अथ पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रा ऊचुः आर्य राजपुत्रा वयम् । (१।१)

तद् विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलम् अस्ति । (१।२)

विष्णुशर्मणोक्तं यद् एवं भवद्भ्यो रोचते तत् कथयामि । (१।३)

विग्रहः श्रूयतां यस्यायम् आद्यः श्लोकः । (१।४)

हंसैः सह मयूराणां विग्रहे तुल्यविक्रमे । (१।५)

विश्वास्य वञ्चिता हंसाः काकैः स्थित्वारिमन्दिरे ॥ (१।६)

राजपुत्रा ऊचुः कथम् एतत् विष्णुशर्मा कथयति । (२।१)

अस्ति कर्पूरद्वीपे पद्मकेलिनामधेयं सरः । (२।२)

तत्र हिरण्यगर्भो नाम राजहंसः प्रतिवसति । (२।३)

स च सर्वैर् जलचरैः पक्षिभिर् मिलित्वा पक्षिराज्येऽभिषिक्तः । (२।४)

यतः । (२।५)

यदि न स्यान् नरपतिः सम्यङ्नेता ततः प्रजा । (२।६)

अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौर् इव ॥ (२।७)

अपरं च । (३।१)

प्रजां संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम् । (३।२)

वर्धनाद् रक्षणं श्रेयस् तदभावे सद् अप्य् असत् ॥ (३।३)

एकदासौ राजहंसैः सुविस्तीर्णकमलपर्यङ्के सुखासीनः परिवारपरिवृतस् तिष्ठति । (४।१)

ततः कुतश्चिद् देशाद् आगत्य दीर्घमुखो नाम बकः प्रणम्योपविष्टः । (४।२)

राजोवाच दीर्घमुख दशान्तराद् आगतो ऽसि । (४।३)

वार्तां कथय । (४।४)

स ब्रूते देव अस्ति महती वार्ता । (४।५)

ताम् आख्यातुकाम एव सत्वरम् आगतो ऽहम् । (४।६)

श्रूयताम् । (४।७)

अस्ति जम्बूद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः । (४।८)

तत्र चित्रवर्णो नाम मयूरः पक्षिराजो निवसति । (४।९)

तस्यानुचरैश् चरद्भिः पक्षिभिर् अहं दग्धारच्यमध्ये चरन्न् अवलोकितः । (४।१०)

पृष्टश् च कस् त्वम् कुतः समागतो ऽसि । (४।११)

तदा मयोक्तं कर्पूरद्वीपस्य राजचक्रवर्तिनो हिरण्यगर्भस्य राजहंसस्यानुचरो ऽहं कौतुकाद् देशान्तरं द्रष्टुम् आगतो ऽस्मि । (४।१२)

एतच्छ्रुत्वा पक्षिभिर् उक्तमनयोर् देशयोः को देशो भद्रतरो राजा च । (४।१३)

ततो मयोक्तम् आः किम् एवम् उच्यते महद् अन्तरम् । (४।१४)

यतः कर्पूरद्वीपः स्वर्ग एव । (४।१५)

राजहंसश् च द्वितीयः स्वर्गपतिः कथं वर्णयितुं शक्यते । (४।१६)

अत्र मरुस्थले पतिता यूयं किं कुरुथ । (४।१७)

अस्मद्देशे गम्यताम् । (४।१८)

ततो ऽस्मद्वचनम् आकर्ण्य सर्वपक्षिणः सकोपा बभूवुः । (४।१९)

तथा चोक्तम् । (४।२०)

पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम् । (४।२१)

उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये ॥ (४।२२)

अन्यच् च । (५।१)

विद्वान् एवोपदेष्टव्यो नाविद्वांस् तु कदाचन । (५।२)

वानरानुपदिश्याथ स्थानभ्रष्टा ययुः खगाः ॥ (५।३)

राजोवाच कथम् एतत् । (६।१)

दीर्घमुखः कथयति । (६।२)

अस्ति नर्मदातीरे पर्वतोपत्यकायां विशालः शाल्मलीतरुः । (६।३)

तत्र निर्मितनीडकोडे पक्षिणः सुखेन निवसन्ति । (६।४)

अथैकदा वर्षासु नीलपटैर् इव जलधरपटलैर् आवृते नभस्तले । (६।५)

धारासारैर् महती वृष्टिर् बभूव । (६।६)

ततो वानरांश् च तरुतलेऽवस्थितान् शीताकुलान् कम्पमानान् अवलोक्य कृपया पक्षिभिर् उक्तं भो भो वानराः शृणुत । (६।७)

अस्माभिर् निर्मिता नीडाश् चञ्चुमात्राहृतैस् तृणैः । (६।८)

हस्तपादादिसंयुक्ता यूयं किम् अवसीदथ ॥ (६।९)

तच्छ्रुत्वा वानरैर् जातामर्षैर् आलोचितमहो निर्वातनीडगर्भावस्थिताः सुखिनः पक्षिणो ऽस्मान् निन्दन्ति । (७।१)

तद् भवतु तावद् वृष्टेर् उपशमः । (७।२)

अनन्तरं शान्ते पानीयवर्षे तैर् वानरैर् वृक्षम् आरुह्य सर्वे नीडा भग्नाः तेषाम् अण्डानि चाधः पातितानि । (७।३)

अतो ऽहं ब्रवीमि विद्वान् एवोपदेष्टव्यः इत्यादि । (७।४)

राजोवाच ततस् तैः पक्षिभिः किं कृतम् । (७।५)

बकः कथयति ततस् तैः पक्षिभिः कोपाद् उक्तं केनासौ राजहंसो राजा कृतः । (७।६)

ततो मयोपजातकोपेनोक्तमयं युष्मदीयो मयूरः केन राजा कृतः । (७।७)

एतच्छ्रुत्वा ते पक्षिणो मां हन्तुम् उद्यताः । (७।८)

ततो मयापि स्वविक्रमो दर्शितः । (७।९)

यतः । (७।१०)

अन्यदा भूषणं पुंसः क्षमा लज्जेव योषितः । (७।११)

पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्व् इव ॥ (७।१२)

राजा विहस्याह । (८।१)

आत्मनश् च परेषां च यः समीक्ष्य बलाबलम् । (८।२)

अन्तरं नैव जानाति स तिरस्क्रियते ऽरिभिः ॥ (८।३)

सुचिरं हि चरन् नित्यं क्षेत्रे सत्यम् अबुद्धिमान् । (९।१)

द्वीपिचर्मपरिच्छन्नो वाग्दोषाद् गर्दभो हतः ॥ (९।२)

बकः पृच्छति कथम् एतत् । (१०।१)

राजा कथयति । (१०।२)

अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः । (१०।३)

तस्य गर्दभो ऽतिभारवहनाद् दुर्बलो मुमूर्षुर् इवाभवत् । (१०।४)

ततस् तेन रजकेनासौ व्याघ्रचर्मणा प्रच्छाद्यारण्यकसमीपे सस्यक्षेत्रे विमुक्तः । (१०।५)

ततो दूरात् तम् अवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या क्षेत्रपतयः सत्वरं पलायन्ते । (१०।६)

अथैकदा केनापि सस्यरक्षकेण धूसरकम्बलकृततनुत्राणेन धनुष्काण्डं सज्जीकृत्यानतकायेनैकान्ते स्थितम् । (१०।७)

तं च दूराद् दृष्ट्वा गर्दभः पुष्टाङ्गो यथेष्टसस्यभक्षणजातबलो गर्दभो ऽयम् इति मत्वोच्चैः शब्दं कुर्वाणस् तदभिमुखं धावितः । (१०।८)

ततस् तेन सस्यरक्षकेण चीत्कारशब्दाद् गर्दभो ऽयम् इति निश्चित्य लीलयैव व्यापादितः । (१०।९)

अतो ऽहं ब्रवीमि सुचिरं हि चरन् नित्यम् इत्यादि । (१०।१०)

दीर्घमुखो ब्रूते ततः पश्चात् तैः पक्षिभिर् उक्तमरे पापा दुष्टबक अस्माकं भूमौ चरन्न् अस्माकं स्वामिनम् अधिक्षिपसि । (१०।११)

तन् न क्षन्तव्यम् इदानीम् । (१०।१२)

इत्य् उक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभिर् हत्वा सकोपा ऊचुः पश्य रे मूर्ख स हंसस् तव राजा सर्वथा मृदुः । (१०।१३)

तस्य राज्याधिकारो नास्ति । (१०।१४)

यत एकान्तमृदुः करतलस्थम् अप्य् अर्थं रक्षितुम् अक्षमः । (१०।१५)

स कथं पृथिवीं शास्ति राज्यं वा तस्य किम् त्वं च कूपमण्डूकः । (१०।१६)

तेन तदाश्रयम् उपदिशसि । (१०।१७)

शृणु । (१०।१८)

सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः । (१०।१९)

यदि दैवात् फलं नास्ति छाया केन निवार्यते ॥ (१०।२०)

ऽपि शौण्डिकीहस्ते वारुणीत्य् अभिधीयते ॥ (११।०)

अन्यच् च । (११।१)

हीनसेवा न कर्तव्या कर्तव्यो महदाश्रयः । (११।२)

पयो अन्यच् च । (१२।१)

महान् अप्य् अल्पतां याति निर्गुणे गुणविस्तरः । (१२।२)

आधाराधेयभावेन गजेन्द्र इव दर्पणे ॥ (१२।३)

किंतु । (१३।१)

अजा सिंहप्रसादेन वने चरति निर्भयम् । (१३।२)

रामम् आसाद्य लङ्कायां लेभे राज्यं विभीषणः ॥ (१३।३)

विशेषतश् च । (१४।१)

व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्याद् अतिशक्ते नराधिपे । (१४।२)

शशिनो व्यपदेशेन शशकाः सुखम् आसते ॥ (१४।३)

मयोक्तम् कथम् एतत् पक्षिणः कथयन्ति । (१५।१)

कदाचिद् वर्षास्व् अपि वृष्टेर् अभावात् तृषार्तो गजयूथो यूथपतिम् आह नाथ को ऽभ्युपायो ऽस्माकं जीवनाय नास्ति क्षुद्रजन्तूनां अपि निमज्जनस्थानम् । (१५।२)

वयं च निमज्जनस्थानाभावान् मृताः । (१५।३)

अन्धा इव किं कुर्मः क्व यामः । (१५।४)

ततो हस्तिराजो नातिदूरं गत्वा निर्मलं ह्रदं दर्शितवान् । (१५।५)

ततो दिनेषु गच्छत्सु तत्तीरावस्थिताः क्षुद्रशशका गजपादाहतिभिश् चूर्णिताः । (१५।६)

अनन्तरं शिलीमुखो नाम शशकश् चिन्तयामास अनेन गजयूथेन पिपासाकुलितेन प्रत्यहम् अत्रागन्तव्यम् । (१५।७)

ततो विनष्टम् अस्मत्कुलम् । (१५।८)

ततो विजयो नाम वृद्धशशको ऽवदन् मा विषीदत । (१५।९)

मयात्र प्रतीकारः कर्तव्यः । (१५।१०)

ततो ऽसौ प्रतिज्ञाय चलितः । (१५।११)

गच्छता च तेनालोचितम् कथं मया गजयूथनाथसमीपे स्थित्वा वक्तव्यम् । (१५।१२)

यतः । (१५।१३)

स्पृशन्न् अपि गजो हन्ति जिघ्रन्न् अपि भुजङ्गमः । (१५।१४)

पालयन्न् अपि भूपालः प्रहसन्न् अपि दुर्जनः ॥ (१५।१५)

अतो ऽहं पर्वतशिखरम् आरुह्य यूथनाथं संवादयामि । (१६।१)

तथानुष्ठिते सति यूथनाथ उवाच कस् त्वम् कुतः समायातः । (१६।२)

स ब्रूते शशको ऽहम् । (१६।३)

भगवता चन्द्रेण भवदन्तिकं प्रेषितः । (१६।४)

यूथपतिर् आह कार्यम् उच्यताम् । (१६।५)

विजयो ब्रूते । (१६।६)

उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा । (१६।७)

सदैवावध्यभावेन यथार्थस्य हि वाचकः ॥ (१६।८)

तद् अहं तदाज्ञया ब्रवीमि शृणु । (१७।१)

यद् एते चन्द्रसरोरक्षकाः शशकास् त्वया निःसारितास् तद् अनुचितं कृतम् । (१७।२)

ते शशकाश् चिरम् अस्माकं रक्षिताः । (१७।३)

अत एव मे शशाङ्क इति प्रसिद्धिः । (१७।४)

एवम् उक्तवति दूते यूथपतिर् भयाद् इदम् आह प्रणिधे इदम् अज्ञानतः कृतम् । (१७।५)

पुनर् न तत्र गमिष्यामि । (१७।६)

दूत उवाच यद्य् एवं तद् अत्र सरसि कोपात् कम्पमानं भगवन्तं शशाङ्कं प्रणम्य प्रसाद्य च गच्छ । (१७।७)

ततस् तेन रात्रौ यूथपतिं नीत्वा तत्र जले चञ्चलं चन्द्रबिम्बं दर्शयित्वा स यूथपतिः प्रणामं कारितः । (१७।८)

उक्तं च तेन देव अज्ञानाद् अनेनापराधः कृतः । (१७।९)

ततः क्षम्यताम् । (१७।१०)

नैवं वारान्तरं विधास्यते । (१७।११)

इत्य् उक्त्वा प्रस्थापितः । (१७।१२)

अतो वयं ब्रूमः व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यात् इति । (१७।१३)

ततो मयोक्तम् स एवास्मत्प्रभू राजहंसो महाप्रतापो ऽतिसमर्थः । (१७।१४)

त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं तत्र युज्यते किं पुना राज्यम् इति । (१७।१५)

तदाहं तैः पक्षिभिःदुष्ट कथम् अस्मद्भूमौ चरसि इत्य् अभिधाय राज्ञश् चित्रवर्णस्य समीपं नीतः । (१७।१६)

ततो राज्ञः पुरो मां प्रदर्श्य तैः प्रणम्योक्तम् देव अवधीयताम् । (१७।१७)

एष दुष्टो ऽस्मद्देशे चरन्न् अपि देवपादान् अधिक्षिपति । (१७।१८)

राजाह को ऽयम् कुतः समायातः । (१७।१९)

ते ऊचुः हिरण्यगर्भनाम्नो राजहंसस्यानुचरः कर्पूरद्वीपाद् आगतः । (१७।२०)

अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः कस् तत्र मुख्यो मन्त्री इति । (१७।२१)

मयोक्तम् सर्वशास्त्रार्थपारगः शर्वज्ञो नाम चक्रवाकः । (१७।२२)

गृध्रो ब्रूते युज्यते । (१७।२३)

स्वदेशजो ऽसौ । (१७।२४)

यतः । (१७।२५)

स्वदेशजं कुलाचारविशुद्धम् उपधाशुचिम् । (१७।२६)

मन्त्रज्ञम् अवसनिनं व्यभिचारविवर्जितम् ॥ (१७।२७)

अधीतव्यवहारार्थं मौलं ख्यातं विपश्चितम् । (१८।१)

अर्थस्योत्पादकं चैव विदध्यान् मन्त्रिणं नृपः ॥ (१८।२)

अत्रान्तरे शुकेनोक्तम् देव कर्पूरद्वीपादयो लघुद्वीपा जम्बूद्वीपान्तर्गता एव । (१९।१)

तत्रापि देवपादानाम् एवाधिपत्यम् । (१९।२)

ततो राज्ञाप्य् उक्तमेवम् एव । (१९।३)

यतः । (१९।४)

राजा मत्तः शिशुश् चैव प्रमदा धनगर्वितः । (१९।५)

अप्राप्यम् अपि वाञ्छन्ति किं पुनर् लभ्यतेऽपि यत् ॥ (१९।६)

ततो मयोक्तम् यदि वचनमात्रेणैवाधिपत्यं सिध्यति । (२०।१)

तदा जम्बूद्वीपेऽप्य् अस्मत्प्रभोर् हिरण्यगर्भस्य स्वाम्यम् अस्ति । (२०।२)

शुको ब्रूते कथम् अत्र निर्णयः । (२०।३)

मयोक्तं सङ्ग्राम एव । (२०।४)

राज्ञा विहस्योक्तम् स्वस्वामिनं गत्वा सज्जीकुरु । (२०।५)

तदा मयोक्तम् स्वदूतो ऽपि प्रस्थाप्यताम् । (२०।६)

राजोवाच कः प्रयास्यति दौत्येन यत एवम्भूतो दूतः कार्यः । (२०।७)

भक्तो गुणी शुचिर् दक्षः प्रगल्भो ऽव्यसनी क्षमी । (२०।८)

ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दूतः स्यात् प्रतिभानवान् ॥ (२०।९)

गृध्रो वदति सन्त्य् एव दूता बहवः किंतु ब्राह्मण एव कर्तव्यः । (२१।१)

यतः । (२१।२)

प्रसादं कुरुते पत्युः सम्पत्तिं नाभिवाञ्छति । (२१।३)

कालिमा कालकूटस्य नापैतीश्वरसङ्गमात् ॥ (२१।४)

राजाह ततः शुक एव व्रजतु । (२२।१)

शुक त्वम् एवानेन सह तत्र गत्वास्मदभिलषितं ब्रूहि । (२२।२)

शुको ब्रूते यथाज्ञापयति देवः । (२२।३)

किन्त्व् अयं दुर्जनो बकः । (२२।४)

तद् अनेन सह न गच्छामि । (२२।५)

तथा चोक्तम् । (२२।६)

खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु । (२२।७)

दशाननो ऽहरत् सीतां बन्धनं स्यान् महोदधेः ॥ (२२।८)

अपरं च । (२३।१)

न स्थातव्यं न गन्तव्यं दुर्जनेन समं क्वचित् । (२३।२)

काकसङ्गाद्धतो हंसस् तिष्ठन् गच्छंश् च वर्तकः ॥ (२३।३)

राजोवाच कथम् एतत् । (२४।१)

शुकः कथयति । (२४।२)

अस्त्य् उज्जयिनीवर्त्मप्रान्तरे प्लक्षतरुः । (२४।३)

तत्र हंसकाकौ निवसतः । (२४।४)

कदाचित् ग्रीष्मसमये परिश्रान्तः कश्चित् पथिकस् तत्र तरुतले धनुष्काण्डं संनिधाय सुप्तः । (२४।५)

तत्र क्षणान्तरे तन्मुखाद् वृक्षच्छायापगता । (२४।६)

ततः सूर्यतेजसा तन्मुखं व्याप्तम् अवलोक्य तद्वृक्षस्थितेन पुण्यशीलेन शुचिना राजहंसेन कृपया पक्षौ प्रसार्य पुनस् तन्मुखे छाया कृता । (२४।७)

ततो निर्भरनिद्रासुखिना पथिभ्रमणपरिश्रान्तेन पान्थेन मुखव्यादानं कृतम् । (२४।८)

अथ परसुखम् असहिष्णुः स्वभावदौर्जन्येन स काकस् तस्य मुखे पुरीषोत्सर्गं कृत्वा पलायितः । (२४।९)

ततो यावद् असौ पान्थ उत्थायोर्ध्वं निरीक्षते तावत् तेनावलोकितो हंसः काण्डेन हतो व्यापादितः । (२४।१०)

अतो ऽहं ब्रवीमि न स्थातव्यम् इति । (२४।११)

देव वर्तककथाम् अपि कथयामि । (२४।१२)

श्रूयताम् । (२४।१३)

एकत्र वृक्षे काकवर्तकौ सुखं निवसतः । (२४।१४)

एकदा भगवतो गरुडस्य यात्राप्रसङ्गेन सर्वे पक्षिणः समुद्रतीरं गताः । (२४।१५)

ततः काकेन सह वर्तकश् चलितः । (२४।१६)

अथ गच्छतो गोपालस्य मस्तकावस्थितदधिभाण्डाद् वारं वारं तेन काकेन दधि खाद्यते । (२४।१७)

ततो यावद् असौ दधिभाण्डं भूमौ निधायोर्ध्वम् अवलोकते तावत् तेन काकवर्तकौ दृष्टौ । (२४।१८)

ततस् तेन दृष्टः काकः पलायितः । (२४।१९)

वर्तकः स्वभावनिरपराधो मन्दगतिस् तेन प्राप्तो व्यापादितः । (२४।२०)

अतो ऽहं ब्रवीमि न गन्तव्यम् इत्यादि । (२४।२१)

ततो मयोक्तम् भ्रातः शुक किम् एवं ब्रवीषि मां प्रति यथा श्रीमद्देवपादास् तथा भवान् अपि । (२४।२२)

शुकेनोक्तमस्त्व् एवम् । (२४।२३)

किन्तु । (२४।२४)

दुर्जनैर् उच्यमानानि संमतानि प्रियाण्य् अपि । (२४।२५)

अकालकुसुमानीव भयं संजनयन्ति हि ॥ (२४।२६)

दुर्जनत्वं च भवतो वाक्याद् एव ज्ञातम् । (२५।१)

यद् अनयोर् भूपालयोर् विग्रहे भवद्वचनम् एव निदानम् । (२५।२)

पश्य । (२५।३)

प्रत्यक्षेऽपि कृते दोषे मूर्खः सान्त्वेन तुष्यति । (२५।४)

रथकारो निजां भार्यां सजारां शिरसाकरोत् ॥ (२५।५)

राज्ञोक्तम् कथम् एतत् । (२६।१)

शुकः कथयति । (२६।२)

अस्ति यौवनश्रीनगरे मन्दमतिर् नाम रथकारः । (२६।३)

स च स्वभार्यां बन्धकीं जानाति । (२६।४)

किन्तु जारेण समं स्वचक्षुषा नैकस्थाने पश्यति । (२६।५)

ततो ऽसौ रथकारः अहम् अन्यं ग्रामं गच्छामीत्य् उक्त्वा चलितः । (२६।६)

स कियद् दूरं गत्वा पुनर् आगत्य पर्यङ्कतले स्वगृहे निभृतं स्थितः । (२६।७)

अथ रथकारो ग्रामान्तरं गत इत्य् उपजातविश्वासः स जारः सन्ध्याकाल एवागतः । (२६।८)

पश्चात् तेन जारेण समं तस्मिन् पर्यङ्के निर्भरं क्रीडन्ती पर्यङ्कतलस्थितस्य भर्तुः किंचिद् अङ्गस्पर्शात् स्वामिनं मायाविनं विज्ञाय मनसि सा विषण्णाभवत् । (२६।९)

ततो जारेणोक्तम् किम् इति त्वम् अद्य मया सह निर्भरं न रमसे विस्मितेव प्रतिभासि मे त्वम् । (२६।१०)

अथ तयोक्तमनभिज्ञो ऽसि । (२६।११)

यो ऽसौ मम प्राणेश्वरो येन ममाकौमारं सख्यं सो ऽद्य ग्रामान्तरं गतः । (२६।१२)

तेन विना सकलजनपूर्णो ऽपि ग्रामो मां प्रत्य् अरण्यवत् प्रतिभाति । (२६।१३)

किं भावि तत्र परस्थाने किं खादितवान् कथं वा प्रसुप्तः इत्य् अस्मद्धृदयं विदीर्यते । (२६।१४)

जारो ब्रूते तव किम् एवंविधा स्नेहभूमी रथकारः । (२६।१५)

बन्धक्य् अवदद् रे बर्बर किं वदसि शृणु । (२६।१६)

परुषाण्य् अपि या प्रोक्ता दृष्टा या क्रोधचक्षुषा । (२६।१७)

सुप्रसन्नमुखी भर्तुः सा नारी धर्मभाजनम् ॥ (२६।१८)

अपरं च । (२७।१)

नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुचिः । (२७।२)

यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ (२७।३)

अन्यच् च । (२८।१)

भर्ता हि परमं नार्या भूषणं भूषणैर् विना । (२८।२)

एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभते ॥ (२८।३)

त्वं च जारः पापमतिः मनोलौल्यात् पुष्पताम्बूलसदृशः कदाचित् सेव्यसे कदाचिन् न सेव्यसे च । (२९।१)

स च पुनर् मे स्वामी मां विक्रेतुं देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो वा दातुम् ईश्वरः । (२९।२)

किं बहुना तस्मिन् जीवति जीवामि । (२९।३)

तन्मरणे चानुमरणं करिष्यामीति प्रतिज्ञा वर्तते । (२९।४)

यतः । (२९।५)

तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानवे । (२९।६)

तावत्कालं वसेत् स्वर्गे भर्तारं यो ऽनुगच्छति ॥ (२९।७)

अन्यच् च । (३०।१)

व्यालग्राही यथा व्यालं बलाद् उद्धरते बिलात् । (३०।२)

तद्वद् भर्तारम् आदाय स्वर्गलोके महीयते ॥ (३०।३)

अपरं च । (३१।१)

चितौ परिष्वज्य विचेतनं पतिं प्रिया हि या मुञ्चति देहम् आत्मनः । (३१।२)

कृत्वापि पापं शतलक्षम् अप्य् असौ पतिं गृहीत्वा सुरलोकम् आप्नुयात् ॥ (३१।३)

यतः । (३२।१)

यस्मै दद्यात् पिता त्व् एनां भ्राता वानुमते पितुः । (३२।२)

तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्घयेत् ॥ (३२।३)

एतत् सर्वं श्रुत्वा मन्दमतिः स रथकारः धन्यो ऽहं यस्येदृशी प्रियवादिनी स्वामिवत्सला च भार्या इति मनसि निधाय तां खट्वां स्त्रीपुरुषसहितां मूर्ध्नि कृत्वा सानन्दं ननर्त । (३३।१)

अतो ऽहं ब्रवीमि प्रयक्षेऽपि कृते दोषे इत्यादि । (३३।२)

अतो ऽहं तेन राज्ञा यथाव्यवहारं सम्पूज्य प्रस्थापितः । (३३।३)

शुको ऽपि मम पश्चाद् आगच्छन्न् आस्ते । (३३।४)

एतत् सर्वं परिज्ञाय यथाकर्तव्यम् अनुसंधीयताम् । (३३।५)

चक्रवाको विहस्याह देव बकेन तावद् देशान्तरम् अपि गत्वा यथाशक्ति राजकार्यम् अनुष्ठितम् । (३३।६)

किन्तु देव स्वभाव एष मूर्खानाम् । (३३।७)

यतः । (३३।८)

शतं दद्यान् न विवदेद् इति विज्ञस्य संमतम् । (३३।९)

विना हेतुम् अपि द्वन्द्वम् एतन् मूर्खस्य लक्षणम् ॥ (३३।१०)

राजाह अलम् अनेनातीतोपालम्भनेन । (३४।१)

प्रस्तुतम् अनुसंधीयताम् । (३४।२)

चक्रवाको ब्रूते देव विजने ब्रवीमि । (३४।३)

यतः । (३४।४)

वर्णाकारप्रतिध्वानैर् नेत्रवक्त्रविकारतः । (३४।५)

अप्य् ऊहन्ति मनो धीरास् तस्माद् रहसि मन्त्रयेत् ॥ (३४।६)

ततो राजा मन्त्री च तत्र स्थितौ अन्येऽन्यत्र गताः । (३५।१)

चक्रवाको ब्रूते देव अहम् एवं जानाम् कस्याप्य् अस्मन्नियोगिनः प्रेरणया बकेनेदम् अनुष्ठितम् । (३५।२)

यतः । (३५।३)

वेद्यानाम् आतुरः श्रेयान् व्यसनी यो नियोगिनाम् । (३५।४)

विदुषां जीवनं मूर्खः सद्वर्णो जीवनं सताम् ॥ (३५।५)

राजाब्रवीद् भवतु कारणम् अत्र पश्चान् निरूपणीयम् । (३६।१)

सम्प्रति यत् कर्तव्यं तन् निरूप्यताम् । (३६।२)

चक्रवाको ब्रूते देव प्रणिधिस् तावत् तत्र प्रहीयताम् । (३६।३)

ततस् तदनुष्ठानं बलाबलं च जानीमः । (३६।४)

तथा हि । (३६।५)

भवेत् स्वपरराष्ट्राणां कार्याकार्यावलोकने । (३६।६)

चारश् चक्षुर् महीभर्तुर् यस्य नास्त्य् अन्ध एव सः ॥ (३६।७)

स च द्वितीयं विश्वासपात्रं गृहीत्वा यातु । (३७।१)

तेनासौ स्वयं तत्रावस्थाय द्वितीयं तत्रत्यमन्त्रकार्यं सुनिभृतं निश्चित्य निगद्य प्रस्थापयति । (३७।२)

तथा चोक्तं । (३७।३)

तीर्थाश्रमसुरस्थाने शास्त्रविज्ञानहेतुना । (३७।४)

तपस्विव्यञ्जनोपेतैः स्वचरैः सह संवसेत् ॥ (३७।५)

गूढचारश् च यो जले स्थले च चरति । (३८।१)

ततो ऽसाव् एव बको नियुज्यताम् । (३८।२)

एतादृश एव कश्चिद् बको द्वितीयत्वेन प्रयातु । (३८।३)

तद्गृहलोकाश् च राजद्वारे तिष्ठन्तु । (३८।४)

किन्तु एतद् अपि सुगुप्तम् अनुष्ठातव्यम् । (३८।५)

यतः । (३८।६)

षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रस् तथा प्राप्तश् च वार्तया । (३८।७)

इत्य् आत्मना द्वितीयेन मन्त्रः कार्यो महीभृता ॥ (३८।८)

पश्य । (३९।१)

मन्त्रभेदे हि ये दोषा भवन्ति पृथिवीपतेः । (३९।२)

न शक्यास् ते समाधातुम् इति नीतिविदां मतम् ॥ (३९।३)

राजा विमृश्योवाच प्राप्तस् तावन् मयोत्तमः प्रतिनिधिः । (४०।१)

मन्त्री ब्रूते देव सङ्ग्रामे विजयो ऽपि प्राप्तः । (४०।२)

अत्रान्तरे प्रतीहारः प्रविश्य प्रणम्योवाच देव जम्बूद्वीपाद् आगतो द्वारि शुकस् तिष्ठति । (४०।३)

राजा चक्रवाकम् आलोकते । (४०।४)

चक्रवाकेनोक्तं कृतावासे तावद् गत्वा तिष्ठतु पश्चाद् आनीय द्रष्टव्यः । (४०।५)

यथाज्ञापयति देवः इत्य् अभिधाय प्रतीहारः शुकं गृहीत्वा तम् आवासस्थानं गतः । (४०।६)

राजाह विग्रहस् तावत् समुपस्थितः । (४०।७)

चक्रवाको ब्रूते देव तथापि प्राग् एव विग्रहो न विधिः । (४०।८)

यतः । (४०।९)

स किं भृत्यः स किं मन्त्री य आदाव् एव भूपतिम् । (४०।१०)

युद्धोद्योगं स्वभूत्यागं निर्दिशत्य् अविचारितम् ॥ (४०।११)

अपरं च । (४१।१)

विजेतुं प्रयतेतारीन् न युद्धेन कदाचन । (४१।२)

अनित्यो विजयो यस्माद् दृश्यते युध्यमानयोः ॥ (४१।३)

अन्यच् च । (४२।१)

साम्ना दानेन भेदेन समस्तैर् अथवा पृथक् । (४२।२)

साधितुं प्रयतेतारीन् न युद्धेन कदाचन ॥ (४२।३)

अपरं च । (४३।१)

सर्व एव जनः शूरो ह्य् अनासादितविग्रहः । (४३।२)

अदृष्टपरसामर्थ्यः सदर्पः को भवेन् न हि ॥ (४३।३)

किंच । (४४।१)

न तथोत्थाप्यते ग्रावा प्राणिभिर् दारुणा यथा । (४४।२)

अल्पोपायान् महासिद्धिर् एतन्मन्त्रफलं महत् ॥ (४४।३)

किन्तु विग्रहम् उपस्थितं विलोक्य व्यवह्रियताम् यतः । (४५।१)

यथा कालकृतोद्योगात् कृषिः फलवती भवेत् । (४५।२)

तद्वन् नीतिर् इयं देव चिरात् फलति न क्षणात् ॥ (४५।३)

अपरं च । (४६।१)

दूरे भीरुत्वम् आसन्ने शूरता महतो गुणः । (४६।२)

विपत्तौ हि महान् लोके धीरत्वम् अधिगच्छति ॥ (४६।३)

अन्यच् च । (४७।१)

प्रत्यूहः सर्वसिद्धीनाम् उत्तापः प्रथमः किल । (४७।२)

अतिशीतलम् अप्य् अम्भः किं भिनत्ति न भूभृतः ॥ (४७।३)

बलिना सह योद्धव्यम् इति नास्ति निदर्शनम् । (४८।१)

तद् युद्धं हस्तिना सार्धं नराणां मृत्युम् आवहेत् ॥ (४८।२)

अन्यच् च । (४९।१)

स मूर्खः कालम् अप्राप्य यो ऽपकर्तरि वर्तते । (४९।२)

कलिर् बलवता सार्धं कीटपक्षोद्गमो यथा ॥ (४९।३)

किंच । (५०।१)

कौर्मं सङ्कोचम् आस्थाय प्रहारम् अपि मर्षयेत् । (५०।२)

प्राप्तकाले तु नीतिज्ञ उत्तिष्ठेत् क्रूरसर्पवत् ॥ (५०।३)

महत्य् अल्पेऽप्य् उपायज्ञः समम् एव भवेत् क्षमः । (५१।१)

समुन्मूलयितुं वृक्षांस् तृणानीव नदीरयः ॥ (५१।२)

अतो दूतो ऽयं शुको ऽत्राश्वास्य तावद्ध्रियतां यावद् दुर्गं सज्जीक्रियते यतः । (५२।१)

एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्धरः । (५२।२)

शतं शतसहस्राणि तस्माद् दुर्गं विशिष्यते ॥ (५२।३)

किंच । (५३।१)

अदुर्गविषयः कस्य नारेः परिभवास्पदम् । (५३।२)

अदुर्गो ऽनाश्रयो राजा पोतच्युतमनुष्यवत् ॥ (५३।३)

दुर्गं कुर्यान् महाखातम् उच्चप्राकारसंयुतम् । (५४।१)

सयन्त्रं सजलं शैलसरिन्मरुवनाश्रयम् ॥ (५४।२)

विस्तीर्णतातिवैषम्यं रसधान्येध्मसङ्ग्रहः । (५५।१)

प्रवेशश् चापसारश् च सप्तैता दुर्गसम्पदः ॥ (५५।२)

राजाह दुर्गानुसन्धाने को नियुज्यताम् । (५६।१)

चक्रवाको ब्रूते । (५६।२)

यो यत्र कुशलः कार्ये तं तत्र विनियोजयेत् । (५६।३)

कर्मस्व् अदृष्टकर्मा यः शास्त्रज्ञो ऽपि विमुह्यति ॥ (५६।४)

तदाहूयतां सारसः । (५७।१)

तथानुष्ठिते सति समागतं सारसम् अवलोक्य राजोवाच भोः सारस त्वं सत्वरं दुर्गम् अनुसंधेहि । (५७।२)

सारसः प्रणम्योवाच देव दुर्गं तावद् इदम् एव चिरात् सुनिरूपितम् आस्ते महत् सरः । (५७।३)

किन्त्व् एतन्मध्यद्वीपे द्रव्यसङ्ग्रहः क्रियताम् । (५७।४)

यतः । (५७।५)

धान्यानां सङ्ग्रहो राजन्न् उत्तमः सर्वसङ्ग्रहात् । (५७।६)

निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात् प्राणधारणम् ॥ (५७।७)

किंच । (५८।१)

ख्यातः सर्वरसानां हि लवणो रस उत्तमः । (५८।२)

गृह्णीयात् तं विना तेन व्यञ्जनं गोमयायते ॥ (५८।३)

राजाह सत्वरं गत्वा सर्वम् अनुष्ठीयताम् । (५९।१)

पुनः प्रविश्य प्रतीहारो ब्रूते देव सिंहलद्वीपाद् आगतो मेघवर्णो नाम वायसः सपरिवारो द्वारि वर्तते । (५९।२)

स च देवपादान् द्रष्टुम् इच्छति । (५९।३)

राजाह काकः प्राज्ञो बहुदृश्वा च तद् भवति स संग्राह्यः । (५९।४)

चक्रवाको ब्रूते देव अस्त्य् एवं । (५९।५)

किन्तु अस्मद्विपक्षः काकः स्थलचरः । (५९।६)

तेनास्मद्विपक्षपक्षे नियुक्तः कथं संगृह्यते तथा चोक्तम् । (५९।७)

आत्मपक्षं परित्यज्य परपक्षेषु यो रतः । (५९।८)

स परैर् हन्यते मूढो नीलवर्णशृगालवत् ॥ (५९।९)

राजोवाच कथम् एतत् । (६०।१)

मन्त्री कथयति । (६०।२)

अस्त्य् अरण्ये कश्चिच्छृगालः स्वेच्छया नगरोपान्ते भ्राम्यन् नीलीभाण्डे निपतितः । (६०।३)

पश्चात् तत उत्थातुम् असमर्थः प्रातर् आत्मानं मृतवत् संदर्श्य स्थितः । (६०।४)

अथ नीलीभाण्डस्वामिना मृति इति ज्ञात्वा तस्मात् समुत्थाप्य दूरे नीत्वासौ परित्यक्तः । (६०।५)

तस्मात् पलायितः । (६०।६)

ततो ऽसौ वने गत्वा आत्मानं नीलवर्णम् अवलोक्याचिन्तयद् अहम् इदानीम् उत्तमवर्णः । (६०।७)

तद् अहं स्वकीयोत्कर्षं किं न साधयामि इत्य् आलोच्य शृगालान् आहूय तेनोक्तम् अहं भगवत्या वनदेवतया स्वहस्तेनारण्यराज्ये सर्वौषधिरसेनाभिषिक्तः । (६०।८)

पश्यन्तु मम वर्णम् । (६०।९)

तद् अद्यारभ्यास्मदाज्ञयास्मिन् अरण्ये व्यवहारः कार्यः । (६०।१०)

शृगालाश् च तं विशिष्टवर्णम् अवलोक्य साष्टाङ्गपातं प्रणम्योचुः यथाज्ञापयति देवः इति । (६०।११)

अनेनैव क्रमेण सर्वेष्व् अरण्यवासिष्व् आधिपत्यं तस्य बभूव । (६०।१२)

ततस् तेन स्वज्ञातिभिर् आवृतेनाधिक्यं साधितम् । (६०।१३)

ततस् तेन व्याघ्रसिंहादीन् उत्तमपरिजनान् प्राप्य सदसि शृगालान् अवलोक्य लज्जमानेनावज्ञया स्वज्ञातयः सर्वे दूरीकृताः । (६०।१४)

ततो विषण्णान् शृगालान् अवलोक्य केनचिद् वृद्धशृगालेनैतत् प्रतिज्ञातं मा विषीदत यद् अनेनानीतिज्ञेन वयं मर्मज्ञाः । (६०।१५)

स्वसमीपात् परिभूतास् तद् यथायं नश्यति तथा विधेयम् । (६०।१६)

यतो ऽमी व्याघ्रादयो वर्णमात्रविप्रलब्धाः शृगालम् अज्ञात्वा राजानम् इमं मन्यन्ते । (६०।१७)

तद् यथायं परिचीयते तथा कुरुत । (६०।१८)

तत्र चैवम् अनुष्ठेयम् यथा वदामि सर्वे सन्ध्यासमये तत्सन्निधाने महारावम् एकदैव करिष्यथ । (६०।१९)

ततस् तं शब्दम् आकर्ण्य जातिस्वभावात् तेनापि शब्दः कर्तव्यः । (६०।२०)

यतः । (६०।२१)

यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः । (६०।२२)

श्वा यदि क्रियते राजा तत् किं नाश्नात्य् उपानहम् ॥ (६०।२३)

ततः शब्दाद् अभिज्ञाय स व्याघ्रेण हन्तव्यः । (६१।१)

ततस् तथानुष्ठिते सति तद् वृत्तम् । (६१।२)

तथा चोक्तम् । (६१।३)

छिद्रं मर्म च वीर्यं च सर्वं वेत्ति निजो रिपुः । (६१।४)

दहत्य् अन्तर्गतश् चैव शुष्कं वृक्षम् इवानलः ॥ (६१।५)

अतो ऽहं ब्रवीम्यात्मपक्षं परित्यज्येत्यादि । (६२।१)

राजाह यद्य् एवं तथापि दृश्यतां तावद् अयं दूराद् आगतः । (६२।२)

तत्सङ्ग्रहे विचारः कार्यः । (६२।३)

चक्रो ब्रूते देव प्रणिधिस् तावत् प्रहितो दुर्गं च सज्जीकृतम् । (६२।४)

अतः शुको ऽप्य् आनीय प्रस्थाप्यताम् । (६२।५)

किन्तु योधबलसमन्वितो भूत्वा दूराद् एव तम् अवलोकय । (६२।६)

यतः । (६२।७)

नन्दं जघान चाणक्यस् तीक्ष्णदूतप्रयोगतः । (६२।८)

तद् दूरान्तरितं दूतं पश्येद् वीरसमन्वितः ॥ (६२।९)

ततः सभां कृत्वाहूतः शुकः काकश् च । (६३।१)

शुकः किंचिद् उन्नतशिरा दत्तासने उपविश्य ब्रूते भो हिरण्यगर्भ त्वां महाराजाधिराजः श्रीमच्चित्रवर्णः समाज्ञापयति यदि जीवितेन श्रिया वा प्रयोजनम् अस्ति तदा सत्वरम् आगत्यास्मच्चरणौ प्रणम । (६३।२)

नो चेद् अवस्थातुं स्थानान्तरं परिचिन्तय । (६३।३)

राजा सकोपम् आह आः सभायाम् अस्माकं न को ऽपि विद्यते य एनं गलहस्तयति तत उत्थाय मेघवर्णो ब्रूते देव आज्ञापय हन्मि चैनं दुष्टशुकम् । (६३।४)

सर्वज्ञो राजानं काकं च सान्त्वयन् ब्रूते भद्र मा मैवम् । (६३।५)

शृणु तावत् । (६३।६)

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । (६३।७)

धर्मः स नो यत्र न सत्यम् अस्ति सत्यं न तद् यच् छलम् अभ्युपैति ॥ (६३।८)

यतो राजधर्मश् चैषः । (६४।१)

दूतो म्लेच्छो ऽप्य् अवध्यः स्याद् राजा दूतमुखो यतः । (६४।२)

उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा ॥ (६४।३)

अन्यच् च । (६५।१)

स्वापकर्षं परोत्कर्षं दूतोक्तैर् मन्यते तु कः । (६५।२)

सदैवावध्यभावेन दूतः सर्वं हि जल्पति ॥ (६५।३)

ततो राजा काकश् च स्वां प्रकृतिम् आपन्नौ । (६६।१)

शुको ऽप्य् उत्थाय चलितः । (६६।२)

पश्चाच् चक्रवाकेणानीय प्रबोध्य कनकालङ्कारादिकं दत्त्वा संप्रेषितः स्वदेशं ययौ । (६६।३)

शुको ऽपि विन्ध्याचलं गत्वा स्वस्य राजानं चित्रवर्णं प्रणतवान् । (६६।४)

तं विलोक्य राजोवाच शुक का वार्ता कीदृशो ऽसौ देशः । (६६।५)

शुको ब्रूते देव संक्षेपाद् इयं वार्ता । (६६।६)

सम्प्रति युद्धोद्योगः क्रियताम् । (६६।७)

देशश् चासौ कर्पूरद्वीपः स्वर्गैकदेशो राजा च द्वितीयः स्वर्गपतिः कथं वर्णयितुं शक्यते । (६६।८)

ततः सर्वान् शिष्टान् आहूय राजा मन्त्रयितुम् उपविष्टः । (६६।९)

आह च तान्सम्प्रति कर्तव्ये विग्रहे यथाकर्तव्यम् उपदेशं ब्रूत । (६६।१०)

विग्रहः पुनर् अवश्यं कर्तव्यः । (६६।११)

तथा चोक्तम् । (६६।१२)

असंतुष्टा द्विजा नष्टाः संतुष्टाश् च महीभृतः । (६६।१३)

सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश् च कुलाङ्गना ॥ (६६।१४)

दूरदर्शी नाम गृध्रो मन्त्री ब्रूते देव व्यसनितया विग्रहो न विधिः । (६७।१)

यतः । (६७।२)

मित्रामात्यसुहृद्वर्गा यदा स्युर् दृढभक्तयः । (६७।३)

शत्रूणां विपरीताश् च कर्तव्यो विग्रहस् तदा ॥ (६७।४)

अन्यच् च । (६८।१)

भूमिर् मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फलं त्रयम् । (६८।२)

यदैतन् निश्चितं भावि कर्तव्यो विग्रहस् तदा ॥ (६८।३)

राजाह मद्बलं तावद् अवलोकयतु मन्त्री । (६९।१)

तदैतेषाम् उपयोगो ज्ञायताम् । (६९।२)

एवम् आहूयतां मौहूर्तिकः । (६९।३)

स यात्रार्थं शुभलग्नं निर्णीय ददातु । (६९।४)

मन्त्री ब्रूते देव तथापि सहसा यात्राकरणम् अनुचितम् । (६९।५)

यतः । (६९।६)

विशन्ति सहसा मूढा येऽविचार्य द्विषद्बलम् । (६९।७)

खड्गधारापरिष्वङ्गं लभन्ते ते सुनिश्चितम् ॥ (६९।८)

राजाह मन्त्रिन् ममोत्साहभङ्गं सर्वथा मा कृथाः । (७०।१)

विजिगीषुर् यथा परभूमिम् आक्रमति तथा कथय । (७०।२)

गृध्रो ब्रूते देव तत् कथयामि । (७०।३)

किन्तु तदनुष्ठितम् एव फलप्रदम् । (७०।४)

तथा चोक्तम् । (७०।५)

किं मन्त्रेणाननुष्ठाने शास्त्रवित् पृथिवीपतेः । (७०।६)

न ह्य् औषधपरिज्ञानाद् व्याधेः शान्तिः क्वचिद् भवेत् ॥ (७०।७)

राजादेशश् चानतिक्रमणीय इति यथाश्रुतं निवेदयामि शृणु देव । (७१।१)

नद्यद्रिवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं नृप । (७१।२)

तत्र तत्र च सेनानीर् यायाद् व्यूहीकृतैर् बलैः ॥ (७१।३)

बलाध्यक्षः पुरो यायात् प्रवीरपुरुषान्वितः । (७२।१)

मध्ये कलत्रं स्वामी च कोशः फल्गु च यद् बलम् ॥ (७२।२)

पार्श्वयोर् उभयोर् अश्वा अश्वानां पार्श्वतो रथाः । (७३।१)

रथानां पार्श्वतो नागा नागानां च पदातयः ॥ (७३।२)

पश्चात् सेनापतिर् यायात् खिन्नानाश्वासयन् शनैः । (७४।१)

मन्त्रिभिः सुभटैर् युक्तः प्रतिगृह्य बलं नृपः ॥ (७४।२)

समेयाद् विषमं नागैर् जलाढ्यं समहीधरम् । (७५।१)

समम् अश्वैर् जलं नीमिः सर्वत्रैव पदातिभिः ॥ (७५।२)

हस्तिनां गमनं प्रोक्तं प्रशस्तं जलदागमे । (७६।१)

तद् अन्यत्र तुरङ्गाणां पत्तीनां सर्वदैव हि ॥ (७६।२)

शैलेषु दुर्गमार्गेषु विधेयं नृपरक्षणम् । (७७।१)

स्वयोधै रक्षितस्यापि शयनं योगनिद्रया ॥ (७७।२)

नाशयेत् कर्षयेच्छत्रून् दुर्गकण्टकमर्दनैः । (७८।१)

परदेशप्रवेशे च कुर्याद् आटविकान् पुरः ॥ (७८।२)

यत्र राजा तत्र कोशो विना कोशं न राजता । (७९।१)

सुभटेभ्यस् ततो दद्यात् को हि दातुर् न युध्यते ॥ (७९।२)

यतः । (८०।१)

न नरस्य नरो दासो दासस् त्व् अर्थस्य भूपते । (८०।२)

गौरवं लाघवं वापि धनाधननिबन्धनम् ॥ (८०।३)

अभेदेन च युध्येत रक्षेच् चैव परस्परम् । (८१।१)

फल्गु सैन्यं च यत् किंचिन् मध्ये व्यूहस्य कारयेत् ॥ (८१।२)

पदातींश् च महीपालः पुरो ऽनीकस्य योजयेत् । (८२।१)

उपरुध्यारिम् आसीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् ॥ (८२।२)

स्यन्दनाश्वैः समे युध्येद् अनूपे नौद्विपैस् तथा । (८३।१)

वृक्षगुल्मावृते चापैर् असिचर्मायुधैः स्थले ॥ (८३।२)

दूषयेच् चास्य सततं यवसान् नोदकेन्धनम् । (८४।१)

भिन्द्याच् चैव तडागानि प्रकारान् परिखास् तथा ॥ (८४।२)

बलेषु प्रमुखो हस्ती न तथान्यो महीपतेः । (८५।१)

निजैर् अवयवैर् एव मातङ्गो ऽष्टायुधः स्मृतः ॥ (८५।२)

बलम् अश्वश् च सैन्यानां प्राकारो जङ्गमो यतः । (८६।१)

तस्माद् अश्वाधिको राजा विजयी स्थलविग्रहे ॥ (८६।२)

तथा चोक्तम् । (८७।१)

युध्यमाना हयारूढा देवानाम् अपि दुर्जयाः । (८७।२)

अपि दूरस्थितास् तेषां वैरिणो हस्तवत्तिनः ॥ (८७।३)

प्रथमं युद्धकारित्वं समस्तबलपालनम् । (८८।१)

दिङ्मार्गाणां विशोधित्वं पत्तिकर्म प्रचक्षते ॥ (८८।२)

स्वभावशूरम् अस्त्रज्ञम् अविरक्तं जितश्रमम् । (८९।१)

प्रसिद्धक्षत्रियप्रायं बलं श्रेष्ठतमं विदुः ॥ (८९।२)

यथा प्रभुकृतान् मानाद् युध्यन्ते भुवि मानवाः । (९०।१)

न तथा बहुभिर् दत्तैर् द्रविणैर् अपि भूपते ॥ (९०।२)

वरम् अल्पबलं सारं न कुर्यान् मुण्डमण्डलीम् । (९१।१)

कुर्याद् असारभङ्गो हि सारभङ्गम् अपि स्फुटम् ॥ (९१।२)

अप्रसादो ऽनधिष्ठानं देयांशहरणं च यत् । (९२।१)

कालयापो ऽप्रतीकारस् तद् वैराग्यस्य कारणम् ॥ (९२।२)

अपीडयन् बलं शत्रूञ् जिगीषुर् अभिषेणयेत् । (९३।१)

सुखसाध्यं द्विषां सैन्यं दीर्घप्रयाणपीडितम् ॥ (९३।२)

दायादाद् अपरो यस्मान् नास्ति भेदकरो द्विषाम् । (९४।१)

तस्माद् उत्थापयेद् यत्नाद् दायादं तस्य विद्विषः ॥ (९४।२)

संधाय युवराजेन यदि वा मुख्यमन्त्रिणा । (९५।१)

अन्तःप्रकोपणं कुर्याद् अभियोक्ता स्थिरात्मनः ॥ (९५।२)

क्रूरामित्रं रणे चापि भङ्गं दत्त्वा विघातयेत् । (९६।१)

अथवा गोग्रहाकृष्ट्या तन्मुख्याश्रितबन्धनात् ॥ (९६।२)

स्वराज्यं वासयेद् राजा परदेशापहरणात् । (९७।१)

अथवा दानमानाभ्यां वासितं धनदं हि तत् ॥ (९७।२)

अथवा बहुनोदितेन । (९८।१)

आत्मोदयः परग्लानिर् द्वयं नीतिर् इतीयती । (९८।२)

तद् ऊरीकृत्य कृतिभिर् वाचस्पत्यं प्रतीयते ॥ (९८।३)

राज्ञा विहस्योक्तं सर्वम् एतद् विशेषतश् चोच्यते । (९९।१)

किन्तु । (९९।२)

अन्यद् उच्छृङ्खलं सत्त्वम् अन्यच्छास्त्रनियन्त्रितम् । (९९।३)

सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः ॥ (९९।४)

तत उत्थाय राजा मौहूर्तिकावेदितलग्ने प्रस्थितः । (१००।१)

अथ प्रहितप्रणिधिश् चरो हिरण्यगर्भम् आगत्य प्रणम्योवाच देव समागतप्रायो राजा चित्रवर्णः । (१००।२)

सम्प्रति मलयपर्वताधित्यकायां समावासितकटको वर्तते । (१००।३)

दुर्गशोधनं प्रतिक्षणम् अनुसंधातव्यम् । (१००।४)

यतो ऽसौ गृध्रो महामन्त्री । (१००।५)

किंच केनचित् सह तस्य विश्वासकथाप्रसङ्गेनैतद् इङ्गितम् अवगतं मया । (१००।६)

यतनेन को ऽप्य् अस्मद्दुर्गे प्राग् एव नियुक्तः । (१००।७)

चक्रवाको ब्रूते देव काक एवासौ सम्भवति । (१००।८)

राजाह न कदाचिद् एतत् । (१००।९)

यद्य् एवं तदा कथं तेन शुकस्याभिभवोद्योगः कृतः अपरं च शुकस्यागमनात् तस्य विग्रहोत्साहः । (१००।१०)

स च चिराद् अत्रास्ते । (१००।११)

मन्त्री ब्रूते तथाप्य् आगन्तुकः शङ्कनीयः । (१००।१२)

राजाह आगन्तुका अपि कदाचिद् उपकारका दृश्यन्ते । (१००।१३)

शृणु । (१००।१४)

परो ऽपि हितवान् बन्धुर् बन्धुर् अप्य् अहितः परः । (१००।१५)

अहितो देहजो व्याधिर् हितम् आरण्यम् औषधम् ॥ (१००।१६)

अपरं च । (१०१।१)

आसीद् वीरवरो नाम शूद्रकस्य महीभृतः । (१०१।२)

सेवकः स्वल्पकालेन स ददौ सुतम् आत्मनः ॥ (१०१।३)

चक्रवाकः पृच्छति कथम् एतत् । (१०२।१)

राजा कथयति । (१०२।२)

अहं पुरा शूद्रकस्य राज्ञः क्रीडासरसि कर्पूरकेलिनाम्नो राजहंसस्य पुत्र्या कर्पूरमञ्जर्या सहानुरागवान् अभवम् । (१०२।३)

वीरवरो नाम राजपुत्रः कुतश्चिद् देशाद् आगत्य राजद्वारम् उपगम्य प्रतीहारम् उवाच अहं तावद् वर्तनार्थी राजपुत्रः । (१०२।४)

मां रजदर्शनं कारय । (१०२।५)

ततस् तेनासौ राजदर्शनं कारितो ब्रूते देव यदि मया सेवकेन प्रयोजनम् अस्ति तदास्मद्वर्तनं क्रियताम् । (१०२।६)

शूद्रक उवाच किं ते वर्तनम् । (१०२।७)

वीरवरो ब्रूते प्रत्यहं सुवर्णपञ्चशतानि देहि । (१०२।८)

राजाह का ते सामग्री । (१०२।९)

वीरवरो ब्रूते द्वौ बाहू । (१०२।१०)

तृतीयश् च खड्गः । (१०२।११)

राजाह नैतच्छक्यम् । (१०२।१२)

तच्छ्रुत्वा वीरवरः प्रणम्य चलितः । (१०२।१३)

अथ मन्त्रिभिर् उक्तं देव दिनचतुष्टयस्य वर्तनं दत्त्वा ज्ञायताम् अस्य स्वरूपम् । (१०२।१४)

किम् उपयुक्तो ऽयम् एतावद् वर्तनं गृह्णाति अनुपयुक्तो वेति । (१०२।१५)

ततो मन्त्रिवचनाद् आहुहूय वीरवराय ताम्बूलं दत्त्वा पञ्चशतानि सुवर्णानि दत्तानि । (१०२।१६)

वर्तनविनियोगश् च राज्ञा सुनिभृतं निरूपितः । (१०२।१७)

तदर्धं वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तम् । (१०२।१८)

स्थितस्यार्धं दुःखितेभ्यः । (१०२।१९)

तद् अवशिष्टं भोज्यविलासव्ययेन । (१०२।२०)

एतत् सर्वं नित्यकृत्यं कृत्वा राजद्वारम् अहर्निशं खड्गपाणिः सेवते । (१०२।२१)

यदा च राजा स्वयं समादिशति तदा स्वगृहम् अपि याति । (१०२।२२)

अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ स राजा सकरुणक्रन्दनध्वनिं शुश्राव । (१०२।२३)

तत् श्रुत्वा राजा ब्रूते कः को ऽत्र द्वारि तिष्ठति । (१०२।२४)

तदा तेनोक्तं देव अहं वीरवरः । (१०२।२५)

राजोवाच क्रन्दनानुसरणं क्रियताम् । (१०२।२६)

वीरवरो ऽपि यथाज्ञापयति देवः इत्य् उक्त्वा चलितः । (१०२।२७)

राज्ञा च चिन्तितमयम् एकाकी राजपुत्रो मया सूचीभेद्ये तमसि प्रहितः । (१०२।२८)

नैतद् उचितम् । (१०२।२९)

तद् अहम् अपि गत्वा किम् एतद् इति निरूपयामि । (१०२।३०)

ततो राजापि खड्गम् आदाय तदनुसरणक्रमेण नगराद् बहिर् निर्जगाम । (१०२।३१)

गत्वा च वीरवरेण रुदती रूपयौवनसम्पन्ना सर्वालङ्कारभूषिता काचित् स्त्री दृष्टा पृष्टा च का त्वम् किमर्थं रोदिषि इति । (१०२।३२)

स्त्रियोक्तमहम् एतस्य शूद्रकस्य राजलक्ष्मीः । (१०२।३३)

चिराद् एतस्य भुजच्छायायां महता सुखेन विश्रान्ता । (१०२।३४)

इदानीम् अन्यत्र गमिष्यामि । (१०२।३५)

वीरवरो ब्रूते यत्रापायः सम्भवति तत्रोपायो ऽप्य् अस्ति । (१०२।३६)

तत् कथं स्यात् पुनर् इहावासो भवत्याः । (१०२।३७)

लक्ष्मीर् उवाच यदि त्वम् आत्मनः पुत्रं शक्तिधरं द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतं भगवत्याः सर्वमङ्गलाया उपहारीकरोषि तदाहं पुनर् अत्र सुचिरं निवसामि । (१०२।३८)

इत्य् उक्त्वादृश्याभवत् । (१०२।३९)

ततो वीरवरेण स्वगृहं गत्वा निद्रायमाणा स्ववधूः प्रबोधिता पुत्रश् च । (१०२।४०)

तौ निद्रां परित्यज्योत्थायोपविष्टौ । (१०२।४१)

वीरवरस् तत् सर्वं लक्ष्मीवचनम् उक्तवान् । (१०२।४२)

तच्छ्रुत्वा सानन्दः शक्तिधरो ब्रूते धन्यो ऽहम् एवम्भूतः । (१०२।४३)

स्वामिराज्यरक्षार्थं यस्योपयोगः । (१०२।४४)

तात तत् को ऽधुना विलम्बस्य हेतुः एवंविधे कर्मणि देहस्य विनियोगः श्लाघ्यः । (१०२।४५)

यतः । (१०२।४६)

धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । (१०२।४७)

तन्निमित्तो वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥ (१०२।४८)

शक्तिधरमातोवाच यद्य् एतन् न कर्तव्यं तत् केनान्येन कर्मणा गृहीतस्य महावर्तनस्य निष्क्रयो भविष्यति । (१०३।१)

इत्य् आलोच्य सर्वे सर्वमङ्गलायाः स्थानं गताः । (१०३।२)

तत्र सर्वमङ्गलां सम्पूज्य वीरवरो ब्रूते देवि प्रसीद । (१०३।३)

विजयतां शूद्रको महाराजः । (१०३।४)

गृह्यताम् अयम् उपहारः । (१०३।५)

इत्य् उक्त्वा पुत्रस्य शिरश् चिछेद । (१०३।६)

ततो वीरवरश् चिन्तयामास गृहीतराजवर्तनस्य निस्तारः कृतः । (१०३।७)

अधुना निष्पुत्रस्य मे जीवनेनालम् । (१०३।८)

इत्य् आलोच्यात्मनः शिरश् चिछेद । (१०३।९)

ततः स्त्रियापि स्वामिपुत्रशोकार्तया तद् अनुष्ठितम् । (१०३।१०)

तत् सर्वं दृष्ट्वा राजा साश्चर्यं चिन्तयामास । (१०३।११)

जायन्ते च म्रियन्ते च मद्विधाः क्षुद्रजन्तवः । (१०३।१२)

अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति ॥ (१०३।१३)

तद् एतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् । (१०४।१)

ततः शूद्रकेणापि स्वशिरश् छेत्तुं खड्गः समुत्थापितः । (१०४।२)

अथ भगवत्या सर्वमङ्गलया प्रत्यक्षभूतया राजा हस्ते धृतः । (१०४।३)

उक्तं च पुत्र प्रसन्नो ऽस्मि ते एतावता साहसेनालम् । (१०४।४)

जीवनान्तेऽपि तव राजभङ्गो नास्ति । (१०४।५)

राजा च साष्टाङ्गपातं प्रणम्योवाच देवि किं मे राज्येन जीवितेन वा मम किं प्रयोजनम् यद्य् अहम् अनुकम्पनीयस् तदा ममायुःशेषेणाप्य् अयं सदारपुत्रो वीरवरो जीवतु । (१०४।६)

अन्यथाहं यथाप्राप्तां गतिं गच्छामि । (१०४।७)

भगवत्य् उवाच पुत्र अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च सर्वथा संतुष्टास्मि । (१०४।८)

गच्छ विजयी भव । (१०४।९)

अयम् अपि सपरिवारो राजपुत्रो जीवतु । (१०४।१०)

इत्य् उक्त्वा देव्य् अदृश्याभवत् । (१०४।११)

ततो वीरवरः सपुत्रदारः प्राप्तजीवनः स्वगृहं गतः । (१०४।१२)

राजापि तैर् अलक्षितः सत्वरम् अन्तःपुरं प्रविष्टः । (१०४।१३)

अथ प्रभाते वीरवरो द्वारस्थः पुनर् भूपालेन पृष्टः सन्न् आह देव सा रुदती माम् अवलोक्यादृश्याभवत् । (१०४।१४)

न काप्य् अन्या वार्ता विद्यते । (१०४।१५)

तद् वचनम् आकर्ण्य संतुष्टो राजा साश्चर्यं चिन्तयामास कथम् अयं श्लाघ्यो महासत्त्वः यतः । (१०४।१६)

प्रियं ब्रूयाद् अकृपणः शूरः स्याद् अविकत्थनः । (१०४।१७)

दाता नापात्रवर्षी च प्रगल्भः स्याद् अनिष्ठुरः ॥ (१०४।१८)

एतन् महापुरुषलक्षणम् एतस्मिन् सर्वम् अस्ति । (१०५।१)

ततः स राजा प्रातः शिष्टसभां कृत्वा सर्वं वृत्तान्तं प्रस्तुत्य प्रसादात् तस्मै कर्णाटकराज्यं ददौ । (१०५।२)

तत् किम् आगन्तुको जातिमात्राद् दुष्टः तत्राप्य् उत्तमाधममध्यमाः सन्ति । (१०५।३)

चक्रवाको ब्रूते । (१०५।४)

यो ऽकार्यं कार्यवच्छास्ति स किं मन्त्री नृपेच्छया । (१०५।५)

वरं स्वामिमनोदुःखं तन्नाशो न त्व् अकार्यतः ॥ (१०५।६)

वैद्यो गुरुश् च मन्त्री च यस्य राज्ञः प्रियंवदाः । (१०६।१)

शरीरधर्मकोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥ (१०६।२)

शृणु देव । (१०७।१)

पुण्याल् लब्धं यद् एकेन तन् ममापि भविष्यति । (१०७।२)

हत्वा भिक्षुं यतो मोहान् निध्यर्थी नापितो हतः ॥ (१०७।३)

राजा पृच्छति कथम् एतत् । (१०८।१)

मन्त्री कथयति । (१०८।२)

अस्त्य् अयोध्यायां पुरि चूडामणिर् नाम क्षत्रियः । (१०८।३)

तेन धनार्थिना महता क्लेशेन भगवांश् चन्द्रार्धचूडामणिश् चिरम् आराधितः । (१०८।४)

ततः क्षीणपापो ऽसौ स्वप्ने दर्शनं दत्त्वा भगवदादेशाद् यक्षेश्वरेणादिष्टो यत् त्वम् अद्य प्रातः क्षौरं कारयित्वा लगुडहस्तः सन् स्वगृहद्वारि निभृतं स्थास्यसि ततो यम् एवागतं भिक्षुकं प्राङ्गणे पश्यसि तं निर्दक्षं लगुडप्रहारेण हनिष्यसि । (१०८।५)

ततो ऽसौ भिक्षुकस् तत्क्षणात् सुवर्णकलसो भविष्यति । (१०८।६)

तेन त्वया यावज्जीवं सुखिना भवितव्यम् । (१०८।७)

ततस् तथानुष्ठिते तद् वृत्तम् । (१०८।८)

तत्र क्षौरकरणायानीतेन नापितेन तत् सर्वम् आलोक्य चिन्तितमये निधिप्राप्तेर् अयम् उपायः । (१०८।९)

तद् अहम् अप्य् एवं किं न करोमि ततः प्रभृति स नापितः प्रत्यहं तथाविधो लगुडहस्तः सुनिभृतं भिक्षोर् आगमनं प्रतीक्षते । (१०८।१०)

एकदा तेन प्राप्तो भिक्षुर् लगुडेन व्यापादितः । (१०८।११)

तस्माद् अपराधात् सो ऽपि नापितो राजपुरुषैर् व्यापादितः । (१०८।१२)

अतो ऽहं ब्रवीमि पुण्याल् लब्धं यद् एकेन इत्यादि । (१०८।१३)

राजाह । (१०८।१४)

पुरावृत्तकथोद्गारैः कथं निर्णीयते परः । (१०८।१५)

स्यान् निष्कारणबन्धुर् वा किं वा विश्वासघातकः ॥ (१०८।१६)

यातु प्रस्तुतम् अनुसंधीयताम् । (१०९।१)

मलयाधित्यकायां चेच् चित्रवर्णस् तद् अधुना किं विधेयम् मन्त्री वदति देव आगतप्रणिधिमुखान् मया श्रुतं यत् महामन्त्रिणो गृध्रस्योपदेशे चित्रवर्णेनानादरः कृतः ततो ऽसौ मूढो जेतुं शक्यः । (१०९।२)

तथा चोक्तम् । (१०९।३)

लुब्धः क्रूरो ऽलसो ऽसत्यः प्रमादी भीरुर् अस्थिरः । (१०९।४)

मूढो योधावमन्ता च सुखच्छेद्यो रिपुः स्मृतः ॥ (१०९।५)

ततो ऽसौ यावद् अस्मद्दुर्गद्वाररोधं न करोति तावन् नद्यद्रिवनवर्त्मसु तद्बलानि हन्तुं सारसादयः सेनापतयो नियुज्यन्ताम् । (११०।१)

तथा चोक्तम् । (११०।२)

दीर्घवर्त्मपरिश्रान्तं नद्यद्रिवनसङ्कुलम् । (११०।३)

घोराग्निभयसंत्रस्तं क्षुत्पिपासार्दितं तथा ॥ (११०।४)

प्रमत्तं भोजनव्यग्रं व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् । (१११।१)

असंस्थितम् अभूयिष्ठं वृष्टिवातसमाकुलम् ॥ (१११।२)

पङ्कपांशुजलाच्छन्नं सुव्यस्तं दस्युविद्रुतम् । (११२।१)

एवम्भूतं महीपालः परसैन्यं विघातयेत् ॥ (११२।२)

अन्यच् च । (११३।१)

अवस्कन्दभयाद् राजा प्रजागरकृतश्रमम् । (११३।२)

दिवासुप्तं सदा हन्यान् निद्राव्याकुलसैनिकम् ॥ (११३।३)

अतस् तस्य प्रमादितो बलं गत्वा यथावकाशं दिवानिशं घ्नन्त्व् अस्मत्सेनापतयः । (११४।१)

तथानुष्ठिते चित्रवर्णस्य सैनिकाः सेनापतयश् च बहवो निहताः । (११४।२)

ततश् चित्रवर्णो विषण्णः स्वमन्त्रिणं दूरदर्शिनम् आह तात किम् इत्य् अस्मदुपेक्षा क्रियते किं क्वाप्य् अविनयो ममास्ति तथा चोक्तम् । (११४।३)

न राज्यं प्राप्तम् इत्य् एव वर्तितव्यम् असाम्प्रतम् । (११४।४)

श्रियं ह्य् अविनयो हन्ति जरा रूपम् इवोत्तमम् ॥ (११४।५)

अपि च । (११५।१)

दक्षः श्रियम् अधिगच्छति पथ्याशी कल्यतां सुखम् अरोगी । (११५।२)

उद्युक्तो वियान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीतः ॥ (११५।३)

गृध्रो ऽवदद् देव शृणु । (११६।१)

अविद्वान् अपि भूपालो विद्यावृद्धोपसेवया । (११६।२)

परां श्रियम् अवाप्नोति जलासन्नतरुर् यथा ॥ (११६।३)

अन्यच् च । (११७।१)

पापं स्त्री मृगया द्यूतम् अर्थदूषणम् एव च । (११७।२)

वाग्दण्डयोश् च पारुष्यं व्यसनानि महीभुजाम् ॥ (११७।३)

किंच । (११८।१)

न साहसैकान्तरसानुवर्तिना न चाप्य् उपायोपहतान्तरात्मना । (११८।२)

विभूतयः शक्यम् अवाप्तुम् ऊर्जिता नये च शौर्ये च वसन्ति सम्पदः ॥ (११८।३)

त्वया स्वबलोत्साहम् अवलोक्य साहसैकरसिकेन मयोपन्थस् तेष्व् अपि मन्त्रेष्व् अनवधानं वाक्पारुष्यं च कृतम् । (११९।१)

अतो दुर्नीतेः फलम् इदम् अनुभूयते । (११९।२)

तथा चोक्तम् । (११९।३)

दुर्मन्त्रिणं कम् उपयान्ति न नीतिदोषाः । (११९।४)

संतापयन्ति कम् अपथ्यभुजं न रोगाः । (११९।५)

कं श्रीर् न दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः । (११९।६)

कं स्त्रीकृता न विषयाः परितापयन्ति ॥ (११९।७)

अपरं च । (१२०।१)

मुदं विषादः शरदं हिमागमस् तमो विवस्वान् सुकृतं कृतघ्नता । (१२०।२)

प्रियोपपत्तिः शुचम् आपदं नयः श्रियः समृद्धा अपि हन्ति दुर्नयः ॥ (१२०।३)

ततो मयाप्य् आलोचितं प्रज्ञाहीनो ऽयं राजा । (१२१।१)

न चेत् कथं नीतिशास्त्रकथाकौमुदीं वागुल्काभिस् तिमिरयति । (१२१।२)

यतः । (१२१।३)

यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । (१२१।४)

लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥ (१२१।५)

इत्य् आलोच्याहम् अपि तूष्णीं स्थितः । (१२२।१)

अथ राजा बद्धाञ्जलिर् आह तात अस्त्य् अयं ममापराधः इदानीं यथाहम् अवशिष्टबलसहितः प्रत्यावृत्त्य विन्ध्याचलं गच्छामि तथोपदिश । (१२२।२)

गृध्रः स्वगतं चिन्तयति क्रियताम् अत्र प्रतीकारः । (१२२।३)

यतः । (१२२।४)

देवतासु गुरौ गोषु राजसु ब्राह्मणेषु च । (१२२।५)

नियन्तव्यः सदा कोपो बालवृद्धातुरेषु च ॥ (१२२।६)

मन्त्री प्रहस्य ब्रूते देव मा भैषीः । (१२३।१)

समाश्वसिहि । (१२३।२)

शृणु देव । (१२३।३)

मन्त्रिणां भिन्नसन्धाने भिषजां सांनिपातिके । (१२३।४)

कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा सुस्थे को वा न पण्डितः ॥ (१२३।५)

अपरं च । (१२४।१)

आरम्भन्ते ऽल्पम् एवाज्ञाः कामं व्यग्रा भवन्ति च । (१२४।२)

महारम्भाः कृतधियस् तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥ (१२४।३)

तद् अत्र भवत्प्रतापाद् एव दुर्गं भङ्क्त्वा कीर्तिप्रतापसहितं त्वाम् अचिरेण कालेन विन्ध्याचलं नेष्यामि । (१२५।१)

राजाह कथम् अधुना स्वल्पबलेन तत् सम्पद्यते । (१२५।२)

गृध्रो वदति देव सर्वं भविष्यति । (१२५।३)

यतो विजिगीषोर् अदीर्घसूत्रता विजयसिद्धेर् अवश्यम्भावि लक्षणम् । (१२५।४)

तत् सहसैव दुर्गद्वारावरोधः क्रियताम् । (१२५।५)

अथ प्रहितप्रणिधिना बकेनागत्य हिरण्यगर्भस्य कथितं देव स्वल्पबल एवायं राजा चित्रवर्णो गृध्रस्य वचनोपष्टम्भाद् आगत्य दुर्गद्वारावरोधं करिष्यति । (१२५।६)

राजहंसो ब्रूते स्वबले सारासारविचारः क्रियताम् । (१२५।७)

तज् ज्ञात्वा सुवर्णवस्त्रादिकं यथार्हं प्रसादप्रदानं च क्रियताम् । (१२५।८)

यतः । (१२५।९)

यः काकिणीम् अप्य् अपथप्रपन्नां समुद्धरेन् निष्कसहस्रतुल्याम् । (१२५।१०)

कालेषु कोटिष्व् अपि मुक्तहस्तस् तं राजसिंहं न जहाति लक्ष्मीः ॥ (१२५।११)

अन्यच् च । (१२६।१)

क्रतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये यशस्करे कर्मणि मित्रसङ्ग्रहे । (१२६।२)

प्रियासु नारीष्व् अधनेषु बान्धवेष्व् अतिव्ययो नास्ति नराधिपाष्टसु ॥ (१२६।३)

यतः । (१२७।१)

मूर्खः स्वल्पव्ययत्रासात् सर्वनाशं करोति हि । (१२७।२)

कः सुधीः संत्यजेद् भाण्डं शुक्लस्यैवातिसाध्वसात् ॥ (१२७।३)

राजाह कथम् इह समयेऽतिव्ययो युज्यते उक्तं चापदर्थे धनं रक्षेद् इति । (१२८।१)

मन्त्री ब्रूते श्रीमतां कथम् आपदः । (१२८।२)

राजाह कदाचिच् चलिता लक्ष्मीः । (१२८।३)

मन्त्री ब्रूते संचितापि विनश्यति । (१२८।४)

तद् देव कार्पण्यं विमुच्य स्वभटा दानमानाभ्यां पुरस्क्रियन्ताम् । (१२८।५)

तथा चोक्तम् । (१२८।६)

परस्परज्ञाः संहृष्टास् त्यक्तुं प्राणान् सुनिश्चिताः । (१२८।७)

कुलीनाः पूजिताः सम्यग् विजयन्ते द्विषद्बलम् ॥ (१२८।८)

अपरं च । (१२९।१)

सुभटाः शीलसम्पन्नाः संहताः कृतनिश्चयाः । (१२९।२)

अपि पञ्चशतं शूरा निघ्नन्ति रिपुवाहिनीम् ॥ (१२९।३)

किंच । (१३०।१)

शिष्टैर् अप्य् अवशेषज्ञ उग्रश् च कृतनाशकः । (१३०।२)

त्यज्यते किं पुनर् नान्यैर् यश् चाप्य् आत्मम्भरिर् नरः ॥ (१३०।३)

यतः । (१३१।१)

सत्यं शौर्यं दया त्यागो नृपस्यैते महागुणाः । (१३१।२)

एतैस् त्यक्तो महीपालः प्राप्नोति खलु वाच्यताम् ॥ (१३१।३)

ईदृशि प्रस्तावेऽमात्यास् तावद् अवश्यम् एव पुरस्कर्तव्याः । (१३२।१)

तथा चोक्तम् । (१३२।२)

यो येन प्रतिबद्धः स्यात् सह तेनोदयी व्ययी । (१३२।३)

स विश्वस्तो नियोक्तव्यः प्राणेषु च धनेषु च ॥ (१३२।४)

यतः । (१३३।१)

धूर्तः स्त्री वा शिशुर् यस्य मन्त्रिणः स्युर् महीपतेः । (१३३।२)

अनीतिपवनक्षिप्तो ऽकार्याब्धौ स निमज्जति ॥ (१३३।३)

शृणु देव । (१३४।१)

हर्षक्रोधौ यतौ यस्य शास्त्रार्थे प्रत्ययस् तथा । (१३४।२)

नित्यं भृत्यानुपेक्षा च तस्य स्याद् धनदा धरा ॥ (१३४।३)

येषां राज्ञा सह स्याताम् उच्चयापचयौ ध्रुवम् । (१३५।१)

अमात्या इति तान् राजा नावमन्येत् कदाचन ॥ (१३५।२)

महीभुजो मदान्धस्य संकीर्णस्येव दन्तिनः । (१३६।१)

स्खलतो हि करालम्बः सुशिष्टैर् एव कीयते ॥ (१३६।२)

अथागत्य प्रणम्य मेघवर्णो ब्रूते देव दृष्टिप्रसादं कुरु । (१३७।१)

इदानीं विपक्षो दुर्गद्वारि वर्तते । (१३७।२)

तद् देवपादादेशाद् बहिर् निःसृत्य स्वविक्रमं दर्शयामि । (१३७।३)

तेन देवपादानाम् आनृण्यम् उपगच्छामि । (१३७।४)

चक्रवाको ब्रूते मैवम् । (१३७।५)

यदि बहिर् निःसृत्य योद्धव्यम् । (१३७।६)

तदा दुर्गाश्रयणम् एव निष्प्रयोजनम् । (१३७।७)

अपरं च । (१३७।८)

विषमो ऽपि यथा नक्रः सलिलान् निसृतो वशः । (१३७।९)

वनाद् विनिर्गतः शूरः सिंहो ऽपि स्याच्छगालवत् ॥ (१३७।१०)

अथ ते सर्वे दुर्गद्वारं गत्वा महाहवं कृतवन्तः । (१३८।१)

अपरेद्युश् चित्रवर्णो राजा गृध्रम् उवाच तात स्वप्रतिज्ञातम् अधुना निर्वाहय । (१३८।२)

वायसो ब्रूते देव स्वयं गत्वा दृश्यतां युद्धम् । (१३८।३)

यतः । (१३८।४)

पुरस्कृत्य बलं राजा योधयेद् अवलोकयन् । (१३८।५)

स्वामिनाधिष्ठितः श्वापि किं न सिंहायते ध्रुवम् ॥ (१३८।६)

गृध्रो ब्रूते देव शृणु तावत् । (१३९।१)

अकालसहम् अत्यल्पं मूर्खव्यसनिनायकम् । (१३९।२)

अगुप्तं भीरुयोधं च दुर्गव्यसनम् उच्यते ॥ (१३९।३)

तत् तावद् अत्र नास्ति । (१४०।१)

उपजापश् चिरारोधो ऽवस्कन्दस् तीव्रपौरुषम् । (१४०।२)

दुर्गस्य लङ्घनोपायाश् चत्वारः कथिता इमे ॥ (१४०।३)

अत्र यथाशक्ति क्रियते यत्नः । (१४१।१)

कर्णे कथयत्येवम् एवम् । (१४१।२)

ततो ऽनुदित एव भास्करे चतुर्ष्व् अपि दुर्गद्वारेषु प्रवृत्ते युद्धे दुर्गाभ्यन्तरगृहेष्व् एकदा काकैर् अग्निनिक्षिप्तः । (१४१।३)

ततः गृहीतं गृहीतं दुर्गम् इति कोलाहलं श्रुत्वा सर्वतः प्रदीप्ताग्निम् अवलोक्य राजहंससैनिका बहवो दुर्गवासिनश् च सत्वरं ह्रदं प्रविष्टाः यतः । (१४१।४)

सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् । (१४१।५)

कार्यकाले यथाशक्ति कुर्यान् न तु विचारयेत् ॥ (१४१।६)

राजा हंसश् च स्वभावान् मन्दगतिः । (१४२।१)

सारसद्वितीयश् चित्रवर्णस्य सेनापतिना कुक्कुटेनागत्य वेष्टितः । (१४२।२)

हिरण्यगर्भः सारसम् आह सेनापते सारस ममानुरोधाद् आत्मानं कथं व्यापादयसि । (१४२।३)

अधुनाहं गन्तुम् असमर्थः । (१४२।४)

त्वं गन्तुम् अधुनापि समर्थः । (१४२।५)

तद् गत्वा जलं प्रविश्यात्मानं परिरक्ष । (१४२।६)

अस्मत्पुत्रं चूडामणिनामानं सर्वज्ञस्य संमत्या राजानं करिष्यसि । (१४२।७)

सारसो ब्रूते देव न वक्तव्यम् एवं दुःसहं वचः यावच् चन्द्रार्कौ दिवि तिष्ठतस् तावद् विजयतां देवः । (१४२।८)

अहं देव दुर्गाधिकारी । (१४२।९)

तन् मम मांसासृग्विलिप्तेन द्वारवर्त्मना तावत् प्रविशतु शत्रुः । (१४२।१०)

अपरं च देव । (१४२।११)

दाता क्षमी गुणग्राही स्वामी दुःखेन लभ्यते । (१४२।१२)

राजाह सत्यम् एवैतत् । (१४२।१३)

किन्तु । (१४२।१४)

शुचिर् दक्षो ऽनुरक्तश् च जाने भृत्यो ऽपि दुर्लभः ॥ (१४२।१५)

सारसो ब्रूते शृणु देव । (१४३।१)

यदि समरम् अपास्य नास्ति मृत्योर्भयम् इति युक्तम् इतो ऽन्यतः प्रयातुम् । (१४३।२)

अथ मरणम् अवश्यम् एव जन्तोः किम् इति मुधा मलिनं यशः क्रियते ॥ (१४३।३)

अन्यच् च । (१४४।१)

भवेऽस्मिन् पवनोद्भ्रान्तवीचिविभ्रमभङ्गुरे । (१४४।२)

जायते पुण्ययोगेन परार्थे जीवितव्ययः ॥ (१४४।३)

स्वाम्यमात्यश् च राष्ट्रं च दुर्गं कोशो बलं सुहृत् । (१४५।१)

राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयो ऽपि च ॥ (१४५।२)

देव त्वं च स्वामी सर्वथा रक्षणीयः । (१४६।१)

यतः । (१४६।२)

प्रकृतिः स्वामिनं त्यक्त्वा समृद्धापि न जीवति । (१४६।३)

अपि धन्वन्तरिर् वैद्यः किं करोति गतायुषि ॥ (१४६।४)

अपरं च । (१४७।१)

नरेशे जीवलोको ऽयं निमीलति निमीलति । (१४७।२)

उदेत्य् उदीयमाने च रवाव् इव सरोरुहम् ॥ (१४७।३)

अत्रापि प्रधानाङ्गं राजा । (१४८।१)

अथ कुक्कुटेनागत्य राजहंसस्य शरीरे खरतरनखाघातः कृतः । (१४८।२)

तदा सत्वरम् उपसृत्य सारसेन स्वदेहान्तरितो राजा जले क्षिप्तः । (१४८।३)

अथ कुक्कुटनखप्रहारजर्जरीकृतेनापि सारसेन कुक्कुटसेना बहुशो हता । (१४८।४)

पश्चात् सारसो ऽपि बहुभिः पक्षिभिः समेत्य चञ्चुप्रहारेण विभिद्य व्यापादितः । (१४८।५)

अथ चित्रवर्णो दुर्गं प्रविश्य दुर्गावस्थितं द्रव्यं ग्राहयित्वा वन्दिभिर् जयशब्दैर् आनन्दितः स्वस्कन्धावारं जगाम । (१४८।६)

अथ राजपुत्रैर् उक्तं तस्मिन् राजहंसपक्षे पुण्यवान् स सारस एव येन स्वदेहत्यागेन स्वामी रक्षितः । (१४८।७)

यतः । (१४८।८)

जनयन्ति सुतान् गावः सर्वा एव गवाकृतीन् । (१४८।९)

विषाणोल्लिखितस्कन्धं काचिद् एव गवां पतिम् ॥ (१४८।१०)

विष्णुशर्मोवाच स तावत् सत्त्वक्रीतान् अक्षयलोकान् विद्याधरीपरिवृत्तो ऽनुभवतु महासत्त्वः । (१४९।१)

तथा चोक्तम् । (१४९।२)

आहवेषु च ये शूराः स्वाम्यर्थे त्यक्तजीविताः । (१४९।३)

भर्तृभक्ताः कृतज्ञाश् च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (१४९।४)

यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । (१५०।१)

अक्षयान् लभते लोकान् यदि क्लैब्यं न गच्छति ॥ (१५०।२)

अथ विष्णुशर्मा प्राह विग्रहः श्रुतो भवद्भिः । (१५१।१)

राजपुत्रैर् उक्तं श्रुत्वा सुखिनो भूता वयम् । (१५१।२)

विष्णुशर्माब्रवीद् अपरम् अप्य् एवम् अस्तु । (१५१।३)

विग्रहः करितुरङ्गपत्तिभिर् नो कदापि भवतान् महीभुजाम् । (१५१।४)

नीतिमन्त्रपवनैः समाहताः संश्रयन्तु गिरिगह्वरं द्विषः ॥ (१५१।५)