सिद्धिः साध्ये सताम् अस्तु प्रसादात् तस्य धूर्जटेः । (१।१)

जाह्नवीफेनलेखेव यन्मूर्ध्नि शशिनः कला ॥ (१।२)

श्रुतो हितोपदेशो ऽयं पाटवं संस्कृतोक्तिषु । (२।१)

वाचां सर्वत्र वैचित्र्यं नीतिविद्यां ददाति च ॥ (२।२)

अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् । (३।१)

गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ (३।२)

सर्वद्रव्येषु विद्यैव द्रव्यम् आहुर् अनुत्तमम् । (४।१)

अहार्यत्वाद् अनर्घत्वाद् अक्षयत्वाच् च सर्वदा ॥ (४।२)

संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं सरित् । (५।१)

समुद्रम् इव दुर्धर्षं नृपं भाग्यम् अतः परम् ॥ (५।२)

विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम् । (६।१)

पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम् ॥ (६।२)

विद्या शस्त्रं च शास्त्रं च द्वे विद्ये प्रतिपत्तये । (७।१)

आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा ॥ (७।२)

यन् नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत् । (८।१)

कथाछलेन बालानां नीतिस् तद् इह कथ्यते ॥ (८।२)

मित्रलाभः सुहृद्भेदो विग्रहः संधिर् एव च । (९।१)

पञ्चतन्त्रात् तथान्यस्माद् ग्रन्थाद् आकृष्य लिख्यते ॥ (९।२)

अथ कथामुखम् । (१०।१)

अस्ति भागीरथीतीरे पाटलिपुत्रनामधेयं नगरम् । (१०।२)

तत्र सर्वस्वामिगुणोपेतः सुदर्शनो नाम नरपतिर् आसीत् । (१०।३)

स भूपतिर् एकदा केनापि पाठ्यमानं श्लोकद्वयं शुश्राव । (१०।४)

अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् । (१०।५)

सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्य् अन्ध एव सः ॥ (१०।६)

यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वम् अविवेकिता । (११।१)

एकैकम् अप्य् अनर्थाय किम् उ यत्र चतुष्टयम् ॥ (११।२)

इत्य् आकर्ण्यात्मनः पुत्राणाम् अनधिगतशास्त्राणां नित्यम् उन्मार्गगामिनां शास्त्राननुष्ठानेनोद्विग्नमनाः स राजा चिन्तयामास । (१२।१)

को ऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न धार्मिकः । (१२।२)

काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुः पीडैव केवलम् ॥ (१२।३)

अजातमृतमूर्खाणां वरम् आद्यौ न चान्तिमः । (१३।१)

सकृद् दुःखकराव् आद्याव् अन्तिमस् तु पदे पदे ॥ (१३।२)

किं च । (१४।१)

वरं गर्भस्रावो वरम् अपि च नैवाभिगमनं वरं जातः प्रेतो वरम् अपि च कन्यावजनिता । (१४।२)

वरं वन्ध्या भार्या वरम् अपि च गर्भेषु वसतिर् न वाविद्वान् रूपद्रविणगुणयुक्तो ऽपि तनयः ॥ (१४।३)

स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् । (१५।१)

परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते ॥ (१५।२)

अन्यच् च । (१६।१)

गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी ससम्भ्रमाद् यस्य । (१६।२)

तेनाम्बा यदि सुतिनी वद वन्ध्या कीदृशी भवति ॥ (१६।३)

अपि च । (१७।१)

दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं मनः । (१७।२)

विद्यायाम् अर्थलाभे च मातुर् उच्चार एव सः ॥ (१७।३)

अपरं च । (१८।१)

वरम् एको गुणी पुत्रो न च मूर्खशतैर् अपि । (१८।२)

एकश् चन्द्रमास् तमो हन्ति न च तारागणैर् अपि ॥ (१८।३)

पुण्यतीर्थे कृतं येन तपः क्वाप्य् अतिदुष्करम् । (१९।१)

तस्य पुत्रो भवेद् वश्यः समृद्धो धार्मिकः सुधीः ॥ (१९।२)

तथा चोक्तम् । (२०।१)

अर्थागमो नित्यम् अरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च । (२०।२)

वश्यश् च पुत्रो ऽर्थकरी च विद्या षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥ (२०।३)

को धन्यो बहुभिः पुत्रैः कुशूलापूरणाढकैः । (२१।१)

वरम् एकः कुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता ॥ (२१।२)

ऋणकर्ता पिता शत्रुर् माता च व्यभिचारिणी । (२२।१)

भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुर् अपण्डितः ॥ (२२।२)

यस्य कस्य प्रसूतो ऽपि गुणवान् पूज्यते नरः । (२३।१)

धनुर्वंशविशुद्धो ऽपि निर्गुणः किं करिष्यति ॥ (२३।२)

हा हा पुत्रक नाधीतं गतास्व् एतासु रात्रिषु । (२४।१)

तेन त्वं विदुषां मध्ये पङ्के गौर् इव सीदसि ॥ (२४।२)

तत् कथम् इदानीम् एते मम पुत्रा गुणवन्तः क्रियन्ताम् यतः । (२५।१)

आहारनिद्राभयमैथुनानि सामान्यम् एतत् पशुभिर् नराणाम् । (२५।२)

ज्ञानं नराणाम् अधिको विशेषो ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः ॥ (२५।३)

यतः । (२६।१)

धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैको ऽपि न विद्यते । (२६।२)

अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ (२६।३)

यच् चोच्यते । (२७।१)

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनम् एव च । (२७।२)

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ (२७।३)

किं च । (२८।१)

अवश्यं भाविनो भावा भवन्ति महताम् अपि । (२८।२)

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः ॥ (२८।३)

अन्यच् च । (२९।१)

यद् अभावि न तद् भावि भावि चेन् न तद् अन्यथा । (२९।२)

इति चिन्ताविषघ्नो ऽयम् अगदः किं न पीयते ॥ (२९।३)

एतत् कार्याक्षमाणां केषांचिद् आलस्यवचनम् । (३०।१)

पुरुषकारौत्कार्ष्यम् आह । (३०।२)

यथा ह्य् एकेन चक्रेण न रथस्य गतिर् भवेत् । (३०।३)

तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ (३०।४)

तथा च । (३१।१)

पूर्वजन्मकृतं कर्म तद् दैवम् इति कथ्यते । (३१।२)

तस्मात् पुरुषकारेण यत्नं कुर्याद् अतन्द्रितः ॥ (३१।३)

न दैवम् अपि संचिन्त्य त्यजेद् उद्योगम् आत्मनः । (३२।१)

अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुम् अर्हति ॥ (३२।२)

अन्यच् च । (३३।१)

उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति । (३३।२)

दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति को ऽत्र दोषः ॥ (३३।३)

यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद् यद् इच्छति । (३४।१)

एवम् आत्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ (३४।२)

काकतालीयवत् प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिम् अग्रतः । (३५।१)

न स्वयं दैवम् आदत्ते पुरुषार्थम् अपेक्षते ॥ (३५।२)

उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । (३६।१)

नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥ (३६।२)

तथा चोक्तम् । (३७।१)

माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः । (३७।२)

न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ॥ (३७।३)

रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः । (३८।१)

विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥ (३८।२)

अपरच् च । (३९।१)

पुस्तकेषु च नाधीतं नाधीतं गुरुसंनिधौ । (३९।२)

न शोभते सभामध्ये जारगर्भ इव स्त्रियाः ॥ (३९।३)

एतच् चिन्तयित्वा राजा पण्डितसभां कारितवान् । (४०।१)

राजोवाच भो भोः पण्डिताः श्रूयतां मम वचनम् । (४०।२)

अस्ति कश्चिद् एवम्भूतो विद्वान् यो मम पुत्राणां नित्यम् उन्मार्गगामिनाम् अनधिगतशास्त्राणाम् इदानीं नीतिशास्त्रोपदेशेन पुनर् जन्म कारयितुं समर्थः यतः । (४०।३)

काचः काञ्चनसंसर्गाद् धत्ते मारकतीर् द्युतीः । (४०।४)

तथा सत्संनिधानेन मूर्खो याति प्रवीणताम् ॥ (४०।५)

उक्तं च । (४१।१)

हीयते हि मतिस् तात हीनैः सह समागमात् । (४१।२)

समैश् च समताम् एति विशिष्टैश् च विशिष्टताम् ॥ (४१।३)

अत्रान्तरे विष्णुशर्मनामा महापण्डितः सकलनीतिशास्त्रतत्त्वज्ञो बृहस्पतिर् इवाब्रवीद्देव महाकुलसम्भूता एते राजपुत्राः । (४२।१)

तत् मया नीतिं ग्राहयितुं शक्यन्ते । (४२।२)

यतः । (४२।३)

नाद्रव्ये निहिता काचित् क्रिया फलवती भवेत् । (४२।४)

न व्यापारशतेनापि शुकवत् पाठ्यते बकः ॥ (४२।५)

अन्यच् च । (४३।१)

अस्मिंस् तु निर्गुणं गोत्रे नापत्यम् उपजायते । (४३।२)

आकरे पद्यरागानां जन्म काचमणेः कुतः ॥ (४३।३)

अतो ऽहं षण्मासाभ्यन्तरे भवत्पुत्रान् नीतिशास्त्राभिज्ञान् करिष्यामि । (४४।१)

राजा सविनयं पुनर् उवाच । (४४।२)

कीटो ऽपि सुमनःसङ्गाद् आरोहति सतां शिरः । (४४।३)

अश्मापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः ॥ (४४।४)

अन्यच् च । (४५।१)

यथोदयगिरेर् द्रव्यं संनिकर्षेण दीप्यते । (४५।२)

तथा सत्संनिधानेन हीनवर्णो ऽपि दीप्यते ॥ (४५।३)

गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । (४६।१)

आस्वाद्यतोयाः प्रवहन्ति नद्यः समुद्रम् आसाद्य भवन्त्य् उपेयाः ॥ (४६।२)

तद् एतेषाम् अस्मत्पुत्राणां नीतिशास्त्रोपदेशाय भवन्तः प्रमाणम् इत्य् उक्त्वा तस्य विष्णुशर्मणो बहुमानपुरःसरं पुत्रान् समर्पितवान् ॥ (४७।१)