणे । (३२।२)

सर्वं तन्नाशम् आप्नोति मण्डयित्वा हरेर् गृहम् ॥ (३२।३)

अणुमात्रं तु यः कुर्यान् मण्डलं केशवाग्रतः । (३३।१)

मृदा धातुविकारैश् च दिवि कल्पशतं वसेत् ॥ (३३।२)

शालग्रामशिलाग्रे तु यः कुर्यात् स्वस्तिकं शुभम् । (३४।१)

कार्त्तिके तु विशेषेण पुनात्य् आ सप्तमं कुलम् ॥ (३४।२)

मण्डलं कुरुते नित्यं या नारी केशवाग्रतः । (३५।१)

सप्तजन्मानि वैधव्यं न प्राप्नोति कदाचन ॥ (३५।२)

गृहीत्वा गोमयं या तु मण्डलं केशवाग्रतः । (३६।१)

भर्तुर् वियोगं नाप्नोति सन्ततेश् च धनस्य च ॥ (३६।२)

प्राङ्गणं वर्णकोपेतं स्वस्तिकैश् च समन्वितम् । (३७।१)

देवस्य कुरुते यस् तु क्रीडते भुवनत्रये ॥ (३७।२)

नारदीये । (३८।१)

मृदा धातुविकारैर् वा वर्णकैर् गोमयेन वा । (३८।२)

विष्णुलोकेऽथ तत्र रथैः सस्पृहं वीक्ष्यते सुखी ॥ (३८।३)

हरिभक्तिसुधोदये । (३९।१)

उपलिप्यालयं विष्णोश् चित्रयित्वाथ वर्णकैः । (३९।२)

विष्णुलोकेऽथ तत्रस्थैः सस्पृहं वीक्ष्यते सुखी ॥ (३९।३)

अथ स्वस्तिकलक्षणमागमे । (४०।१)

विदिग्गतचतुष्काणि भित्त्वा षोडशधा सुधीः । (४०।२)

मार्जयेत् स्वस्तिकाकारं श्वेतपीतारुणासितैः ॥ (४०।३)

तत्र च पञ्चरात्रवचनम् । (४१।१)

रजांसि पञ्चवर्णानि मण्डलार्थं हि कारयेत् । (४१।२)

शालितण्डुलचूर्णेन शुक्लं वा यवसम्भवम् ॥ (४१।३)

रक्तकुङ्कुमसिन्दूरगैरिकादिसमुद्भवम् । (४२।१)

हरितालोद्भवं पीतं रजनीसम्भवं क्वचित् । (४२।२)

कृष्णं दग्धैर् हरिद्यवैर् हरित्पीतैर् विमिश्रितम् ॥ (४२।३)

अथ तत्र ध्वजपताकाद्यारोपणम्ततो ध्वजपताकादि विन्यस्य हरिमन्दिरे । (४३।१)

विचित्रं भूषयेत् तच् च भगवद्भक्तिमान् नरः ॥ (४३।२)

अथ ध्वरारोपणमाहात्म्यम्ध्वजम् आरोपयेद् यस् तु प्रासादोपरि भक्तितः । (४४।१)

तस्य ब्रह्मपदे वासः क्रीडते ब्रह्मणा सह ॥ (४४।२)

बृहन्नारदीये । (४५।१)

यः कुर्याद् विष्णुभवने ध्वजारोपणम् उत्तमम् । (४५।२)

सम्पूज्यते विरिञ्च्याद्यैः किम् अन्यैर् बहुभाषितैः ॥ (४५।३)

तत्रैवाग्रे च । (४६।१)

पटो ध्वजस्य विप्रेन्द्र यावच् चलति वायुना । (४६।२)

तावन्ति पापजालानि नश्यन्त्य् एव न संशयः ॥ (४६।३)

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । (४७।१)

ध्वजं विष्णुगृहे कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ (४७।२)

आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा येऽभिनन्दन्ति धार्मिकाः । (४८।१)

तेऽपि सर्वे प्रमुच्यन्ते महापातककोटिभिः ॥ (४८।२)

एवं बृहन्नारदीये ख्यातं यच् चान्यद् अद्भुतम् । (४९।१)

ध्वजारोपणमाहात्म्यं तद् द्रष्टव्यम् इहाखिलम् ॥ (४९।२)

अथ पतादारोपणमाहात्म्यम्द्वारकामाहात्म्ये । (५०।१)

कृष्णालयं यः कुरुते पताकाभिश् च शोभितम् । (५०।२)

सदैव तस्य लोके तु वासस् तस्य न चान्यतः ॥ (५०।३)

विष्णुधर्मोत्तरे । (५१।१)

पताकां च शुभां दत्त्वा तथा केशववेश्मनि । (५१।२)

वायुलोकम् अवाप्नोति बहून् अब्दगणान् द्विजः ॥ (५१।३)

दोधूयते यथा सा तु वायुना केशवालये । (५२।१)

तथा तस्यापि सकलं देहात् पापं विधूयते ॥ (५२।२)

अथ वन्दनमालाकदलीस्तम्भारोपणमाहात्म्यम्द्वारकामाहात्म्ये तत्रैव । (५३।१)

भूप वन्दनमालां तु कुरुते कृष्णवेश्मनि । (५३।२)

देवकन्यावृतैर् लक्षैः सेव्यते सुरनायकैः ॥ (५३।३)

यः कुर्यात् कृष्णभवनं कदलीस्तम्भशोभितम् । (५४।१)

नन्दते चाप्सरोयुक्तः स्वागतं तस्य देवराट् ॥ (५४।२)

अथ पीठपात्रवस्त्रादिसंस्कारःतत्र ताम्रादिपात्रं यत् प्रभोर् वस्त्रादिकं च यत् । (५५।१)

पीठादिकं च तत् सर्वं यथोक्तं च विशोधयेत् ॥ (५५।२)

तत्र पीठस्य संस्कारःनारसिंहे । (५६।१)

पादपीठं च कृष्णस्य बिल्वपत्रेण धर्षयेत् । (५६।२)

उष्णाम्बुना च प्रक्षाल्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (५६।३)

अथ तैजसादिपात्राणां संस्कारःमार्कण्डेयपुराणे । (५७।१)

उडुम्बराणाम् अम्लेन क्षारेण त्रपुसीसयोः । (५७।२)

भस्माम्बुभिश् च कांस्यानां शुद्धिः प्लावो द्रवस्य च ॥ (५७।३)

वायुपुराणे च । (५८।१)

मणिवज्रप्रवालानां मुक्ताशङ्खोपलस्य च । (५८।२)

सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः ॥ (५८।३)

ब्राह्मे । (५९।१)

सुवर्णरूप्यशङ्खाश्मशुक्तिरत्नमयानि च । (५९।२)

कांस्यायस्ताम्ररैत्यानि त्रपुसीसमयानि च ॥ (५९।३)

निर्लेपानि तु शुध्यन्ति केवलेनोदकेन तु । (६०।१)

शूद्रोच्छिष्टानि शोध्यानि त्रिधा क्षाराम्लवारिभिः ॥ (६०।२)

अतिदुष्टं तु पात्रादि विशोध्यातिथ्यकर्मणे । (६१।१)

युञ्ज्यात् तत्परिवर्ताय प्रभुकर्मान्तराय वा ॥ (६१।२)

एतस्य परिवर्तेन प्रभवेऽन्यत् समर्पयेत् । (६२।१)

इत्य् अयं सर्वतो लोके सदाचारो विराजते ॥ (६२।२)

मनुः । (६३।१)

ताम्रायःकांस्यरैत्यानां त्रपुणः सीसकस्य च । (६३।२)

शौचं यथार्हं कर्तव्यं क्षाराम्लोदकवारिभिः ॥ (६३।३)

शङ्खः । (६४।१)

अम्लोदकेन ताम्रस्य सीसस्य त्रपुणस् तथा । (६४।२)

क्षारेण शुद्धिं कांस्यस्य लौहस्य च विनिर्दिशेत् ॥ (६४।३)

किंच । (६५।१)

सूतिकोच्छिष्टभाण्डस्य सुराद्युपहतस्य च । (६५।२)

त्रिःसप्तमार्जनाच्छुद्धिर् न तु कांस्यस्य तापनम् ॥ (६५।३)

अन्यत्र च । (६६।१)

ताम्रम् अम्लेन शुध्येन न चेदामिषलेपनम् । (६६।२)

आमिषेण तु यल् लिप्तं पुनर् दाहेन शुध्यन्ति ॥ (६६।३)

ब्राह्मे । (६७।१)

सूतिकाशवविण्मूत्ररजस्वलहतानि च । (६७।२)

प्रक्षेप्तव्यानि तान्य् अग्नौ यच् च यावत् सहेद् अपि ॥ (६७।३)

अत एव देवलः । (६८।१)

लोहानां दहनाच्छुद्धिर् भस्मना गोमयेन वा । (६८।२)

दहनात् खननाद् वापि शैलानाम् अम्भसापि वा ॥ (६८।३)

काष्ठानां तक्षणाच्छुद्धिर् मृद्गोमयजलैर् अपि । (६९।१)

मृण्मयानां तु पात्राणां दहनाच्छुद्धिर् इष्यते ॥ (६९।२)

मनुः । (७०।१)

मद्यैर् मूत्रैः पुरीषैर् वा ष्ठीवनैः पूयशोणितैः । (७०।२)

संस्पृष्टं नैव शुध्येत पुनःपाकेन मृन्मयम् ॥ (७०।३)

वृद्धशातातपः । (७१।१)

संहतानां तु पात्राणां यद् एकम् उपहन्यते । (७१।२)

तस्यैवं शोधनं प्रोक्तं सामान्यद्रव्यशुद्धिकृत् ॥ (७१।३)

अथ वस्त्रादीनां संस्कारःतत्र शङ्खः । (७२।१)

तान्तवं मलिनं पूर्वम् अद्भिः क्षारैश् च शोधयेत् । (७२।२)

अंशुभिः शोषयित्वा वा वायुना वा समाहरेत् ॥ (७२।३)

ऊर्णापट्टांशुकक्षौमदुकूलाविकचर्मणाम् । (७३।१)

अल्पाशौचे भवेच्छुद्धिः शोषणप्रोक्षणादिभिः ॥ (७३।२)

तान्य् एवामेध्यलिप्तानि नेनिज्याद् गौरसर्षपैः । (७४।१)

धान्यकल्कैः पर्णकल्कैः रसैश् च फलवल्कलैः ॥ (७४।२)

तुलिकाद्युपधानानि पुष्परत्नाम्बराणि च । (७५।१)

शोधयित्वातपे किंचित् करैर् उन्मार्जयेन् मुहुः ॥ (७५।२)

पश्चाच् च वारिणा प्रोक्ष्य शुचीत्य् एवम् उदाहरेत् । (७६।१)

तान्य् अप्य् अतिमलाक्तानि यथावत् परिशोधयेत् ॥ (७६।२)

शातातपः । (७७।१)

कुसुम्भकुङ्कुमारक्तास् तथा लाक्षारसेन च । (७७।२)

प्रक्षालनेन शुध्यन्ति चण्डालस्पर्शने तथा ॥ (७७।३)

यमः । (७८।१)

कृष्णाजिनानां वातैश् च बालानां मृद्भिर् अम्भसा । (७८।२)

गोमूत्रेणास्थिदन्तानां क्षौमाणां गौरसर्षपैः ॥ (७८।३)

शङ्खः । (७९।१)

सिद्धार्थकानां कल्केन दन्तशृङ्गमयस्य च । (७९।२)

गोवालैः फलपात्राणाम् अस्थ्नां स्याच्छृङ्गवत् तथा ॥ (७९।३)

किंच । (८०।१)

निर्यासानां गुडानां च लवणानां तथैव च । (८०।२)

कुसुम्भकुसुमानां च ऊर्णाकार्पासयोस् तथा । (८०।३)

प्रोक्षणात् कथिता शुद्धिर् इत्य् आह भगवान् यमः ॥ (८०।४)

मनुः । (८१।१)

अद्भिस् तु प्रोक्षणं शौचं बहूनां धान्यवाससाम् । (८१।२)

प्रक्षालनेन त्व् अल्पानाम् अद्भिः शौचं विधीयते ॥ (८१।३)

चैलवत्चर्मणां शुद्धिर् वैदलानां तथैव च । (८२।१)

शाकमूलफलानां च धान्यवत्शुद्धिर् इष्यते ॥ (८२।२)

प्रोक्षणात् तृणकाष्ठं च पलालं चैव शुध्यति । (८३।१)

मार्जनोपाञ्जनैर् वेश्म पुनःपाकेन मृन्मयम् ॥ (८३।२)

किंच । (८४।१)

यावन् नापैत्य् अमेध्याक्ताद् गन्धो लेपश् च तत्कृतः । (८४।२)

तावन् मृद्वारि चादेयं सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥ (८४।३)

बृहस्पतिः । (८५।१)

वस्त्रवैदलचर्मादेः शुद्धिः प्रक्षालनं स्मृतम् । (८५।२)

अतिदुष्टस्य तन्मात्रं त्यजेच्छित्त्वा तु शुद्धये ॥ (८५।३)

विष्णुः । (८६।१)

मृत्पर्णतृणकाष्ठानां श्वास्थिचाण्डालवायसैः । (८६।२)

स्पर्शने विहितं शौचं सोमसूर्यांशुमारुतैः ॥ (८६।३)

बौधायनः । (८७।१)

आसनं शयनं यानं नावः पन्थास् तृणानि च । (८७।२)

मारुतार्केण शुध्यन्ति पक्वेष्टरचितानि च ॥ (८७।३)

अथ धान्यादीनां संस्कारःतत्र बौधायनः । (८८।१)

व्रीहयः प्रोक्षणाद् अद्भिः शाकमूलफलानि च । (८८।२)

तन्मात्रस्यापहाराद् वा निस्तुषीकरणेन च ॥ (८८।३)

शङ्खः । (८९।१)

श्रपणं घृततैलानां प्लावनं गोरसस्य च । (८९।२)

भाण्डानि प्लावयेद् अद्भिः शाकमूलफलानि च ॥ (८९।३)

ब्राह्मे । (९०।१)

द्रवद्रव्याणि भूरीणि परिप्लाव्यानि चाम्भसा ॥ (९०।२)

शस्यानि व्रीहयश् चैव शाकमूलफलानि च । (९१।१)

त्यक्त्वा तु दूषितं भागं प्लाव्यान्य् अथ जलेन तु ॥ (९१।२)

बृहस्पतिः । (९२।१)

तापनं घृततैलानां प्लावनं गोरसस्य च । (९२।२)

तन्मात्रम् उद्धृतं शुध्येत् कठिनं तु पयोदधि ॥ (९२।३)

अविलीनं तथा सर्पिर् विलीनं श्रपणेन तु । (९३।१)

आधारदोषे तु नयेत् पात्रात् पात्रान्तरं द्रवम् ॥ (९३।२)

घृतं च पायसं क्षीरं तथैक्षवरसो गुडः । (९४।१)

शूद्रभाण्डस्थितं तक्रं तथा मधु न दुष्यति ॥ (९४।२)

किंच मनुः । (९५।१)

उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथंचन । (९५।२)

अनिधायैव तद् द्रव्यम् आचान्तः शुचिताम् इयात् ॥ (९५।३)

अन्येऽपि शुद्धिविधयो द्रव्याणां स्मृतिशास्त्रतः । (९६।१)

अपेक्ष्या वैष्णवैर् ज्ञेयास् तत्तद्विस्तारणैर् अलम् ॥ (९६।२)

अथ पूजार्थतुलसीपुष्पाद्याहरणम्प्रणम्याथ महाविष्णुं प्रार्थ्यानुज्ञां तु वैष्णवः । (९७।१)

समाहरेत् श्रीतुलसीं पुष्पादि च यथोदितम् ॥ (९७।२)

यच् च हारीतवचनम् । (९८।१)

स्नानं कृत्वा तु ये केचित् पुष्पं गृह्णन्ति वै द्विजाः । (९८।२)

देवतास् तन् न गृह्णन्ति भस्मीभवति काष्ठवत् ॥ (९८।३)

तच् च मध्याह्नस्नानविषयं यत उक्तं पाद्मे वैशाखमाहात्म्ये । (९९।१)

अस्नात्वा तुलसीं छित्त्वा देवार्थं पितृकर्मणि । (९९।२)

तत् सर्वं निष्फलं याति पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ (९९।३)

अथ गृहस्नानविधिःस्वगृहे वाचरन् स्नानं प्रक्षाल्याङ्घ्री करौ तथा । (१००।१)

आचम्यायम्य च प्राणान् कृतन्यासो हरिं स्मरेत् ॥ (१००।२)

ततो गणादिकं स्मृत्वा तुलसीमिश्रितैर् जलैः । (१०१।१)

पूर्णे पात्रे समस्तानि तीर्थान्य् आवाहयेत् कृती ॥ (१०१।२)

आवाहनमन्त्रश् चायम् । (१०२।१)

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । (१०२।२)

नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥ (१०२।३)

अथवा जाह्नवीम् एव सर्वतीर्थमयीं बुधः । (१०३।१)

आवाहयेद् द्वादशभिर् नामभिर् जलभाजने ॥ (१०३।२)

द्वादशनामानि । (१०४।१)

नलिनी नन्दिनी सीता मालिनी च महापगा । (१०४।२)

विष्णुपादार्घ्यसम्भूता गङ्गा त्रिपथगामिनी । (१०४।३)

भागीरथी भोगवती जाह्नवी त्रिदशेश्वरी ॥ (१०४।४)

पद्मपुराणे च वैशाखमाहात्म्ये । (१०५।१)

नन्दिनीत्य् एव ते नाम वेदेषु नलिनीति च । (१०५।२)

दक्षा पृथ्वी च विहगा विश्वगाथा शिवप्रिया ॥ (१०५।३)

विद्याधरी महादेवी तथा लोकप्रसादिनी । (१०६।१)

क्षेमंकरी जाह्नवी च शान्ता शान्तिप्रदायिनी ॥ (१०६।२)

अथाचम्य गुरुं स्मृतानुज्ञां प्रार्थ्य च पूर्ववत् । (१०७।१)

कृष्णपादाब्जतो गङ्गां पतन्तीं मूर्ध्नि चिन्तयेत् ॥ (१०७।२)

तथा चोक्तं श्रीनारदपञ्चरात्रे । (१०८।१)

स्वस्थितं पुण्डरीकाक्षं मन्त्रमूर्तिं प्रभुं स्मरेत् । (१०८।२)

अनन्तादित्यसङ्काशं वासुदेवं चतुर्भुजम् ॥ (१०८।३)

शङ्खचक्रगदापद्मधरं पीताम्बरावृतम् । (१०९।१)

श्यामलं शान्तवदनं प्रसन्नं वरदेक्षणम् ॥ (१०९।२)

दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गं चारहासमुखाम्बुजम् । (११०।१)

अनेकरत्नसंछन्नज्वलन्मकरकुण्डलम् ॥ (११०।२)

वनमालापरिवृतं नारदादिभिर् अर्चितम् । (१११।१)

केयूरवलयोपेतं सुवर्णमुकुटोज्ज्वलम् । (१११।२)

सर्वाङ्गसुन्दरं देवं सर्वाभरणभूषितम् ॥ (१११।३)

तत्पादपङ्कजाद् धारां निपतन्तीं स्वमूर्धनि । (११२।१)

चिन्तयेद् ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं स्वकां तनुम् । (११२।२)

तया संक्षालयेत् सर्वम् अन्तर्देहगतं मलम् ॥ (११२।३)

तत्क्षणाद् विरजा मन्त्री जायते स्फटिकोपमः । (११३।१)

इदं स्नानान्तरं मान्त्रात् सहस्रम् अधिकं स्मृतम् ॥ (११३।२)

सकृन् नारायणेत्यादि वचनं तत्र कीर्तयेत् । (११४।१)

स्नानकाले तु तन्नाम संस्मरेच् च महाप्रभुम् ॥ (११४।२)

तथा च कूर्मपुराणे । (११५।१)

आपो नारायणोद्भूतास् ता एवास्यायनं यथः । (११५।२)

तस्मान् नारायणं देवं स्नानकाले स्मरेद् बुधः ॥ (११५।३)

स्नायाद् उष्णोदकेनापि शक्तो ऽप्य् आमलकैस् तथा । (११६।१)

तिलैस् तैलैश् च संवर्ज्य प्रतिषिद्धदिनानि तु ॥ (११६।२)

अथोष्णोदकस्नानम्षट्त्रिंशन्मते । (११७।१)

आपः स्वभावतो मेध्या विशेषाद् अग्नियोगतः । (११७।२)

तेन सन्तः प्रशंसन्ति स्नानम् उष्णेन वारिणा ॥ (११७।३)

यमश् च । (११८।१)

आपः स्वयं सदा पूता वह्नितप्ता विशेषतः । (११८।२)

तस्मात् सर्वेषु कालेषु उष्णाम्भः पावनं स्मृतम् ॥ (११८।३)

यच् चोक्तं शङ्खेन । (११९।१)

स्नातस्य वह्नितप्तेन तथैवातपवारिणा । (११९।२)

शरीरशुद्धिर् विज्ञेया न तु स्नानफलं भवेत् ॥ (११९।३)

तत् तु काम्यनैमित्तिकविषयम् । (१२०।१)

कुर्यान् नैमित्तिकं स्नानं शीताद्भिः काम्यम् एव च । (१२०।२)

नित्यं यादृच्छिकं चैव यथारुचि समाचरेत् ॥ (१२०।३)

अथ तत्र निषिद्धदिनानितत्र यमः । (१२१।१)

पुत्रजन्मनि सङ्क्रान्तौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । (१२१।२)

अस्पृश्यस्पर्शने चैव न स्नायाद् उष्णवारिणा ॥ (१२१।३)

वृद्धमनुः । (१२२।१)

पौर्णमास्यां तथा दर्शे यः स्नायाद् उष्णवारिणा । (१२२।२)

स गोहत्याकृतं पापं प्राप्नोतीह न संशयः ॥ (१२२।३)

अथामलकस्नानम्तत्र मार्कण्डेयः । (१२३।१)

तुष्यत्य् आमलकैर् विष्णुर् एकादश्यां विशेषतः । (१२३।२)

श्रीकामः सर्वदा स्नानं कुर्वीतामलकैर् नरः ॥ (१२३।३)

सप्तम्यां न स्पृशेत् तैलं नीलीवस्त्रं न धारयेत् । (१२४।१)

न चाप्य् आमलकं स्नायान् न कुर्यात् कलहं नरः ॥ (१२४।२)

भृगुः । (१२५।१)

अमां षष्ठीं सप्तमीं च नवमीं च त्रयोदशीम् । (१२५।२)

सङ्क्रान्तौ रविवारे च स्नानमालकैस् त्यजेत् ॥ (१२५।३)

याज्ञवल्क्यः । (१२६।१)

धात्रीफलैर् अमावस्यासप्तमीनवमीषु च । (१२६।२)

यः स्नायात् तस्य हीयन्ते तेजश् चायुर्धनं सुताः ॥ (१२६।३)

अथ तिलस्नानम्तत्र बृहस्पतिः । (१२७।१)

सर्वकालं तिलैः स्नानं पुनर् व्यासो ऽब्रवीन् मुनिः ॥ (१२७।२)

षट्त्रिंशन्मते । (१२८।१)

तथा सप्तम्यमावस्यासङ्क्रान्तिग्रहणेषु च । (१२८।२)

धनपुत्रकलत्रार्थी तिलस्पृष्टं न संस्पृशेत् ॥ (१२८।३)

अथ तैलस्नानम्तत्रैव । (१२९।१)

षष्ठ्यां तैलम् अनायुष्यं चतुर्थीष्व् अपि च पर्वसु ॥ (१२९।२)

योगी याज्ञवल्क्यः । (१३०।१)

दशम्यां तैलम् अपृष्ट्वा यः स्नायाद् अविचक्षणः । (१३०।२)

चत्वारि तस्य नश्यन्ति आयुः प्रज्ञा यशोधनम् ॥ (१३०।३)

मोहात् प्रतिपदं षष्ठीं कुहूं रिक्तातिथिं तथा । (१३१।१)

तैलेनाभ्यञ्जयेद् यस् तु चतुर्भिः परिहीयते ॥ (१३१।२)

पञ्चदश्यां चतुर्दश्यां सप्तम्यां रविसङ्क्रमे । (१३२।१)

द्वादश्यां सप्तमीं षष्ठीं तैलस्पर्शं विवर्जयेत् ॥ (१३२।२)

अन्यच् च । (१३३।१)

सप्तम्यां न स्पृशेत् तैलं नवम्यां प्रतिपद्य् अपि । (१३३।२)

अष्टम्यां च चतुर्दश्याम् अमावस्यां विशेषतः ॥ (१३३।३)

किंच । (१३४।१)

स्नाने वा यदि वास्नाने पक्कतैलं न दुष्यति ॥ (१३४।२)

किंच अत्रिस्मृतौ । (१३५।१)

तैलाभ्यक्तो घृताभ्यक्तो विण्मूत्रे कुरुते द्विजः । (१३५।२)

अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ (१३५।३)

अथाङ्गमलम् उत्तार्य स्नात्वा विधिवद् आचरेत् । (१३६।१)

नासालग्नेन चुलुकोदकेनैवाघमर्षणम् ॥ (१३६।२)

ततो गुर्वादिपादोदैः प्राग्वत् कृत्वाभिषेचनम् । (१३७।१)

कार्यो ऽभिषेकः शङ्खेन तुलसीमिश्रितैर् जलैः ॥ (१३७।२)

अथ तुलसीजलाभिषेकमाहत्म्यम्गारुडे । (१३८।१)

मार्जयत्य् अभिषेके तु तुलस्या वैष्णवो नरः । (१३८।२)

सर्वतीर्थमयं देहं तत्क्षणात् द्विज जायते ॥ (१३८।३)

तुलसीदलजस्नाने एकादश्यां विशेषतः । (१३९।१)

मुच्यते सर्वपापेभ्यो यद्यपि ब्रह्महा भवेत् ॥ (१३९।२)

तन्मूलमृत्तिकाभ्यङ्गं कृत्वा स्नाति दिने दिने । (१४०।१)

दशाश्वमेधावभृतं लभते स्नानजं फलम् ॥ (१४०।२)

तुलसीदलसंमिश्रं तोयं गङ्गासमं विदुः । (१४१।१)

यो वहेच्छिरसा नित्यं धृता भवति जाह्नवी ॥ (१४१।२)

पादोदकं ताम्रपात्रे कृत्वा सतुलसीदलम् । (१४२।१)

शङ्खं कृत्वाभिषिञ्चेत मूलेनैव स्वमूर्धनि ॥ (१४२।२)

तन्माहात्म्ये चोक्तं पाद्मे कार्त्तिकमाहात्म्ये । (१४३।१)

द्वारकाचक्रसंयुक्तशालग्रामशिलाजलम् । (१४३।२)

शङ्खे कृत्वा तु निक्षिप्तं स्नानार्थं ताम्रभाजने । (१४३।३)

तुलसीदलसंयुक्तं ब्रह्महत्याविनाशनम् ॥ (१४३।४)

स्नानशाटीतरेणैव वाससाम्भांसि गात्रतः । (१४४।१)

संमार्ज्य वाससी दध्यात् परिधानोत्तरीयके ॥ (१४४।२)

अथ वस्त्रधारणविधिःतत्रात्रिः । (१४५।१)

अधौतं कारुधौतं वा परेद्युधौतम् एव वा । (१४५।२)

काषायं मलिनं वस्त्रं कौपीनं च परित्यजेत् ॥ (१४५।३)

न चार्द्रम् एव वसनं परिदध्यात् कदाचन ॥ (१४६।१)

नग्नो मलिनवस्त्रः स्यात् नग्नश् चार्धपटस् तथा । (१४७।१)

नग्नो द्विगुणवस्त्रः स्यान् नग्नो रक्तपटस् तथा ॥ (१४७।२)

नग्नश् च स्यूतवस्त्रः स्यान् नग्नः स्निग्धपटस् तथा । (१४८।१)

द्विकच्छो ऽनुत्तरीयश् च नग्नश् चावस्त्र एव च ॥ (१४८।२)

श्रौतं स्मार्तं तथा कर्म न नग्नश् चिन्तयेद् अपि । (१४९।१)

मोहात् कुर्वन्न् अधो गच्छेत् तद् भवेद् आसुरं स्मृतम् ॥ (१४९।२)

जपहोमोपवासेषु धौतवस्त्रधरो भवेत् । (१५०।१)

अलंकृतः शुचिर् मौनी श्राद्धादौ च जितेन्द्रियः ॥ (१५०।२)

गोभिलः । (१५१।१)

एकवस्त्रो न भुञ्जीत न कुर्याद् देवनार्चनम् ॥ (१५१।२)

त्रैलोक्यसम्मोहनपञ्चरात्रे । (१५२।१)

शुक्लवासो भवेन् नित्यं रक्तं चैव विवर्जयेत् ॥ (१५२।२)

अङ्गिराः । (१५३।१)

शौचं सहस्ररोमाणां वाय्वग्न्यर्केन्दुरश्मिभिः । (१५३।२)

रेतःस्पृष्टं शवस्पृष्टम् आविकं नैव दुष्यति ॥ (१५३।३)

अन्यत्र च । (१५४।१)

छिन्नं वा संधितं दग्धम् आविकं न प्रदुष्यति । (१५४।२)

आविकेन तु वस्त्रेण मानवः श्राद्धम् आचरेत् । (१५४।३)

गयाश्राद्धसमं प्रोक्तं पितृभ्यो दत्तम् अक्षयम् ॥ (१५४।४)

न कुर्यात् संधितं वस्त्रं देवकर्मणि भूमिप । (१५५।१)

न दग्धं न च वै छिन्नं पारक्यं न तु धारयेत् ॥ (१५५।२)

काकविष्ठासमं ह्य् उक्तम् अविधौतं च यद् भवेत् । (१५६।१)

रजकाद् आहृतं यच् च न तद् वस्त्रं भवेच्छुचि ॥ (१५६।२)

कीटस्पृष्टं तु यद् वस्त्रं पुरीषं येन कारितम् । (१५७।१)

मूत्रं वा मैथुनं वापि तद् वस्त्रं परिवर्जयेत् ॥ (१५७।२)

आविकं तु सदा वस्त्रं पवित्रं राजसत्तम । (१५८।१)

पितृदेवमनुष्याणां क्रियायां च प्रशस्यते ॥ (१५८।२)

धौताधौतं तथा दग्धं संधितं रजकाहृतम् । (१५९।१)

शुक्रमूत्ररक्तलिप्तं तथापि परमं शुचि ॥ (१५९।२)

अग्निर् आविकवस्त्रं च ब्राह्मणाश् च तथा कुशाः । (१६०।१)

चतुर्णां न कृतो दोषो ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ (१६०।२)

किंचान्यत्र । (१६१।१)

धारयेद् वाससी शुद्धे परिधानोत्तरीयके । (१६१।२)

अच्छिन्नसुदशे शुक्ले आचामेत् पीठसंस्थितः ॥ (१६१।३)

अथ पीठम्बह्वृचपरिशिष्टे । (१६२।१)

यतीनाम् आसनं शुक्लं कूर्माकारं तु कारयेत् । (१६२।२)

अन्येषां तु चतुष्पादं चतुरस्रं तु कारयेत् ॥ (१६२।३)

गोशकृन्मयं भिन्नं तथा पलाशपैप्पलम् । (१६३।१)

लोहबद्धं सदैवार्कं वर्जयेद् आसनं बुधः ॥ (१६३।२)

अथासनविधिःतत्रैव । (१६४।१)

दानम् आचमनं होमं भोजनं देवतार्चनम् । (१६४।२)

प्रौढपादो न कुर्वीत स्वाध्यायं चैव तर्पणम् ॥ (१६४।३)

आसनारूढपादस् तु जानुनोर् वाथ जङ्घयोः । (१६५।१)

कृतावसक्थिको यस् तु प्रौढपादः स उच्यते ॥ (१६५।२)

ततो भूमिगताङ्घ्रिः सन् निविश्याचम्य दर्भभृत् । (१६६।१)

ऊर्ध्वपुण्ड्रादिकं कुर्यात् श्रीगोपीचन्दनादिना ॥ (१६६।२)

तत्रादाव् अनुलेपेन भगवच्चरणाब्जयोः । (१६७।१)

निर्माल्येन प्रसादेन सर्वाण्य् अङ्गानि मार्जयेत् ॥ (१६७।२)

तद् उक्तं ब्राह्मे श्रीभगवता । (१६८।१)

शालग्रामशिलालग्नं चन्दनं धारयेत् सदा । (१६८।२)

सर्वाङ्गेषु महाशुद्धिसिद्धये कमलासन ॥ (१६८।३)

ततो द्वादशभिः कुर्यान् नामभिः केशवादिभिः । (१६९।१)

द्वादशाङ्गेषु विधिवद् ऊर्ध्वपुण्ड्राणि वैष्णवः ॥ (१६९।२)

अथ द्वादशतिलकविधिःपद्मपुराणे उत्तरखण्डे । (१७०।१)

ललाटे केशवं ध्यायेन् नारायणम् अथोदरे । (१७०।२)

वक्षःस्थले माधवं तु गोविन्दं कण्ठकूपके ॥ (१७०।३)

विष्णुं च दक्षिणे कुक्षौ बाहौ च मधुसूदनम् । (१७१।१)

त्रिविक्रमं कन्धरे तु वामनं वामपार्श्वके ॥ (१७१।२)

श्रीधरं वामबाहौ तु हृषीकेशं तु कन्धरे । (१७२।१)

पृष्ठे तु पद्मनाभं च कट्यां दामोदरं न्यसेत् ॥ (१७२।२)

तत्प्रक्षालनतोयं तु वासुदेवेति मूर्धनि ॥ (१७३।१)

किंच । (१७४।१)

ऊर्ध्वपुण्ड्रं ललाटे तु सर्वेषां प्रथमं स्मृतम् । (१७४।२)

ललाटादिक्रमेणैव धारणं तु विधीयते ॥ (१७४।३)

एवं न्यासं समाचर्य सम्प्रदायानुसारतः । (१७५।१)

न्यसेत् किरीटमन्त्रं च मूर्ध्नि सर्वार्थसिद्धये ॥ (१७५।२)

अथ किरीटमन्त्रःॐ श्रीकिरीटकेयूरहारमकरकुण्डलचक्रशङ्खगदापद्महस्तपीताम्बरधर श्रीवत्साङ्कितवक्षःस्थल श्रीभूमिसहितस्वात्मज्योतिर् दीप्तिकराय सहस्रादित्यतेजसे नमो नमः ॥ (१७६।१)

अथोर्ध्वपुण्ड्रनित्यतापाद्मे श्रीभगवदुक्तौ । (१७७।१)

मत्प्रियार्थं शुभार्थं वा रक्षार्थे चतुरानन । (१७७।२)

मत्पूजाहोमकाले च सायं प्रातः समाहितः । (१७७।३)

मद्भक्तो धारयेन् नित्यम् ऊर्ध्वपुण्ड्रं भयापहम् ॥ (१७७।४)

तत्रैव श्रीनारदोक्तौ । (१७८।१)

यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । (१७८।२)

व्यर्थं भवति तत् सर्वम् ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतम् ॥ (१७८।३)

तत्रैवोत्तरखण्डे । (१७९।१)

ऊर्ध्वपुण्ड्रैर् विहीनस् तु किंचित् कर्म करोति यः । (१७९।२)

इष्टापूर्तादिकं सर्वं निष्फलं स्यान् न संशयः ॥ (१७९।३)

ऊर्ध्वपुण्ड्रैर् विहीनस् तु सन्ध्याकर्मादिकं चरेत् । (१८०।१)

तत् सर्वं राक्षसं नित्यं नरकं चाधिगच्छति ॥ (१८०।२)

अन्यच् च । (१८१।१)

ऊर्ध्वपुण्ड्रे त्रिपुण्ड्रं यः कुरुते नराधमः । (१८१।२)

भङ्क्त्वा विष्णुगृहं पुण्ड्रं स याति नरकं ध्रुवम् ॥ (१८१।३)

अत एव पाद्मे श्रीनारदोक्तौ । (१८२।१)

यच्छरीरं मनुष्याणाम् ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कृतम् । (१८२।२)

द्रष्टव्यं नैव तत् तावत् श्मशानसदृशं भवेत् ॥ (१८२।३)

पद्मपुराणे । (१८३।१)

ऊर्ध्वपुण्ड्रं मृदा सौम्यं ललाटे यस्य दृश्यते । (१८३।२)

स चाण्डालो ऽपि शुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः ॥ (१८३।३)

स्कान्दे । (१८४।१)

तिर्यक्पुण्ड्रं न कुर्वीत सम्प्राप्ते मरणेऽपि च । (१८४।२)

नैवान्यन् नाम च ब्रूयात् पुमान् नारायणाद् ऋते ॥ (१८४।३)

धारयेद् विष्णुनिर्माल्यं धूपशेषं विलेपनम् । (१८५।१)

वैष्णवं कारयेत् पुण्ड्रं गोपीचन्दनसम्भवम् ॥ (१८५।२)

तत्रैव कार्त्तिकप्रसङ्गे । (१८६।१)

यस्योर्ध्वपुण्ड्रं दृश्येत ललाटे नो नरस्य हि । (१८६।२)

तद्दर्शनं न कर्तव्यं दृष्ट्वा सूर्यं निरीक्षयेत् ॥ (१८६।३)

अन्यत्रापि । (१८७।१)

वैष्णवानां ब्राह्मणानाम् ऊर्ध्वपुण्ड्रं विधीयते । (१८७।२)

अन्येषां तु त्रिपुण्ड्रं स्याद् इति ब्रह्मविदो विदुः ॥ (१८७।३)

त्रिपुण्ड्रं यस्य विप्रस्य ऊर्ध्वपुण्ड्रं न दृश्यते । (१८८।१)

तं स्पृष्ट्वाप्य् अथवा दृष्ट्वा सचेलं स्नानम् आचरेत् ॥ (१८८।२)

ऊर्ध्वपुण्ड्रे न कुर्वीत वैष्णवानां त्रिपुण्ड्रकम् । (१८९।१)

कृतत्रिपुण्ड्रमर्त्यस्य क्रिया न प्रीतये हरेः ॥ (१८९।२)

अत एवोत्तरखण्डे । (१९०।१)

अश्वत्थपत्रसङ्काशो वेणुपत्राकृतिस् तथा । (१९०।२)

पद्मकुड्मलसङ्काशो मोहनं त्रितयं स्मृतम् ॥ (१९०।३)

अथोर्ध्वपुण्ड्रमाहात्म्यम्स्कान्दे कार्त्तिकप्रसङ्गे । (१९१।१)

ऊर्ध्वपुण्ड्रो मृदा शुभ्रो ललाटे यस्य दृश्यते । (१९१।२)

चण्डालो ऽपि विशुद्धात्मा याति ब्रहम् सनातनम् ॥ (१९१।३)

ऊर्ध्वपुण्ड्रे स्थिता लक्ष्मीर् ऊर्ध्वपुण्ड्रे स्थितं यशः । (१९२।१)

ऊर्ध्वपुण्ड्रे स्थिता मुक्तिर् ऊर्ध्वपुण्ड्रे स्थितो हरिः ॥ (१९२।२)

पद्मपुराणे । (१९३।१)

ऊर्ध्वपुण्ड्रं मुदा सौम्यं ललाटे यस्य दृश्यते । (१९३।२)

स चाण्डालो ऽपि शुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः ॥ (१९३।३)

तत्रैवोत्तरखण्डे शिवोमासंवादे । (१९४।१)

ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु विशाले सुमनोहरे । (१९४।२)

लक्ष्म्या सार्धं समासीनो देवदेवो जनार्दनः ॥ (१९४।३)

तस्माद् यस्य शरीरे तु ऊर्ध्वपुण्ड्रं धृतो भवेत् । (१९५।१)

तस्य देहं भगवतो विमलं मन्दिरं शुभम् ॥ (१९५।२)

ऊर्ध्वपुण्ड्रधरो विप्रः सर्वलोकेषु पूजितः । (१९६।१)

विमानवरम् आरुह्य याति विष्णोः परं पदम् ॥ (१९६।२)

ऊर्ध्वपुण्ड्रधरं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । (१९७।१)

नमस्कृत्वाथवा भक्त्या सर्वदानफलं लभेत् ॥ (१९७।२)

ऊर्ध्वपुण्ड्रधरं विप्रं यः श्राद्धे भोजयिष्यति । (१९८।१)

आ कल्पकोटिपितरस् तस्य तृप्ता न संशयः ॥ (१९८।२)

ऊर्ध्वपुण्ड्रधरो यस् तु कुर्याच्छ्राद्धं शुभानने । (१९९।१)

कल्पकोटिसहस्राणि गयाश्राद्धफलं लभेत् ॥ (१९९।२)

यज्ञदानतपश्चर्याजपहोमादिकं च यत् । (२००।१)

ऊर्ध्वपुण्ड्रधरः कुर्यात् तस्य पुण्यम् अनन्तकम् ॥ (२००।२)

श्रीब्रह्माण्डपुराणे । (२०१।१)

अशुचिर् वाप्यनाचारो मनसा पापम् आचरन् । (२०१।२)

शुचिर् एव भवेन् नित्यम् ऊर्ध्वपुण्ड्राङ्कितो नरः ॥ (२०१।३)

तत्रैव श्रीभगवद्वचनम् । (२०२।१)

ऊर्ध्वपूण्ड्रधरो मर्त्यो म्रियते यत्र कुत्रचित् । (२०२।२)

श्वपाको ऽपि विमानस्थो मम लोके महीयते ॥ (२०२।३)

ऊर्ध्वपूण्ड्रधरो मर्त्यो गृहे यस्यान्नम् अश्नुते । (२०३।१)

तदा विंशत्कुलं तस्य नरकाद् उद्धराम्य् अहं ॥ (२०३।२)

अथोह्वपूण्ड्रैर्माणविधिःश्रीब्रह्माण्डपुराणे । (२०४।१)

वीक्ष्यादर्शे जले वापि यो विदध्यात् प्रयत्नतः । (२०४।२)

ऊर्ध्वपूण्ड्रं महाभाग स याति परमां गतिम् ॥ (२०४।३)

दशाङ्गुलप्रमाणं तु उत्तमोत्तमम् उच्यते । (२०५।१)

नवाङ्गुलं मध्यमं स्याद् अष्टाङ्गुलम् अतः परम् ॥ (२०५।२)

एतैर् अङ्गुलिभेदैस् तु कारयेन् न नखैः स्पृशेत् ॥ (२०६।१)

पद्मपुराणे उत्तरखण्डे तत्रैव । (२०७।१)

एकान्तिनो महाभागाः सर्वभूतहिते रताः । (२०७।२)

सान्तरालं प्रकुर्वीरन् पुण्ड्रं हरिपदाकृतिम् ॥ (२०७।३)

श्यामं शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं तथा । (२०८।१)

श्रीकरं पीतम् इत्य् आहुः श्वेतं मोक्षकरं शुभम् ॥ (२०८।२)

वर्तुलं तिर्यग् अच्छिद्रं ह्रस्वं दीर्घं ततं तनुम् । (२०९।१)

वक्रं विरूपं बद्धाग्रं छिन्नमूलं पदच्युतम् ॥ (२०९।२)

अशुभं रूक्षम् आसक्तं तथा नाङ्गुलिकल्पितम् । (२१०।१)

विगन्धम् अवसह्यं च पुण्ड्रम् आहुर् अनर्थकम् ॥ (२१०।२)

आरभ्य नासिकामूलं ललाटान्तं लिखेन् मृदा । (२११।१)

नासिकायास् त्रयो भागा नासामूलं प्रचक्ष्यते ॥ (२११।२)

समारभ्य भ्रुवोर् मध्यम् अन्तरालं प्रकल्पयेत् ॥ (२१२।१)

तत्रैव । (२१३।१)

निरन्तरालं यः कुर्याद् ऊर्ध्वपुण्ड्रं द्विजाधमः । (२१३।२)

स हि तत्र स्थितं विष्णुं श्रियं चैव व्यपोहति ॥ (२१३।३)

अच्छिद्रम् ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु ये कुर्वन्ति द्विजाधमाः । (२१४।१)

तेषां ललाटे सततं शुनः पादो न संशयः ॥ (२१४।२)

तस्माच्छिद्रान्वितं पुण्ड्रं दण्डाकारं सुशोभनम् । (२१५।१)

विप्राणां सततं कार्यं स्त्रीणां च शुभदर्शने ॥ (२१५।२)

हरिमन्दिरलक्षणम्नासादिकेशपर्यन्तम् ऊर्ध्वपुण्ड्रं सुशोभनम् । (२१६।१)

मध्ये छिद्रसमायुक्तं तद् विद्याद्धरिमन्दिरम् ॥ (२१६।२)

वामपार्श्वे स्थितो ब्रह्मा दक्षिणे च सदाशिवः । (२१७।१)

मध्ये विष्णुं विजानीयात् तस्मान् मध्यं न लेपयेत् ॥ (२१७।२)

वायुपुराणे सेवापराधे । (२१८।१)

अधृत्वा चोर्ध्वपुण्ड्रं च हरेः पूजां करोति यः । (२१८।२)

तिर्यक्पुण्ड्रधरो यस् तु यजेद् देवं जनार्दनम् ॥ (२१८।३)

अच्छिद्रेणोर्ध्वपुण्ड्रेण भस्मना तिर्यगङ्गिना । (२१९।१)

अधृत्वा शङ्खचक्रे च चेत्यादिना दोष उक्तः ॥ (२१९।२)

श्रुतिश् च यजुर्वेदस्य हिरण्यकेशौर्यशखायाम् । (२२०।१)

हरेः पदाक्रान्तिम् आत्मनि धारयति यः । (२२०।२)

स परस्य प्रियो भवति स पुण्यवान् । (२२०।३)

मध्ये छिद्रम् ऊर्ध्वपुण्ड्रं यो धारयति स मुक्तिभाग् भवति ॥ (२२०।४)

तिलकरचनाङ्गुलिनियमःस्मृतिः । (२२१।१)

अनामिका कामदोक्ता मध्यम् आयुष्करी भवेत् । (२२१।२)

अङ्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तस् तर्जनी मोक्षदायिनी ॥ (२२१।३)

अथोर्ध्वपुण्ड्रमृत्तिकाःपद्मपुराणे तत्रैव । (२२२।१)

पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले जलाशये । (२२२।२)

सिन्धुतीरे च वल्मीके हरिक्षेत्रे विशेषतः ॥ (२२२।३)

विष्णोः स्नानोदकं यत्र प्रवाहयति नित्यशः । (२२३।१)

पुण्ड्राणां धारणार्थाय गृह्णीयात् तत्र मृत्तिकाम् ॥ (२२३।२)

श्रीरङ्गे वेङ्कटाद्रौ च श्रीकूर्मे द्वारके शुभे । (२२४।१)

प्रयागे नारसिंहाद्रौ वाराहे तुलसीवने ॥ (२२४।२)

गृहीत्वा मृत्तिकां भक्त्या विष्णुपादजलैः सह । (२२५।१)

धृत्वा पुण्ड्राणि चाङ्गेषु विष्णुसायुज्यम् आप्नुयात् ॥ (२२५।२)

तत्रैव । (२२६।१)

यत् तु दिव्यं हरिक्षेत्रे तस्यैव मृदम् आहरेत् ॥ (२२६।२)

उक्तं च पाद्मे श्रीनारदेन । (२२७।१)

ब्रह्मघ्नो वाथ गोघ्नो वा हैतुकः सर्वपापकृत् । (२२७।२)

गोपीचन्दनसम्पर्कात् पूतो भवति तत्क्षणात् ॥ (२२७।३)

गोपीचन्दनखण्डं तु यो ददाति हि वैष्णवे । (२२८।१)

कुलम् एकोत्तरं तेन सम्भवेत् तारितं शतम् ॥ (२२८।२)

स्कन्दपुराणे । (२२९।१)

शङ्खचक्राङ्किततनुः शिरसा मञ्जरीधरः । (२२९।२)

गोपीचन्दनलिप्ताङ्गो दृष्टश् चेत् तद् अघं कृतः ॥ (२२९।३)

गोपीमृत्तुलसी शङ्खः शालग्रामः सचक्रकः । (२३०।१)

गृहेऽपि यस्य पञ्चैते तस्य पापभयं कुतः ॥ (२३०।२)

काशीखण्डे च श्रीयमेन । (२३१।१)

श्रीखण्डे क्व स आमोदः स्वरोवर्णः क्व तादृशः । (२३१।२)

तत् पावित्र्यं क्व वै तीर्थे श्रीगोपीचन्दने यथा ॥ (२३१।३)

अथ गोपीचन्दनोर्ध्वपुण्ड्रमाहात्म्यमुक्तं च गरुडपुराणे नारदेन । (२३२।१)

यो मृत्तिकां द्वारवतीसमुद्भवां करे समादाय ललाटपट्टके । (२३२।२)

करोति नित्यं त्व् अथ चोर्ध्वपुण्ड्रं क्रियाफलं कोटिगुणं सदा भवेत् ॥ (२३२।३)

क्रियाविहीनं यदि मन्त्रहीनं श्रद्धाविहीनं यदि कालवर्जितम् । (२३३।१)

कृत्वा ललाटे यदि गोपीचन्दनं प्राप्नोति तत् कर्मफलं सदाक्षयम् ॥ (२३३।२)

गोपीचन्दनसम्भवं सुरुचिरं पुण्ड्रं ललाटे द्विजो नित्यं धारयते यदि द्विजपते रात्रौ दिवा सर्वदा । (२३४।१)

यत् पुण्यं कुरुजाङ्गले रविग्रहे माध्यां प्रयागे तथा तत् प्राप्नोति खगेन्द्र विष्णुसदने संतिष्ठते देववत् ॥ (२३४।२)

यस्मिन् गृहे तिष्ठति गोपीचन्दनं भक्त्या ललाटे मनुजो बिभर्ति । (२३५।१)

तस्मिन् गृहे तिष्ठति सर्वदा हरिः श्रद्धान्वितः कंसहा विहङ्गम ॥ (२३५।२)

यो धारयेत् कृष्णपुरीसमुद्भवां सदा पवित्रां कलिकिल्बिषापहाम् । (२३६।१)

नित्यं ललाटे हरिमन्त्रसंयुतां यमं न पश्येद् यदि पापसंवृतः ॥ (२३६।२)

यस्यान्तकाले खग गोपीचन्दनं बाह्वोर् ललाटे हृदि मस्तके च । (२३७।१)

प्रयाति लोकं कमलालयं प्रभोर् गोबालघाती यदि ब्रह्महा भवेत् ॥ (२३७।२)

ग्रहा न पीडन्ति न रक्षसां गणाः यक्षाः पिशाचोरगभूतदानवाः । (२३८।१)

ललाटपट्टे खग गोपीचन्दनं संतिष्ठते यस्य हरेः प्रसादतः ॥ (२३८।२)

पद्मपुराणे श्रीगोतमेन । (२३९।१)

अम्बरीष महाघस्य क्षयार्थे कुरु वीक्षणम् । (२३९।२)

ललाटे यैः कृतं नित्यं गोपीचन्दनपुण्ड्रकम् ॥ (२३९।३)

काशीखण्डे च श्रीयमेन । (२४०।१)

दूताः शृणुत यद्भालं गोपीचन्दनलाञ्छितम् । (२४०।२)

ज्वलदिन्धनवत् सो ऽपि त्याज्यो दूरे प्रयत्नतः ॥ (२४०।३)

अथ तस्योपरि श्रीमत्तुलसीमूलमृत्स्नया । (२४१।१)

तत्रैव वैष्णवैः कार्यम् ऊर्ध्वपुण्ड्रं मनोहरम् ॥ (२४१।२)

अथ श्रीतुलसीमूलमृत्तिकापुण्ड्रमाहात्म्यम्तन्मृदं गृह्य यैः पुण्ड्रं ललाटे धारितं नरैः । (२४२।१)

प्रमाणकं कृतं तैस् तु मोक्षाय गमनं प्रति ॥ (२४२।२)

तत्रैव च कार्त्तिकमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे । (२४३।१)

तुलसीमृत्तिकापुण्ड्रं ललाटे यस्य दृश्यते । (२४३।२)

देहं न स्पृशति पापं क्रियमाणस् तु नारद ॥ (२४३।३)

गरुडपुराणे । (२४४।१)

तुलसीमृत्तिकापुण्ड्रं यः करोति दिने दिने । (२४४।२)

तस्यावलोकनात् पापं याति वर्षकृतं नृणाम् ॥ (२४४।३)

तस्योपरिष्टाद् भगवन्निर्माल्यम् अनुलेपनम् । (२४५।१)

तथैव धार्यम् एवं हि त्रिविधं तिलकं स्मृतम् ॥ (२४५।२)

ततो नारायणीं मुद्रां धारयेत् प्रीतये हरेः । (२४६।१)

मत्स्यकूर्मादिचिह्नानि चक्रादीन्य् आयुधानि च ॥ (२४६।२)

अथ मुद्राधारणनित्यतास्मृतौ । (२४७।१)

अङ्कितः शङ्खचक्राभ्याम् उभयोर् बाहुमूलयोः । (२४७।२)

समर्चयेद्धरिं नित्यं नान्यथा पूजनं भवेत् ॥ (२४७।३)

आदित्यपुराणे । (२४८।१)

शङ्खचक्रोर्ध्वपुण्ड्रादिरहितं ब्राह्मणाधमम् । (२४८।२)

गर्दभं तु समारोप्य राजा राष्ट्रात् प्रवासयेत् ॥ (२४८।३)

गारुडे श्रीभगवदुक्तौ । (२४९।१)

सर्वकर्माधिकारश् च शुचीनाम् एव चोदितः । (२४९।२)

शुचित्वं च विजानीयान् मदीयायुधधारणात् ॥ (२४९।३)

पाद्मे चोत्तरखण्डे । (२५०।१)

शङ्खचक्रादिभिश् चिह्नैर् विप्रः प्रियतमैर् हरेः । (२५०।२)

रहितः सर्वधर्मेभ्यः प्रच्युतो नरकं व्रजेत् ॥ (२५०।३)

श्रुतौ च यजुःकठशाखायाम् । (२५१।१)

धृतोर्ध्वपुण्ड्रः कुतचक्रधारी विष्णुं परं ध्यायति यो महात्मा । (२५१।२)

स्वरेण मन्त्रेण सदा हृदि स्थितं परात्परं यन् महतो महान्तम् ॥ (२५१।३)

अथर्वणि च । (२५२।१)

एभिर् वयम् उरुक्रमस्य चिह्नैर् अङ्किता लोके सुभगा भवेम । (२५२।२)

तद् विष्णोः परमं पदं ये गच्छन्ति लाञ्छिताः ॥ (२५२।३)

अत एव ब्रह्मपुराणे । (२५३।१)

कृष्णायुधाङ्कितं दृष्ट्वा सम्मानं न करोति यः । (२५३।२)

द्वादशाब्दार्जितं पुण्यं चाफलयोपगच्छति ॥ (२५३।३)

अथ मुद्राधारणमाहात्म्यम्स्कान्दे श्रीसनत्कुमारमार्कण्डेयसंवादे । (२५४।१)

यो विष्णुभक्तो विप्रेन्द्र शङ्खचक्रादिचिह्नितः । (२५४।२)

स याति विष्णुलोकं वै दाहप्रलयवर्जितम् ॥ (२५४।३)

तत्र वान्यत्र च । (२५५।१)

नारायणायुधैर् नित्यं चिह्नितं यस्य विग्रहम् । (२५५।२)

पापकोटियुक्तस्य तस्य किं कुरुते यमः ॥ (२५५।३)

शङ्खोद्धारे तु यत् प्रोक्तं वसतां वर्षकोटिभिः । (२५६।१)

तत् फलं लिखिते शङ्खे प्रत्यहं दक्षिणे भुजे ॥ (२५६।२)

यत् फलं पुष्करे नित्यं पुण्डरीकाक्षदर्शने । (२५७।१)

शङ्खोपरि कृते पद्मे तत् फलं समवाप्नुयात् ॥ (२५७।२)

वामे भुजे गदा यस्य लिखिता दृश्यते कलौ । (२५८।१)

गदाधरो गयापुण्यं प्रत्यहं तस्य यच्छति ॥ (२५८।२)

यच् चानन्दपुरे प्रोक्तं चक्रस्वामीसमीपतः । (२५९।१)

गदाधोल्लिखिते चक्रे तत् फलं कृष्णदर्शने ॥ (२५९।२)

श्रीभगवदुक्तौ । (२६०।१)

यः पुनः कलिकाले तु मत्पुरीसम्भवां मृदम् । (२६०।२)

मत्स्यकूर्मादिकां चिह्नं गृहीत्वा कुरुते नरः ॥ (२६०।३)

देहे तस्य प्रविष्टो ऽहं जानन्तु त्रिदशोत्तमाः । (२६१।१)

तस्य मे नान्तरं किंचित् कर्तव्यं श्रेय इच्छता ॥ (२६१।२)

ममावतारचिह्नानि दृश्यन्ते यस्य विग्रहे । (२६२।१)

मर्त्यैर् मर्त्यो न विज्ञेयः स नूनं मामकी तनूः ॥ (२६२।२)

पापं सुकृतरूपं तु जायते तस्य देहिनः । (२६३।१)

ममायुधानि तस्याङ्गे लिखितानि कलौ युगे ॥ (२६३।२)

उभाभ्याम् अपि चिह्नाभ्यां यो ऽङ्कितो मत्स्यमुद्रया । (२६४।१)

कूर्मयापि स्वकं तेजो निक्षिप्तं तस्य विग्रहे ॥ (२६४।२)

शङ्खं च पद्मं च गदां रथाङ्गं मत्स्यं च कूर्मं रचितं स्वदेहे । (२६५।१)

करोति नित्यं सुकृतस्य वृद्धिं पापक्षयं जन्मशतार्जितस्य ॥ (२६५।२)

तत्रैव श्रीब्रह्मनारदसंवादे । (२६६।१)

कृष्णशस्त्राङ्ककवचं दुर्भेद्यं देवदानवैः । (२६६।२)

अदृश्यं सर्वभूतानां शत्रूणां रक्षसाम् अपि ॥ (२६६।३)

लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा सावित्री हरिवल्लभा । (२६७।१)

नित्यं तस्य वसेद् देहे यस्य शङ्खाङ्किता तनुः ॥ (२६७।२)

गङ्गा गया कुरुक्षेत्रं प्रयागं पुष्करादि च । (२६८।१)

नित्यं तस्य सदा तिष्ठेद् यस्य पदाङ्कितं वपुः ॥ (२६८।२)

यस्य कौमोदकीचिह्नं भुजे वामे कलिप्रिय । (२६९।१)

प्रत्यहं तत्र द्रष्टव्यो गङ्गासागरसङ्गमः ॥ (२६९।२)

सव्ये करे गदाधस्ताद् रथाङ्गं तिष्ठते यदि । (२७०।१)

कृष्णेन सहितं तत्र त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ (२७०।२)

त्रयो ऽग्नयस् त्रयो देवा विष्णोस् त्रीणि पदानि च । (२७१।१)

निवसन्ति सदा यस्य यस्य देहे सुदर्शनम् ॥ (२७१।२)

किंच । (२७२।१)

कृष्णायुधाङ्किता मुद्रा यस्य नारायणी करे । (२७२।२)

ऊर्ध्वलोकाधिकारी च स ज्ञेयस् त्रिदशां पतिः ॥ (२७२।३)

कृष्णमुद्राप्रयुक्तस् तु दैवं पित्र्यं करोति यः । (२७३।१)

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रत्यहं चाक्षयं भवेत् ॥ (२७३।२)

पीडयन्ति न तत्रैव ग्रहा ऋक्षाणि राशयः । (२७४।१)

अष्टाक्षराङ्किता मुद्रा यस्य धातुमयी करे ॥ (२७४।२)

वाराहे श्रीसनत्कुमारोक्तौ । (२७५।१)

कृष्णायुधाङ्कितं देहं गोपीचन्दनमृत्स्नया । (२७५।२)

प्रयागादिषु तीर्थेषु स गत्वा किं करिष्यति ॥ (२७५।३)

यदा यस्य प्रपश्येत देहं शङ्खादिचिह्नितम् । (२७६।१)

तदा तस्य जगत्स्वामी तुष्टो हरति पातकम् ॥ (२७६।२)

भवते यस्य देहे तु अहोरात्रं दिने दिने । (२७७।१)

शङ्खचक्रगदापद्मं लिखितं सो ऽच्युतः स्वयम् ॥ (२७७।२)

नारायणायुधैर् युक्तं कृत्वात्मानं कलौ युगे । (२७८।१)

कुरुते पुण्यकर्माणि मेरुतुल्यानि तानि वै ॥ (२७८।२)

शङ्खादिनाङ्कितो भक्त्या श्राद्धं यः कुरुते द्विज । (२७९।१)

विधिहीनं तु सम्पूर्णं पितॄणां तु गयासमम् ॥ (२७९।२)

यथाग्निर् दहते काष्ठं वायुना प्रेरितो भृशम् । (२८०।१)

तथा दह्यन्ति पापानि दृष्ट्वा कृष्णायुधानि वै ॥ (२८०।२)

ब्राह्म्ये श्रीब्रह्मनारदसंवादे । (२८१।१)

विष्णुनामाङ्कितां मुद्राम् अष्टाक्षरसमन्विताम् । (२८१।२)

शङ्खादिकायुधादिकैर् युक्तां स्वर्णरूप्यमयीम् अपि ॥ (२८१।३)

धत्ते भागवतो यस् तु कलिकाले विशेषतः । (२८२।१)

प्रह्लादस्य समोक्षेयो नान्यथा कलवल्लभ ॥ (२८२।२)

किंच । (२८३।१)

शङ्खाङ्किततनुर् विप्रो भुङ्क्ते यस्य च वेश्मनि । (२८३।२)

तदन्नं स्वयम् अश्नाति पितृभिः सह केशवः ॥ (२८३।३)

कृष्णायुधाङ्कितो यस् तु श्मशाने म्रियते यदि । (२८४।१)

प्रयागे या गतिः प्रोक्ता सा गतिस् तस्य नारद ॥ (२८४।२)

कृष्णायुधैः कलौ नित्यं मण्डितं यस्य विग्रहम् । (२८५।१)

तत्राश्रयं प्रकुर्वन्ति विविधा वासवादयः ॥ (२८५।२)

यः करोति हरेः पूजां कृष्णशस्त्राङ्कितो नरः । (२८६।१)

अपराधसहस्राणि नित्यं हरति केशवः ॥ (२८६।२)

कृत्वा काष्ठमयं बिम्बं कृष्णशस्त्रैस् तु चिह्नितम् । (२८७।१)

यो ह्य् अङ्कयति चात्मानं तत्समो नास्ति वैष्णवः ॥ (२८७।२)

पाषण्डपतितव्रात्यैर् नास्तिकालापपातकैः । (२८८।१)

न लिप्यते कलिकृतैः कृष्णशस्त्राङ्कितो नरः ॥ (२८८।२)

किंच । (२८९।१)

अष्टाक्षराङ्किता मुद्रा यस्य धातुमयी भवेत् । (२८९।२)

शङ्खपद्मादिभिर् युक्ता पूज्यतेऽसौ सुरासुरैः ॥ (२८९।३)

धृता नारायणी मुद्रा प्रह्लादेन पुरा कृते । (२९०।१)

विभीषणेन बलिना ध्रुवेण च शुकेन च ॥ (२९०।२)

मान्धातृणाम्बरीषेण मार्कण्डप्रमुखैर् द्विजैः । (२९१।१)

शङ्खादिचिह्नितैः शस्त्रैर् देहे कृत्वा कलिप्रिय । (२९१।२)

आराध्य केशवात् प्राप्तं समीहितफलं महत् ॥ (२९१।३)

किंच । (२९२।१)

गोपीचन्दनमृत्स्नाया लिखितं यस्य विग्रहे । (२९२।२)

शङ्खपद्मादिचक्रं वा तस्य देहे वसेद्धरिः ॥ (२९२।३)

तत्रैव श्रीसनत्कुमारोक्तौ । (२९३।१)

यस्य नारायणी मुद्रा देहं शङ्खादिचिह्नितम् । (२९३।२)

धात्रीफलकृता माला तुलसीकाष्ठसम्भवा ॥ (२९३।३)

द्वादशाक्षरमन्त्रैस् तु नियुक्तानि कलेवरे । (२९४।१)

आयुधानि च विप्रस्य मत्समः स च वैष्णवः ॥ (२९४।२)

किंच । (२९५।१)

यस्य नारायणी मुद्रा देहे शङ्खादि चिह्निता । (२९५।२)

सर्वाङ्गं चिह्नितं यस्य शस्त्रैर् नारायणोद्भवैः । (२९५।३)

प्रवेशो नास्ति पापस्य कवचं तस्य वैष्णवम् ॥ (२९५।४)

अन्यत्र च । (२९६।१)

एभिर् भागवतैश् चिह्नैः कलिकाले द्विजातयः । (२९६।२)

भवन्ति मर्त्यलोके ते शापानुग्रहकारकाः ॥ (२९६।३)

अथ मुद्राधारणविधिःगौतमीये । (२९७।१)

चक्रं च दक्षिणे बाहौ शङ्खं वामेऽपि दक्षिणे । (२९७।२)

गदां वामे गदाधस्तात् पुनश् चक्रं च धारयेत् ॥ (२९७।३)

शङ्खोपरि तथा पद्मं पुनः पद्मं च दक्षिणे । (२९८।१)

खड्गं वक्षसि चापं च सशरं शीर्ष्णि धारयेत् ॥ (२९८।२)

इति पञ्चायुधान्य् आदौ धारयेद् वैष्णवो जनः । (२९९।१)

मत्स्यं च दक्षिणे हस्ते कूर्मं वामकरे तथा ॥ (२९९।२)

तथा चोक्तं । (३००।१)

दक्षिणे तु भुजे विप्रो विभृषाद् वै सुदर्शनम् । (३००।२)

मत्स्यं पद्मं चापरेऽथ शङ्खं पद्मं गदास् तथा ॥ (३००।३)

साम्प्रदायिकशिष्टानाम् आचाराच् च यथारुचि । (३०१।१)

शङ्खचक्रादिचिह्नानि सर्वेष्व् अङ्गेषु धारयेत् ॥ (३०१।२)

भक्त्या निजेष्टदेवस्य धारयेल् लक्षणान्य् अपि ॥ (३०२।१)

चक्रशङ्खौ च धार्यते संमिश्राव् एव कैश्चन ॥ (३०३।१)

श्रीगोपीचन्दनेनैवं चक्रादीनि बुधो ऽन्वहम् । (३०४।१)

धारयेच्छयनादौ तु तप्तानि किल तानि हि ॥ (३०४।२)

अथ चक्रादीनां लक्षणानिद्वादशारं तु षट्कोणं वलयत्रयसंयुतम् । (३०५।१)

चक्रं स्याद् दक्षिणावर्तं शङ्खं च श्रीहरेः स्मृतः ॥ (३०५।२)

गदापद्मादिकं लोकसिद्धम् एव मतं बुधैः । (३०६।१)

मुद्रा वा भगवन्नामाङ्किता वाष्टाक्षरादिभिः ॥ (३०६।२)

अथ मालादिधारणम्ततः कृष्णार्पिता माला धारयेत् तुलसीदलैः । (३०७।१)

पद्माक्षैस् तुलसीकाष्ठैः फलैर् धात्र्याश् च निर्मिताः ॥ (३०७।२)

धारयेत् तुलसीकाष्ठभूषणानि च वैष्णवः । (३०८।१)

मस्तके कर्णयोर् बाह्वोः करयोश् च यथारुचि ॥ (३०८।२)

अथ मालाधारणविधिःस्कान्दे । (३०९।१)

संनिवेद्यैव हरये तुलसीकाष्ठसम्भवाम् । (३०९।२)

मालां पश्चात् स्वयं धत्ते स वै भागवतोत्तमः ॥ (३०९।३)

हरये नार्पयेद् यस् तु तुलसीकाष्ठसम्भवाम् । (३१०।१)

मालां धत्ते स्वयं मूढः स याति नरकं ध्रुवम् ॥ (३१०।२)

क्षालितां पञ्चगव्येन मूलमन्त्रेण मन्त्रिताम् । (३११।१)

गायत्र्या चाष्ट कृत्वा वै मन्त्रितां धूपयेच् च ताम् । (३११।२)

विधिवत् परया भक्त्या सद्योजातेन पूजयेत् ॥ (३११।३)

तुलसीकाष्ठसम्भूते माले कृष्णजनप्रिये । (३१२।१)

बिभर्मि त्वाम् अहं कण्ठे कुरु मां कृष्णवल्लभम् ॥ (३१२।२)

यथा त्वं वल्लभा विष्णोर् नित्यं विष्णुजनप्रिया । (३१३।१)

तथा मां कुरु देवेशि नित्यं विष्णुजनप्रियम् ॥ (३१३।२)

दाने लाधातुर् उद्दिष्टो लासि मां हरिवल्लभे । (३१४।१)

भक्तेभ्यश् च समस्तेभ्यस् तेन माला निगद्यसे ॥ (३१४।२)

एवं सम्प्रार्थ्य विधिवन् मालां कृष्णगलेऽर्पिताम् । (३१५।१)

धारयेद् वैष्णवो यो वै स गच्छेद् वैष्णवं पदम् ॥ (३१५।२)

तत्रैव कार्त्तिकप्रसङ्गे । (३१६।१)

धात्रीफलकृतां मालां कण्ठस्थां यो वहेन् न हि । (३१६।२)

वैष्णवो न स विज्ञेयो विष्णुपूजारतो यदि ॥ (३१६।३)

गारुडे । (३१७।१)

धारयन्ति न ये मालां हैतुकाः पापबुद्धयः । (३१७।२)

नरकान् न निवर्तन्ते दग्धाः कोपाग्निना हरेः ॥ (३१७।३)

अत एव स्कान्दे । (३१८।१)

न जह्यात् तुलसीमालां धात्रीमालां विशेषतः । (३१८।२)

महापातकसंहन्त्रीं धर्मकामार्थदायिनीम् ॥ (३१८।३)

अथ मालाधारणमाहात्म्यमगस्त्यसंहितायाम् । (३१९।१)

निर्माल्यतुलसीमालायुक्तो यश् चार्चयेद्धरिम् । (३१९।२)

यद् यत् करोति तत् सर्वम् अनन्तफलदं भवेत् ॥ (३१९।३)

नारदीये । (३२०।१)

ये कण्ठलग्नतुलसीनलिनाक्षमाला ये वा ललाटफल्के लसदूर्ध्वपुण्ड्राः । (३२०।२)

ये बाहुमूलपरिचिह्नितशङ्खचक्रास् ते वैष्णवा भुवनम् आशु पवित्रयन्ति ॥ (३२०।३)

किंच । (३२१।१)

भुजयुगम् अपि चिह्नैर् अङ्कितं यस्य विष्णोः परमपुरुषनाम्नां कीर्तनं यस्य वाचि । (३२१।२)

ऋजुतरम् अपि पुण्ड्रं मस्तके यस्य कण्ठे सरसिजमणिमाला यस्य तस्यास्मि दासः ॥ (३२१।३)

विष्णुधर्मोत्तरे श्रीभगवदुक्तौ । (३२२।१)

तुलसीकाष्ठमालां च कण्ठस्थां वहते तु यः । (३२२।२)

अप्य् अशौचो ऽप्य् अनाचारो माम् एवैति न संशयः ॥ (३२२।३)

स्कान्दे । (३२३।१)

धात्रीफलकृता माला तुलसीकाष्ठसम्भवा । (३२३।२)

दृश्यते यस्य देहे तु स वै भागवतोत्तमः ॥ (३२३।३)

तुलसीदलजां मालां कण्ठस्थां वहते तु यः । (३२४।१)

विष्णूत्तीर्णा विशेषेण स नमस्यो दिवौकसाम् ॥ (३२४।२)

तुलसीदलजा माला धात्रीफलकृतापि च । (३२५।१)

ददाति पापिनां मुक्तिं किं पुनर् विष्णुसेविनाम् ॥ (३२५।२)

तत्रैव कार्त्तिकप्रसङ्गे । (३२६।१)

यः पुनस् तुलसीमालां कृत्वा कण्ठे जनार्दनम् । (३२६।२)

पूजयेत् पुण्यम् आप्नोति प्रतिपुष्पं गवायुतम् ॥ (३२६।३)

यावल् लुठति कण्ठस्था धात्रीमाला नरस्य हि । (३२७।१)

तावत् तस्य शरीरे तु प्रीत्या लुठति केशवः ॥ (३२७।२)

स्पृशेच् च यानि लोमानि धात्रीमाला कलौ नृणाम् । (३२८।१)

तावद् वर्षसहस्राणि वसते केशवालये ॥ (३२८।२)

यावद् दिनानि वहते धात्रीमालां कलौ नरः । (३२९।१)

तावद्युगसहस्राणि वैकुण्ठे वसतिर् भवेत् ॥ (३२९।२)

मालायुग्मं वहेद् यस् तु धात्रीतुलसिसंभवम् । (३३०।१)

वहते कण्ठदेशे तु कल्पकोटिं दिवं वसेत् ॥ (३३०।२)

गारुडे च मार्कण्डेयोक्तौ । (३३१।१)

तुलसीदलजां मालां कृष्णोत्तीर्णा वहेत् तु यः । (३३१।२)

पत्रे पत्रेऽश्वमेधानां दशानां लभते फलम् ॥ (३३१।३)

तुलसीकाष्ठसम्भूतां यो मालां वहते नरः । (३३२।१)

फलं यच्छति दैतारिः प्रत्यहं द्वारकोद्भवम् ॥ (३३२।२)

निवेद्य विष्णवे मालां तुलसीकाष्ठसम्भवम् । (३३३।१)

वहते यो नरो भक्त्या तस्य वै नास्ति पातकम् ॥ (३३३।२)

सदा प्रीतमनास् तस्य कृष्ण देवकीनन्दनः । (३३४।१)

तुलसीकाष्ठसम्भूतां यो मालां वहते नरः । (३३४।२)

प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति नाशौचं तस्य विग्रहे ॥ (३३४।३)

तुलसीकाष्ठसम्भूतां शिरसो यस्य भूषणम् । (३३५।१)

बाह्वोः करे च मर्त्यस्य देहे तस्य सदा हरिः ॥ (३३५।२)

तुलसीकाष्ठमालाभिर् भूषितः पुण्यम् आचरेत् । (३३६।१)

पितॄणां देवतानां च कृतं कोटिगुणं कलौ ॥ (३३६।२)

तुलसीकाष्ठमालां तु प्रेतराजस्य दूतकाः । (३३७।१)

दृष्ट्वा नश्यन्ति दूरेण वातोद्धूतं यथा दलम् ॥ (३३७।२)

तुलसीकाष्ठमालाभिर् भूषितो भ्रमते यदि । (३३८।१)

दुःस्वप्नं दुर्निमित्तं च न भयं शस्त्रजं क्वचित् ॥ (३३८।२)

अथ गृहे सन्ध्योपासनविधिःसन्ध्योपास्त्यादिकं कर्म ततः कुर्यात् यथाविधि । (३३९।१)

कृष्णपादोदकेनैव तत्र देवादितर्पणम् ॥ (३३९।२)

शिरसा विष्णुनिर्माल्यं पादोदेनापि तर्पणम् । (३४०।१)

पितॄणां देवतानां च वैष्णवैस् तु समं मतम् ॥ (३४०।२)

सन्ध्योपास्तौ च वशिष्ठवचनम् । (३४१।१)

गृहे त्व् एकगुणा सन्ध्या गोष्ठे दशगुणा स्मृता । (३४१।२)

शतसाहस्रिका नद्याम् अनन्ता विष्णुसन्निधौ ॥ (३४१।३)

अथ श्रीगुरुपूजापूजयिष्यंस् ततः कृष्णम् आदौ संनिहितं गुरुम् । (३४२।१)

प्रणम्य पूजयेद् भक्त्या दत्त्वा किंचिद् उपायनम् ॥ (३४२।२)

स्मृतिमहार्णवे । (३४३।१)

रिक्तपाणिर् न पश्येत राजानं भिषजं गुरुम् । (३४३।२)

नोपायनकरः पुत्रं शिष्यं भृत्यं निरीक्षयेत् ॥ (३४३।३)

किंच श्रीभगवदुक्तौ । (३४४।१)

प्रथमं तु गुरुं पूज्य ततश् चैव ममार्चनम् । (३४४।२)

कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्नोति ह्य् अन्यथा निष्फलं भवेत् ॥ (३४४।३)

श्रीनारदेन च । (३४५।१)

गुरौ संनिहिते यस् तु पूजयेद् अन्यम् अग्रतः । (३४५।२)

स दुर्गतिम् अवाप्नोति पूजनं तस्य निष्फलम् ॥ (३४५।३)

श्रुतिषु । (३४६।१)

यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ । (३४६।२)

तस्यैते कथिता ह्य् अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ (३४६।३)

एकादशस्कन्धे श्रीभगवदुक्तौ । (३४७।१)

आचार्यं मां विजानीयान् नावमन्येत कर्हिचित् । (३४७।२)

न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः ॥ (३४७।३)

दशमस्कन्धे च । (३४८।१)

नाहम् इज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन च । (३४८।२)

तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा ॥ (३४८।३)

सप्तमस्कन्धे । (३४९।१)

यस्य साक्षाद् भगवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ । (३४९।२)

मर्त्यासद्धीः श्रुतं तस्य सर्वं कुञ्जरशौचवत् ॥ (३४९।३)

अन्यत्रापि । (३५०।१)

साधकस्य गुरौ भक्तिं मन्दीकुर्वन्ति देवताः । (३५०।२)

यन् नो ऽतीत्य व्रजेद् विष्णुं शिष्यो भक्त्या गुरौ ध्रुवन् ॥ (३५०।३)

मनुस्मृतौ । (३५१।१)

अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः । (३५१।२)

अज्ञं हि बालम् इत्य् आहुः पितेत्य् एव तु मन्त्रदम् ॥ (३५१।३)

किंच । (३५२।१)

गुरुर् ब्रह्मा गुरुर् विष्णुर् गुरुर् देवो महेश्वरः । (३५२।२)

गुरुर् एव परं ब्रह्म तस्मात् सम्पूजयेत् सदा ॥ (३५२।३)

वामनकल्पे । (३५३।१)

यो मन्त्रः स गुरुः साक्षात् यो गुरुः स हरिः स्मृतः । (३५३।२)

गुरुर् यस्य भवेत् तुष्टस् तस्य तुष्टो हरिः स्वयम् । (३५३।३)

गुरोः समासने नैव न चैवोच्चासने वसेत् ॥ (३५३।४)

विष्णुरहस्ये । (३५४।१)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन यथाविधि तथा गुरुम् । (३५४।२)

अभेदेनार्चयेत् यस् तु स मुक्तिफलम् आप्नुयात् ॥ (३५४।३)

विष्णुधर्मे श्रीभागवते च हरिश्चन्द्रस्य । (३५५।१)

गुरुशुश्रूषणं नाम सर्वधर्मोत्तमोत्तमम् । (३५५।२)

तस्माद् धर्मात् परो धर्मः पवित्रं नैव विद्यते ॥ (३५५।३)

कामक्रोधादिकं यद् यद् आत्मनो ऽनिष्टकारणम् । (३५६।१)

एतत् सर्वं गुरौ भक्त्या पुरुषो ह्य् अञ्जसा जयेत् ॥ (३५६।२)

पाद्मे । (३५७।१)

पितुर् आधिक्यभावेन येऽर्चयन्ति गुरुं सदा । (३५७।२)

भवन्त्य् अतिथयो लोके ब्रह्मणस् ते विशां वर ॥ (३५७।३)

तत्रैव देवहूतिस्तुतौ । (३५८।१)

भक्तिर् यथा हरौ मेऽस्ति तद्वन् निष्ठा गुरौ यदि । (३५८।२)

ममास्ति तेन सत्येन स्वं दर्शयतु मे हरिः ॥ (३५८।३)

आदित्यपुराणे । (३५९।१)

अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुर् एव जनार्दनः । (३५९।२)

मार्गस्थो वाप्य् अमार्गस्थो गुरुर् एव सदा गतिः ॥ (३५९।३)

अन्यत्र च । (३६०।१)

हरौ रुष्टे गुरुस् त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन । (३६०।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गुरुम् एव प्रसादयेत् ॥ (३६०।३)

ब्रह्मवैवर्ते । (३६१।१)

अपि घ्नन्तः शपन्तो वा विरुद्धा अपि ये क्रुद्धाः । (३६१।२)

गुरवः पूजनीयास् ते गृहं नत्वा नयेत तान् ॥ (३६१।३)

तत् श्लाघ्यं जन्म धन्यं तत् दिनं पुण्याथ नाडिका । (३६२।१)

यस्यां गुरुं प्रणमते समुपास्य तु भक्तितः ॥ (३६२।२)

उपदेष्टारम् आम्नायगतं परिहरन्ति ये । (३६३।१)

तान् मृतान् अपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् नोपभुञ्जते ॥ (३६३।२)

बोधः कलुषितस् तेन दौरात्म्यं प्रकटीकृतम् । (३६४।१)

गुरुर् येन परित्यक्तस् तेन त्यक्तः पुरा हरिः ॥ (३६४।२)

अन्यत्र च । (३६५।१)

प्रतिपद्य गुरुं यस् तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । (३६५।२)

स कल्पकोटिं नरके पच्यते पुरुषाधमः ॥ (३६५।३)

पञ्चरात्रे । (३६६।१)

अवैष्णवोपदिष्टेन मन्त्रेण निरयं व्रजेत् । (३६६।२)

पुनश् च विधिना सम्यग् ग्राहयेद् वैष्णवाद् गुरोः ॥ (३६६।३)

अगस्त्यसंहितायां । (३६७।१)

ये गुर्वाज्ञां न कुर्वन्ति पापिष्ठाः पुरुषाधमाः । (३६७।२)

न तेषां नरकक्लेशनिस्तारो मुनिसत्तम ॥ (३६७।३)

यैः शिष्यैः शश्वद् आराध्या गुरवो ह्य् अवमानिताः । (३६८।१)

पुत्रमित्रकलत्रादिसम्पद्भ्यः प्रच्युता हि ते ॥ (३६८।२)

अधिक्षिप्य गुरुं मोहात् परुषं प्रवदन्ति ये । (३६९।१)

शूकरत्वं भवत्य् एव तेषां जन्मशतेष्व् अपि ॥ (३६९।२)

ये गुरुद्रोहिणो मूढाः सततं पापकारिणः । (३७०।१)

तेषां च यावत् सुकृतं दुष्कृतं स्यान् न संशयः ॥ (३७०।२)

अतः प्राग् गुरुम् अभ्यर्च्य कृष्णभावेन बुद्धिमान् । (३७१।१)

त्र्यवरान् असमान् कुर्यात् प्रणामान् दण्डपातवत् ॥ (३७१।२)

अत एव कौर्मे श्रीव्यासगीतायाम् । (३७२।१)

व्यत्यस्तपाणिना कार्यम् उपसंग्रहणं गुरोः । (३७२।२)

सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ॥ (३७२।३)

अथ श्रीगुरुपादानां प्राप्यानुज्ञां च साधकः । (३७३।१)

प्राक् संस्कृतं हरेर् गेहं प्रवेक्ष्यन् पादुके त्यजेत् ॥ (३७३।२)

तथा चापस्तम्बे । (३७४।१)

अग्न्यागारे गवां गोष्ठे देवब्राह्मणसन्निधौ । (३७४।२)

जपे भोजनकाले च पादुके परिवर्जयेत् ॥ (३७४।३)

ततः श्रीभगवत्पूजामन्दिरस्याङ्गनं गतः । (३७५।१)

प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च द्विराचमनम् आचरेत् ॥ (३७५।२)

तथा च मार्कण्डेये । (३७६।१)

देवार्चनादिकार्याणि तथा गुर्वभिवादनम् । (३७६।२)

कुर्वीत सम्यग् आचम्य तद्वद् एव भुजिक्रियाम् ॥ (३७६।३)

इति श्रीगोपालभट्टविलिखिते श्रीभगवद्भक्तिविलासे श्रीवैष्णवालङ्कारो नाम चतुर्थो विलासः ॥ (३७७।१)