अथ राजपुत्रा ऊचुर् आर्य मित्रलाभः श्रुतस् तावद् अस्माभिः । (१।१)

इदानीं सुहृद्भेदं श्रोतुम् इच्छामः । (१।२)

विष्णुशर्मोवाच सुहृद्भेदं तावच् छृणुत । (१।३)

यस्यायम् आद्यः श्लोकः । (१।४)

वर्धमानो महान् स्नेहो मृगेन्द्रवृषयोर् वने । (१।५)

पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः ॥ (१।६)

राजपुत्रैर् उक्तं कथम् एतत् । (२।१)

विष्णुशर्मा कथयत्यस्ति दक्षिणापथे सुवर्णवती नाम नगरी । (२।२)

तत्र वर्धमानो नाम वणिङ्निवसति । (२।३)

तस्य प्रचुरेऽपि वित्ते ऽपरान् बन्धून् अतिसमृद्धान् समीक्ष्य पुनर् अर्थवृद्धिः करणीयेति मतिर् बभूव । (२।४)

यतः । (२।५)

अधो ऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते । (२।६)

उपर्य् उपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति ॥ (२।७)

अपरं च । (३।१)

ब्रह्महापि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुलं धनम् । (३।२)

शशिनस् तुल्यवंशो ऽपि निर्धनः परिभूयते ॥ (३।३)

अन्यच् च । (४।१)

अव्यवसायिनम् अलसं दैवपरं साहसाच् च परिहीणम् । (४।२)

प्रमदेव हि वृद्धपतिं नेच्छत्य् अवगूहितुं लक्ष्मीः ॥ (४।३)

किं च । (५।१)

आलस्यं स्त्रीसेवा सरोगता जन्मभूमिवात्सल्यम् । (५।२)

संतोषो भीरुत्वं षड् व्याघाता महत्त्वस्य ॥ (५।३)

यतः । (६।१)

सम्पदा सुस्थितंमन्यो भवति स्वल्पयापि यः । (६।२)

कृतकृत्यो विधिर् मन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ॥ (६।३)

अपरं च । (७।१)

निरुत्साहं निरानन्दं निर्वीर्यम् अरिनन्दनम् । (७।२)

मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम् ॥ (७।३)

तथा चोक्तम् । (८।१)

अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेत् प्रयत्नतः । (८।२)

रक्षितं वर्धयेच् चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ (८।३)

यतो ऽलब्धम् इच्छतो ऽर्थयोगाद् अर्थस्य प्राप्तिर् एव । (९।१)

लब्धस्याप्य् अरक्षितस्य निधेर् अपि स्वयं विनाशः । (९।२)

अपि च । (९।३)

अवर्धमानश् चार्थः काले स्वल्पव्ययो ऽप्य् अञ्जनवत् क्षयम् एति । (९।४)

नोपभुज्यमानश् च निष्प्रयोजन एव सः । (९।५)

तथा चोक्तम् । (९।६)

धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते बलेन किं यश् च रिपून् न बाधते । (९।७)

श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत् किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥ (९।८)

यतः । (१०।१)

जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । (१०।२)

स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥ (१०।३)

दानोपभोगरहिता दिवसा यस्य यान्ति वै । (११।१)

स कर्मकारभस्त्रेव श्वसन्न् अपि न जीवति ॥ (११।२)

इति संचिन्त्य नन्दकसंजीवकनामानौ वृषभौ धुरि नियोज्य शकटं नानाविधद्रव्यपूर्णं कृत्वा वाणिज्येन गतः कश्मीरं प्रति । (१२।१)

अन्यच् च । (१२।२)

अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य च संचयम् । (१२।३)

अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद् दानाध्ययनकर्मभिः ॥ (१२।४)

यतः । (१३।१)

को ऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । (१३।२)

को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ (१३।३)

अथ गच्छतस् तस्य सुदुर्गनाम्नि महारण्ये संजीवको भग्नजानुर् निपतितः । (१४।१)

तम् आलोक्य वर्धमानो ऽचिन्तयत् । (१४।२)

करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायम् इतस् ततः । (१४।३)

फलं पुनस् तद् एव स्याद् यद् विधेर् मनसि स्थितम् ॥ (१४।४)

किंतु । (१५।१)

विस्मयः सर्वथा हेयः प्रत्यूहः सर्वकर्मणाम् । (१५।२)

तस्माद् विस्मयम् उत्सृज्य साध्ये सिद्धिर् विधीयताम् ॥ (१५।३)

इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यज्य वर्धमानः पुनः स्वयं धर्मपुरं नाम नगरं गत्वा महाकायम् अन्यं वृषभम् एकं समानीय धुरि नियोज्य चलितः । (१६।१)

ततः संजीवको ऽपि कथं कथम् अपि खुरत्रये भरं कृत्वोत्थितः । (१६।२)

यतः । (१६।३)

निमग्नस्य पयोराशौ पर्वतात् पतितस्य च । (१६।४)

तक्षकेणापि दष्टस्य आयुर् मर्माणि रक्षति ॥ (१६।५)

नाकाले म्रियते जन्तुर् विद्धः शरशतैर् अपि । (१७।१)

कुशाग्रेणैव संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ (१७।२)

अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । (१८।१)

जीवत्य् अनाथो ऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नो ऽपि गृहे न जीवति ॥ (१८।२)

ततो दिनेषु गच्छत्सु संजीवकः स्वेच्छाहारविहारं कृत्वारण्यं भ्राम्यन् हृष्टपुष्टाङ्गो बलवन् ननाद । (१९।१)

तस्मिन् वने पिङ्गलकनामा सिंहः स्वभुजोपार्जितराज्यसुखम् अनुभवन् निवसति । (१९।२)

तथा चोक्तम् । (१९।३)

नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । (१९।४)

विक्रमार्जितराज्यस्य स्वयम् एव मृगेन्द्रता ॥ (१९।५)

स चैकदा पिपासाकुलितः पानीयं पातुं यमुनाकच्छम् अगच्छत् । (२०।१)

तेन च तत्र सिंहेनाननुभूतपूर्वकम् अकालघनगर्जितम् इव संजीवकनर्दितम् अश्रावि । (२०।२)

तच् छ्रुत्वा पानीयम् अपीत्वा सचकितः परिवृत्य स्वस्थानम् आगत्य किम् इदम् इत्य् आलोचयंस् तूष्णीं स्थितः । (२०।३)

स च तथाविधः करटकदमनकाभ्याम् अस्य मन्त्रिपुत्राभ्यां दृष्टः । (२०।४)

तं तथाविधं दृष्ट्वा दमनकः करटकम् आह सखे करटक किम् इत्य् अयम् उदकार्थी स्वामी पानीयम् अपीत्वा सचकितो मन्दं मन्दम् अवतिष्ठते । (२०।५)

करटको ब्रूते मित्र दमनक अस्मन्मतेनास्य सेवैव न क्रियते । (२०।६)

यदि तथा भवति तर्हि किम् अनेन स्वामिचेष्टानिरूपणेनास्माकम् । (२०।७)

यतो ऽनेन राज्ञा विनापराधेन चिरम् अवधीरिताभ्याम् आवाभ्यां महद्दुःखम् अनुभूतम् । (२०।८)

सेवया धनम् इच्छद्भिः सेवकैः पश्य यत् कृतम् । (२०।९)

स्वातन्त्र्यं यच् छरीरस्य मूढैस् तद् अपि हारितम् ॥ (२०।१०)

अपरं च । (२१।१)

शीतवातातपक्लेशान् सहन्ते यान् पराश्रिताः । (२१।२)

तदंशेनापि मेधावी तपस् तप्त्वा सुखी भवेत् ॥ (२१।३)

अन्यच् च । (२२।१)

एतावज् जन्मसाफल्यं देहिनाम् इह देहिषु । (२२।२)

प्राणैर् अर्थैर् धिया वाचा श्रेय एवाचरेत् सदा ॥ (२२।३)

अपरं च । (२३।१)

एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर । (२३।२)

इति वित्रस्तसारङ्गनेत्रया को न वञ्चितः ॥ (२३।३)

किं च । (२४।१)

अबुधैर् अर्थलाभाय पण्यस्त्रीभिर् इव स्वयम् । (२४।२)

आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः ॥ (२४।३)

किं च । (२५।१)

या प्रकृत्यैव चपला निपतत्य् अशुचाव् अपि । (२५।२)

स्वामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं ताम् अपि सेवकाः ॥ (२५।३)

अपरं च । (२६।१)

मौनान् मूर्खः प्रवचनपटुर् वातुलो जल्पको वा क्षान्त्या भीरुर् यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः । (२६।२)

धृष्टः पार्श्वे वसति नियतं दूरतश् चाप्रगल्भः सेवाधर्मः परमगहनो योगिनाम् अप्य् अगम्यः ॥ (२६।३)

विशेषतश् च । (२७।१)

प्रणमत्य् उन्नतिहेतोर् जीवितहेतोर् विमुञ्चति प्राणान् । (२७।२)

दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवकाद् अन्यः ॥ (२७।३)

दमनको ब्रूते मित्र सर्वथा मनसापि नैतत् कर्तव्यम् । (२८।१)

यतः । (२८।२)

कथं नाम न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः । (२८।३)

अचिरेणैव ये तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान् ॥ (२८।४)

अन्यच् च । (२९।१)

कुतः सेवाविहीनानां चामरोद्धूतसम्पदः । (२९।२)

उद्दण्डधवलछत्रं वाजिवारणवाहिनी ॥ (२९।३)

करटको ब्रूते तथापि किम् अनेनास्माकं व्यापारेण । (३०।१)

यतो ऽव्यापारेषु व्यापारः सर्वथा परिहरणीयः । (३०।२)

पश्य । (३०।३)

अव्यापारेषु व्यापारं यो नरः कर्तुम् इच्छति । (३०।४)

स एव निधनं याति कीलोत्पाटीव वानरः ॥ (३०।५)

दमनकः पृच्छति कथम् एतत् । (३१।१)

करकटः कथयति । (३१।२)

अस्ति मगधदेशे धर्मारण्यसंनिहितवसुधायां शुभदत्तनाम्ना कायस्थेन विहारः कर्तुम् आरब्धः । (३१।३)

तत्र करपत्त्रदार्यमाणैकस्तम्भस्य कियद् दूरस्फाटितस्य काष्ठखण्डद्वयमध्ये कीलकः सूत्रधारेण निहितः । (३१।४)

तत्र बलवान् वानरयूथः क्रीडन्न् आगतः । (३१।५)

एको वानरः कालप्रेरित इव तं कीलकं हस्ताभ्यां धृत्वोपविष्टः । (३१।६)

अनन्तरं स च सहजचपलतया महता प्रयत्नेन तं कीलकम् आकृष्टवान् । (३१।७)

आकृष्टे च कीलके चूर्णिताण्डद्वयः पञ्चत्वं गतः । (३१।८)

अतो ऽहं ब्रवीम्यव्यापारेषु व्यापारम् इत्यादि । (३१।९)

दमनको ब्रूते तथापि स्वामिचेष्टानिरूपणं सेवकेनावश्यं करणीयम् । (३१।१०)

करटको ब्रूते सर्वस्मिन्न् अधिकारे य एव नियुक्तः प्रधानमन्त्री स करोतु । (३१।११)

यतो ऽनुजीविना पराधिकारचर्चा सर्वथा न कर्तव्या । (३१।१२)

पश्य । (३१।१३)

पराधिकारचर्चां यः कुर्यात् स्वामिहितेच्छया । (३१।१४)

स विषीदति चीत्काराद् गर्दभस् ताडितो यथा ॥ (३१।१५)

दमनकः पृच्छति कथम् एतत् । (३२।१)

करटको ब्रूते । (३२।२)

अस्ति वाराणस्यां कर्पूरपटको नाम रजकः । (३२।३)

स रात्रौ गाढनिद्रायां प्रसुप्तः । (३२।४)

तदनन्तरं तद्गृहद्रव्याणि हर्तुं चौरः प्रविष्टः । (३२।५)

तस्य प्राङ्गणे गर्दभो बद्धस् तिष्ठति । (३२।६)

कुक्कुरश् चोपविष्टो ऽस्ति । (३२।७)

अथ गर्दभः श्वानम् आह सखे भवतस् तावद् अयं व्यापारः । (३२।८)

तत् किम् इति त्वम् उच्चैः शब्दं कृत्वा स्वामिनं न जागरयसि । (३२।९)

कुक्कुरो ब्रूते भद्र मम नियोगस्य चर्चा त्वया न कर्तव्या । (३२।१०)

त्वम् एव किं न जानासि यथा तस्याहर्निशं गृहरक्षां करोमि । (३२।११)

यतो ऽयं चिरान् निर्वृतो ममोपयोगं न जानाति । (३२।१२)

तेनाधुनापि ममाहारदाने मन्दादरः । (३२।१३)

यतो विना विधुरदर्शनं स्वामिन उपजीविषु मन्दादरा भवन्ति । (३२।१४)

गर्दभो ब्रूते शृणु रे बर्बर याचते कार्यकाले यः स किम्भृत्यः स किं सुहृत् । (३२।१५)

कुक्कुरो ब्रूते । (३२।१६)

भृत्यान् संभाषयेद् यस् तु कार्यकाले स किंप्रभुः ॥ (३२।१७)

यतः । (३३।१)

आश्रितानां भृतौ स्वामिसेवायां धर्मसेवने । (३३।२)

पुत्रस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहस्तकाः ॥ (३३।३)

ततो गर्दभः सकोपम् आहारे दुष्टमते पापीयांस् त्वं यद् विपत्तौ स्वामिकार्ये उपेक्षां करोषि । (३४।१)

भवतु तावत् । (३४।२)

यथा स्वामी जागरिष्यति । (३४।३)

तन् मया कर्तव्यम् । (३४।४)

यतः । (३४।५)

पृष्ठतः सेवयेद् अर्कं जठरेण हुताशनम् । (३४।६)

स्वामिनं सर्वभावेन परलोकम् अमायया ॥ (३४।७)

इत्य् उक्त्वातीव चीत्कारशब्दं कृतवान् । (३५।१)

ततः स रजकस् तेन चीत्कारेण प्रबुद्धो निद्राभङ्गकोपाद् उत्थाय गर्दभं लगुडेन ताडयामास । (३५।२)

तेनासौ पञ्चत्वम् अगमत् । (३५।३)

अतो ऽहं ब्रवीमि पराधिकारचर्चाम् इत्यादि । (३५।४)

पश्य पशूनाम् अन्वेषणम् एवास्मन्नियोगः । (३५।५)

स्वनियोगचर्चा क्रियताम् । (३५।६)

किंत्वद्य तया चर्चया न प्रयोजनम् । (३५।७)

यत आवयोर् भक्षितशेषाहारः प्रचुरो ऽस्ति । (३५।८)

दमनकः सरोषम् आह कथम् आहारार्थी भवान् केवलं राजानं सेवते एतद् अयुक्तम् उक्तं त्वया । (३५।९)

यतः । (३५।१०)

सुहृदाम् उपकारकारणाद् द्विषताम् अप्य् अपकारकारणात् । (३५।११)

नृपसंश्रय इष्यते बुधैर् जठरं को न बिभर्ति केवलम् ॥ (३५।१२)

जीविते यस्य जीवन्ति विप्रा मित्राणि बान्धवाः । (३६।१)

सफलं जीवितं तस्य आत्मार्थे को न जीवति ॥ (३६।२)

अपि च । (३७।१)

यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवतु । (३७।२)

काको ऽपि किं न कुरुते चञ्च्वा स्वोदरपूरणम् ॥ (३७।३)

पश्य । (३८।१)

पञ्चभिर् याति दासत्वं पुराणैः को ऽपि मानवः । (३८।२)

को ऽपि लक्षैः कृती को ऽपि लक्षैर् अपि न लभ्यते ॥ (३८।३)

अन्यच् च । (३९।१)

मनुष्यजातौ तुल्यायां भृत्यत्वम् अतिगर्हितम् । (३९।२)

प्रथमो यो न तन् नापि स किं जीवत्सु गण्यते ॥ (३९।३)

तथा चोक्तम् । (४०।१)

वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । (४०।२)

नारीपुरुषतोयानाम् अन्तरं महदन्तरम् ॥ (४०।३)

तथा हि स्वल्पम् अप्य् अतिरिच्यते । (४१।१)

स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मांसम् अप्य् अस्थिकं श्वा लब्ध्वा परितोषम् एति न भवेत् तस्य क्षुधः शान्तये । (४१।२)

सिंहो जम्बुकम् अङ्कम् आगतम् अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्रगतो ऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ (४१।३)

अपरं च । (४२।१)

सेव्यसेवकयोर् अन्तरं पश्य । (४२।२)

लाङ्गूलचालनम् अधश् चरणावपातं भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च । (४२।३)

श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुंगवस् तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश् च भुङ्क्ते ॥ (४२।४)

किं च । (४३।१)

यज् जीव्यते क्षणम् अपि प्रथितं मनुष्यैर् विज्ञानविक्रमयशोभिर् अभज्यमानम् । (४३।२)

तन् नाम जीवितम् इह प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काको ऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ॥ (४३।३)

अपरं च । (४४।१)

यो नात्मजे न च गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च बन्धुवर्गे । (४४।२)

किं तस्य जीवितफलेन मनुष्यलोके काको ऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ॥ (४४।३)

अपरम् अपि । (४५।१)

अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमयैर् बहुभिर् बहिष्कृतस्य । (४५।२)

उदरभरणमात्रकेवलेच्छोः पुरुषपशोश् च पशोश् च को विशेषः ॥ (४५।३)

करटको ब्रूत आवां तावद् अप्रधानौ । (४६।१)

तदाप्य् आवयोः किम् अनया विचारणया । (४६।२)

दमनको ब्रूते कियता कालेनामात्याः प्रधानताम् अप्रधानतां वा लभन्ते । (४६।३)

यतः । (४६।४)

न कस्यचित् कश्चिद् इह स्वभावाद् भवत्य् उदारो ऽभिमतः खलो वा । (४६।५)

लोके गुरुत्वं विपरीततां वा स्वचेष्टितान्य् एव नरं नयन्ति ॥ (४६।६)

किं च । (४७।१)

आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा । (४७।२)

निपात्यते क्षणेनाधस् तथात्मा गुणदोषयोः ॥ (४७।३)

यात्य् अधो ऽधः व्रजत्य् उच्चैर् नरः स्वैर् एव कर्मभिः । (४८।१)

कूपस्य खनिता यद्वत् प्राकारस्येव कारकः ॥ (४८।२)

तद् भद्रम् । (४९।१)

स्वयत्नायत्तो ह्य् आत्मा सर्वस्य । (४९।२)

करटको ब्रूते अथ भवान् किं ब्रवीति । (४९।३)

स आहायं तावत् स्वामी पिङ्गलकः कुतो ऽपि कारणात् सचकितः परिवृत्योपविष्टः । (४९।४)

करटको ब्रूते । (४९।५)

उदीरितो ऽर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश् च नागाश् च वहन्ति चोदिताः । (४९।६)

अनुक्तम् अप्य् ऊहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥ (४९।७)

आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषणेन च । (५०।१)

नेत्रवक्त्रविकारेण लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ (५०।२)

अत्र भयप्रस्तावे प्रज्ञाबलेनाहम् एनं स्वामिनम् आत्मीयं करिष्यामि । (५१।१)

यतः । (५१।२)

प्रस्तावसदृशं वाक्यं सद्भावसदृशं प्रियम् । (५१।३)

आत्मशक्तिसमं कोपं यो जानाति स पण्डितः ॥ (५१।४)

करटको ब्रूते सखे त्वं सेवानभिज्ञः । (५२।१)

पश्य । (५२।२)

अनाहूतो विशेद् यस् तु अपृष्टो बहु भाषते । (५२।३)

आत्मानं मन्यते प्रीतं भूपालस्य स दुर्मतिः ॥ (५२।४)

दमनको ब्रूते भद्र कथम् अहं सेवानभिज्ञः पश्य । (५३।१)

किम् अप्य् अस्ति स्वभावेन सुन्दरं वाप्य् असुन्दरम् । (५३।२)

यद् एव रोचते यस्मै भवेत् तत् तस्य सुन्दरम् ॥ (५३।३)

यतः । (५४।१)

यस्य यस्य हि यो भावस् तेन तेन हि तं नरम् । (५४।२)

अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रम् आत्मवशं नयेत् ॥ (५४।३)

अन्यच् च । (५५।१)

को ऽत्रेत्य् अहम् इति ब्रूयात् सम्यग् आदेशयेति च । (५५।२)

आज्ञाम् अवितथां कुर्याद् यथाशक्ति महीपतेः ॥ (५५।३)

अपरं च । (५६।१)

अल्पेच्छुर् धृतिमान् प्राज्ञश् छायेवानुगतः सदा । (५६।२)

आदिष्टो न विकल्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥ (५६।३)

करटको ब्रूते कदाचित् त्वाम् अनवसरप्रवेशाद् अवमन्यते स्वामी । (५७।१)

स चाहास्त्व् एवम् । (५७।२)

तथाप्य् अनुजीविना स्वामिसांनिध्यम् अवश्यं करणीयम् । (५७।३)

यतः । (५७।४)

दोषभीतेर् अनारम्भस् तत् कापुरुषलक्षणम् । (५७।५)

कैर् अजीर्णभयाद् भ्रातर् भोजनं परिहीयते ॥ (५७।६)

पश्य । (५८।१)

आसन्नम् एव नृपतिर् भजते मनुष्यं विद्याविहीनम् अकुलीनम् असंस्तुतं वा । (५८।२)

प्रायेण भूमिपतयः प्रमदालताश् च यः पार्श्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति ॥ (५८।३)

करटको ब्रूते अथ तत्र गत्वा किं वक्ष्यति भवान् । (५९।१)

स आह शृणु किम् अनुरक्तो विरक्तो वा मयि स्वामीति ज्ञास्यामि । (५९।२)

करटको ब्रूते किं तज् ज्ञानलक्षणम् । (५९।३)

दमनको ब्रूते शृणु । (५९।४)

दूराद् अवेक्षणं हासः सम्प्रश्नेष्व् आदरो भृशम् । (५९।५)

परोक्षेऽपि गुणश्लाघा स्मरणं प्रियवस्तुषु ॥ (५९।६)

असेवके चानुरक्तिर् दानं सप्रियभाषणम् । (६०।१)

अनुरक्तस्य चिह्नानि दोषेऽपि गुणसंग्रहः ॥ (६०।२)

अन्यच् च । (६१।१)

कालयापनम् आशानां वर्धनं फलखण्डनम् । (६१।२)

विरक्तेश्वरचिह्नानि जानीयान् मतिमान् नरः ॥ (६१।३)

एतज् ज्ञात्वा यथा चायं ममायत्तो भविष्यति । (६२।१)

तथा वदिष्यामि । (६२।२)

अपायसंदर्शनजां विपत्तिम् उपायसंदर्शनजां च सिद्धिम् । (६२।३)

मेधाविनो नीतिविधिप्रयुक्तां पुरः स्फुरन्तीम् इव दर्शयन्ति ॥ (६२।४)

करटको ब्रूते तथाप्य् अप्राप्ते प्रस्तावे न वक्तुम् अर्हसि । (६३।१)

यतः । (६३।२)

अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिर् अपि ब्रुवन् । (६३।३)

लभते बुद्ध्यवज्ञानम् अवमानं च भारत ॥ (६३।४)

दमनको ब्रूते मित्र मा भैषीः नाहम् अप्राप्तावसरं वचनं वदिष्यामि । (६४।१)

यतः । (६४।२)

आपद्य् उन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । (६४।३)

अपृष्टो ऽपि हितान्वेषी ब्रूयात् कल्याणभाषितम् ॥ (६४।४)

यदि च प्राप्तावसरेणापि मया मन्त्रो न वक्तव्यस् तदा मन्त्रित्वम् एव ममानुपपन्नम् । (६५।१)

यतः । (६५।२)

कल्पयति येन वृत्तिं येन च लोके प्रशस्यते । (६५।३)

स गुणस् तेन गुणिना रक्ष्यः संवर्धनीयश् च ॥ (६५।४)

तद् भद्र अनुजानीहि माम् । (६६।१)

गच्छामि । (६६।२)

करटको ब्रूते शुभम् अस्तु । (६६।३)

शिवास् ते पन्थानः । (६६।४)

यथाभिलषितम् अनुष्ठीयताम् इति । (६६।५)

ततो दमनको विस्मित इव पिङ्गलकसमीपं गतः । (६६।६)

अथ दूराद् एव सादरं राज्ञा प्रवेशितः साष्टाङ्गप्रणिपातं प्रणिपत्योपविष्टः । (६६।७)

राजाह चिराद् दृष्टो ऽसि । (६६।८)

दमनको ब्रूते यद्यपि मया सेवकेन श्रीमद्देवपादानां न किंचित् प्रयोजनम् अस्ति तथापि प्राप्तकालम् अनुजीविना सांनिध्यम् अवश्यं कर्तव्यम् इत्य् आगतो ऽस्मि । (६६।९)

किं च । (६६।१०)

दन्तस्य निर्घर्षणकेन राजन् कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि । (६६।११)

तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां किम् अङ्गवाक्पाणिमता नरेण ॥ (६६।१२)

यद्यपि चिरेणावधीरितस्य देवपादैर् मे बुद्धिनाशः शक्यते तद् अपि न शङ्कनीयम् । (६७।१)

यतः । (६७।२)

कदर्थितस्यापि च धैर्यवृत्तेर् बुद्धेर् विनाशो नहि शङ्कनीयः । (६७।३)

अधःकृतस्यापि तनूनपातो नाधः शिखा याति कदाचिद् एव ॥ (६७।४)

देव तत् सर्वथा विशेषज्ञेन स्वामिना भवितव्यम् । (६८।१)

यतः । (६८।२)

मणिर् लुठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । (६८।३)

यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर् मणिः ॥ (६८।४)

अन्यच् च । (६९।१)

निर्विशेषो यदा राजा समं सर्वेषु वर्तते । (६९।२)

तदोद्यमसमर्थानाम् उत्साहः परिहीयते ॥ (६९।३)

किं च । (७०।१)

त्रिविधाः पुरुषा राजन्न् उत्तमाधममध्यमाः । (७०।२)

नियोजयेत् तथैवैतांस् त्रिविधेष्व् एव कर्मसु ॥ (७०।३)

यतः । (७१।१)

स्थान एव नियोज्यन्ते भृत्याश् चाभरणानि च । (७१।२)

नहि चूडामणिः पादे नूपुरं शिरसा कृतम् ॥ (७१।३)

अपि च । (७२।१)

कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस् त्रपुणि प्रणिधीयते । (७२।२)

न स विरौति न चापि न शोभते भवति योजयितुर् वचनीयता ॥ (७२।३)

अन्यच् च । (७३।१)

मुकुटे रोपितः काचश् चरणाभरणे मणिः । (७३।२)

नहि दोषो मणेर् अस्ति किंतु साधोर् अविज्ञता ॥ (७३।३)

पश्य । (७४।१)

बुद्धिमान् अनुरक्तो ऽयम् अयं शूर इतो भयम् । (७४।२)

इति भृत्यविचारज्ञो भृत्यैर् आपूर्यते नृपः ॥ (७४।३)

तथा हि । (७५।१)

अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश् च नारी च । (७५।२)

पुरुषविशेषं प्राप्ता भवन्त्य् अयोग्याश् च योग्याश् च ॥ (७५।३)

अन्यच् च । (७६।१)

किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा । (७६।२)

भक्तं शक्तं च मां राजन् नावज्ञातुं त्वम् अर्हसि ॥ (७६।३)

यतः । (७७।१)

अवज्ञानाद् राज्ञो भवति मतिहीनः परिजनस् ततस् तत्प्रामाण्याद् भवति न समीपे बुधजनः । (७७।२)

बुधैस् त्यक्ते राज्ये न हि भवति नीतिर् गुणवती विपन्नायां नीतौ सकलम् अवशं सीदति जगत् ॥ (७७।३)

अपरं च । (७८।१)

जनं जनपदा नित्यम् अर्चयन्ति नृपार्चितम् । (७८।२)

नृपेणावमतो यस् तु स सर्वैर् अवमन्यते ॥ (७८।३)

किं च । (७९।१)

बालाद् अपि गृहीतव्यं युक्तम् उक्तं मनीषिभिः । (७९।२)

रवेर् अविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम् ॥ (७९।३)

पिङ्गलको ऽवदद् भद्र दमनक किम् एतत् । (८०।१)

त्वम् अस्मदीयप्रधानामात्यपुत्र इयन्तं कालं यावत् कुतो ऽपि खलवाक्यान् नागतो ऽसि । (८०।२)

इदानीं यथाभिमतं ब्रूहि । (८०।३)

दमनको ब्रूते देव पृच्छामि किंचित् । (८०।४)

उच्यताम् । (८०।५)

उदकार्थी स्वामी पानीयम् अपीत्वा किम् इति विस्मित इव तिष्ठति । (८०।६)

पिङ्गलको ऽवदद्भद्रम् उक्तं त्वया । (८०।७)

किंत्व् एतद् रहस्यं वक्तुं काचिद् विश्वासभूमिर् नास्ति । (८०।८)

तथापि निभृतं कृत्वा कथयामि । (८०।९)

शृणु । (८०।१०)

सम्प्रति वनम् इदम् अपूर्वसत्त्वाधिष्ठितम् अतो ऽस्माकं त्याज्यम् । (८०।११)

अनेन हेतुना विस्मितो ऽस्मि । (८०।१२)

तथा च श्रुतो मयापि महान् अपूर्वशब्दः । (८०।१३)

शब्दानुरूपेणास्य प्राणिनो महता बलेन भवितव्यम् । (८०।१४)

दमनको ब्रूते देव अस्ति तावद् अयं महान् भयहेतुः । (८०।१५)

स शब्दो ऽस्माभिर् अप्य् आकर्णितः । (८०।१६)

किंतु स किं मन्त्री यः प्रथमं भूमित्यागं पश्चाद् युद्धं चोपविशति अस्मिन् कार्यसंदेहे भृत्यानाम् उपयोग एव ज्ञातव्यः । (८०।१७)

यतः । (८०।१८)

बन्धुस्त्रीभृत्यवर्गस्य बुद्धेः सत्त्वस्य चात्मनः । (८०।१९)

आपन्निकषपाषाणे नरो जानाति सारताम् ॥ (८०।२०)

सिंहो ब्रूते भद्र महती शङ्का मां बाधते । (८१।१)

दमनकः पुनर् आह स्वगतमन्यथा राज्यसुखं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुं कथं मां सम्भाषसे । (८१।२)

प्रकाशं ब्रूते देव यावद् अहं जीवामि तावद् भयं न कर्तव्यम् । (८१।३)

किंतु करटकादयो ऽप्य् आश्वास्यन्तां यस्माद् आपत्प्रतीकारकाले दुर्लभः पुरुषसमवायः । (८१।४)

ततस् तौ दमनककरटकौ राज्ञा सर्वस्वेनापि पूजितौ भयप्रतीकारं प्रतिज्ञाय चलितौ । (८१।५)

करटको गच्छन् दमनकम् आह सखे किं शक्त्यप्रतीकारो भयहेतुर् अशक्यप्रतीकारो वेति न ज्ञात्वा भयोपशमं प्रतिज्ञाय कथम् अयं महाप्रसादो गृहीतः । (८१।६)

यतो ऽनुपकुर्वाणो न कस्याप्य् उपायनं गृह्णीयाद् विशेषतो राज्ञः । (८१।७)

पश्य । (८१।८)

यस्य प्रसादे पद्मास्ते विजयश् च पराक्रमे । (८१।९)

मृत्युश् च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥ (८१।१०)

तथा हि । (८२।१)

बालो ऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । (८२।२)

महती देवता ह्य् एषा नररूपेण तिष्ठति ॥ (८२।३)

दमनको विहस्याह मित्र तूष्णीम् आस्यताम् । (८३।१)

ज्ञातं मया भयकारणम् । (८३।२)

बलीवर्दनर्दितं तत् । (८३।३)

वृषभाश् चास्माकम् अपि भक्ष्याः । (८३।४)

किं पुनः सिंहस्य । (८३।५)

करटको ब्रूते यद्य् एवं तदा किम् पुनः स्वामित्रासस् तत्रैव किम् इति नापनीतः । (८३।६)

दमनको ब्रूते यदि स्वामित्रासस् तत्रैव मुच्यते तदा कथम् अयं महाप्रसादलाभः स्यात् । (८३।७)

अपरं च । (८३।८)

निरपेक्षो न कर्तव्यो भृत्यैः स्वामी कदाचन । (८३।९)

निरपेक्षं प्रभुं कृत्वा भृत्यः स्याद् दधिकर्णवत् ॥ (८३।१०)

करटकः पृच्छति कथम् एतत् । (८४।१)

दमनकः कथयति । (८४।२)

अस्त्य् उत्तरपथे ऽर्बुदशिखरनाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम महाविक्रमः सिंहः । (८४।३)

तस्य पर्वतकन्दरम् अधिशयानस्य केसराग्रं कश्चिन् मूषिकः प्रत्यहं छिनत्ति । (८४।४)

ततः केसराग्रं लूनं दृष्ट्वा कुपितो विवरान्तर्गतं मूषिकम् अलभमानो ऽचिन्तयत् । (८४।५)

क्षुद्रशत्रुर् भवेद् यस् तु विक्रमान् नैव लभ्यते । (८४।६)

तम् आहन्तुं पुरस्कार्यः सदृशस् तस्य सैनिकः ॥ (८४।७)

इत्य् आलोच्य तेन ग्रामं गत्वा विश्वासं कृत्वा दधिकर्णनामा बिडालो यत्नेनानीय मांसाहारं दत्त्वा स्वकन्दरे स्थापितः । (८५।१)

अनन्तरं तद्भयान् मूषिको ऽपि बिलान् न निःसरति । (८५।२)

तेनासौ सिंहो ऽक्षतकेसरः सुखं स्वपिति । (८५।३)

मूषिकशब्दं यदा यदा शृणोति तदा तदा मांसाहारदानेन तं बिडालं संवर्धयति । (८५।४)

अथैकदा स मूषिकः क्षुधापीडितो बहिः संचरन् बिडालेन प्राप्तो व्यापादितश्च । (८५।५)

अनन्तरं स सिंहो यदा कदाचिदपि तस्य मूषिकस्य शब्दं विवरान्न शुश्राव तदोपयोगाभावाद् बिडालस्याप्याहारदाने मन्दादरो बभूव । (८५।६)

ततो ऽसाव् आहारविरहाद्दुर्बलो दधिकर्णो ऽवसन्नो बभूव । (८५।७)

अतो ऽहं ब्रवीमि निरपेक्षो न कर्तव्यः इत्यादि । (८५।८)

ततो दमनककरटकौ संजीवकसमीपं गतौ । (८५।९)

तत्र करटकस् तरुतले साटोपम् उपविष्टः । (८५।१०)

दमनकः संजीवकसमीपं गत्वाब्रवीद् अरे वृषभ एष राज्ञा पिङ्गलकेनारण्यरक्षार्थं नियुक्तः सेनापतिः करटकः समाज्ञापयति सत्वरमागच्छ । (८५।११)

नो चेद् अस्मादरण्याद्दूरम् अपसर । (८५।१२)

अन्यथा ते विरुद्धं फलं भविष्यति । (८५।१३)

न जाने क्रुद्धः स्वामी किं विधास्यति । (८५।१४)

आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानाम् अनादरः । (८५।१५)

पृथक् शय्या च नारीणाम् अशस्त्रविहितो वधः ॥ (८५।१६)

ततो देशव्यवहारानभिज्ञः संजीवकः सभयम् उपसृत्य साष्टाङ्गपातं करटकं प्रणतवान् । (८६।१)

तथा चोक्तम् । (८६।२)

मतिर् एव बलाद् गरीयसी यदभावे करिणाम् इयं दशा । (८६।३)

इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन् ॥ (८६।४)

अथ संजीवकः साशङ्कम् आह सेनापते किं मया कर्तव्यम् । (८७।१)

तद् अभिधीयताम् । (८७।२)

करटको ब्रूते वृषभ अत्र कानने तिष्ठसि । (८७।३)

अस्मद्देवपादारविन्दं प्रणम । (८७।४)

संजीवको ब्रूते तदभयवाचं मे यच्छ । (८७।५)

गच्छामि । (८७।६)

करटको ब्रूते शृणु रे बलीवर्द अलम् अनया शङ्कया । (८७।७)

यतः । (८७।८)

प्रतिवाचम् अदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभूभुजे । (८७।९)

अनुहुंकुरुते घनध्वनिं न हि गोमायुरुतानि केसरी ॥ (८७।१०)

अन्यच् च । (८८।१)

तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः । (८८।२)

समुच्छ्रितान् एव तरून् प्रबाधते महान् महत्य् एव करोति विक्रमम् ॥ (८८।३)

ततस् तौ संजीवकं कियद् दूरे संस्थाप्य पिङ्गलकसमीपं गतौ । (८९।१)

ततो राज्ञा सादरम् अवलोकितौ प्रणम्योपविष्टौ । (८९।२)

राजाह त्वया स दृष्टः । (८९।३)

दमनको ब्रूते देव दृष्टः । (८९।४)

किंतु यद् देवेन ज्ञातं तत् तथा । (८९।५)

महान् एवासौ देवं द्रष्टुम् इच्छति । (८९।६)

किंतु महाबलो ऽसौ ततः सज्जीभूयोपविश्य दृश्यताम् । (८९।७)

शब्दमात्राद् एव न भेतव्यम् । (८९।८)

तथा चोक्तम् । (८९।९)

शब्दमात्रान् न भेतव्यम् अज्ञात्वा शब्दकारणम् । (८९।१०)

शब्दहेतुं परिज्ञाय कुट्टनी गौरवं गता ॥ (८९।११)

राजाह कथम् एतत् । (९०।१)

दमनकः कथयति । (९०।२)

अस्ति श्रीपर्वतमध्ये ब्रह्मपुराख्यं नगरम् । (९०।३)

तच्छिखरप्रदेशे घण्टाकर्णो नाम राक्षसः प्रतिवसतीति जनप्रवादः श्रूयते । (९०।४)

एकदा घण्टाम् आदाय पलायमानः कश्चिच् चौरो व्याघ्रेण व्यापादितः । (९०।५)

तत्पाणिपतिता घण्टा वानरैः प्राप्ता । (९०।६)

वानरास् तां घण्टाम् अनुक्षणं वादयन्ति । (९०।७)

ततो नगरजनैः स मनुष्यः खादितो दृष्टः प्रतिक्षणं घण्टारवश् च श्रूयते । (९०।८)

अनन्तरं घण्टाकर्णः कुपितो मनुष्यान् खादति घण्टां च वादयतीत्य् उक्त्वा सर्वे जना नगरात् पलायिताः । (९०।९)

ततः करालया नाम कुट्टन्या विमृश्यानवरो ऽयं घण्टानादः । (९०।१०)

तत् किं मर्कटा घण्टां वादयन्तीति स्वयं विज्ञाय राजा विज्ञापितो देव यदि कियद् धनोपक्षयः क्रियते तदाहम् एनं घण्टाकर्णं साधयामि । (९०।११)

ततो राज्ञा तस्यै धनं दत्तम् । (९०।१२)

कुट्टन्या मण्डलं कृत्वा तत्र गणेशादिपूजागौरवं दर्शयित्वा स्वयं वानरप्रियफलान्य् आदाय वनं प्रविश्य फलान्य् आकीर्णानि । (९०।१३)

ततो घण्टां परित्यज्य वानराः फलासक्ता बभूवुः । (९०।१४)

कुट्टनी च घण्टां गृहीत्वा नगरम् आगता सर्वजनपूज्याभवत् । (९०।१५)

अतो ऽहं ब्रवीमि शब्दमात्रान् न भेतव्यम् इत्यादि । (९०।१६)

ततः संजीवकम् आनीय दर्शनं कारितवन्तौ । (९०।१७)

पश्चात् तत्रैव परमप्रीत्या निवसति । (९०।१८)

अथ कदाचित् तस्य सिंहस्य भ्राता स्तब्धकर्णनामा सिंहः समागतः । (९०।१९)

तस्यातिथ्यं कृत्वा सिंहम् उपवेश्य पिङ्गलकस् तदाहाराय पशुं हन्तुं चलितः । (९०।२०)

अत्रान्तरे संजीवको वदति देव अद्य हतमृगाणां मांसानि क्व । (९०।२१)

राजाह दमनककरटकौ जानीतः । (९०।२२)

संजीवको ब्रूते ज्ञायतां किम् अस्ति नास्ति वा । (९०।२३)

सिंहो विमृश्याह नास्त्य् एव तत् । (९०।२४)

संजीवको ब्रूते कथम् एतावन् मांसं ताभ्यां खादितम् । (९०।२५)

राजाह खादितं व्ययितम् अवधीरितं च । (९०।२६)

प्रत्यहम् एष क्रमः । (९०।२७)

संजीवको ब्रूते कथं श्रीमद्देवपादानाम् अगोचरेणैव क्रियते । (९०।२८)

राजाह मदीयागोचरेणैव क्रियते । (९०।२९)

अथ संजीवको ब्रूते नैतद् उचितम् । (९०।३०)

तथा चोक्तम् । (९०।३१)

नानिवेद्य प्रकुर्वीत भर्तुः किंचिद् अपि स्वयम् । (९०।३२)

कार्यम् आपत्प्रतीकाराद् अन्यत्र जगतीपते ॥ (९०।३३)

अन्यच् च । (९१।१)

कमण्डलूपमो ऽमात्यस् तनुत्यागी बहुग्रहः । (९१।२)

नृपते किंक्षणो मूर्खो दरिद्रः किंवराटकः ॥ (९१।३)

स ह्य् अमात्यः सदा श्रेयान् काकिनीं यः प्रवर्धयेत् । (९२।१)

कोशः कोशवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः ॥ (९२।२)

किं चार्थैर् न कुलाचारैः सेवताम् एति पूरुषः । (९३।१)

धनहीनः स्वपत्न्यापि त्यज्यते किं पुनः परैः ॥ (९३।२)

एतच् च राज्ञः प्रधानं दूषणम् । (९४।१)

अतिव्ययो ऽनपेक्षा च तथार्जनम् अधर्मतः । (९४।२)

मोषणं दूरसंस्थानां कोशव्यसनम् उच्यते ॥ (९४।३)

यतः । (९५।१)

क्षिप्रम् आयतम् अनालोच्य व्ययमानः स्ववाञ्छया । (९५।२)

परिक्षीयत एवासौ धनी वैश्रवणोपमः ॥ (९५।३)

स्तब्धकर्णो ब्रूते शृणु भ्रातः चिराश्रिताद् एतौ दमनककरटकौ संधिविग्रहकार्याधिकारिणौ च कदाचिद् अर्थाधिकारे न नियोक्तव्यौ । (९६।१)

अपरं च नियोगप्रस्तावे यन् मया श्रुतं तत् कथ्यते । (९६।२)

ब्राह्मणः क्षत्रियो बन्धुर् नाधिकारे प्रशस्यते । (९६।३)

ब्राह्मणः सिद्धम् अप्य् अर्थं कृच्छ्रेणापि न यच्छति ॥ (९६।४)

नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये खड्गं दर्शयते ध्रुवम् । (९७।१)

सर्वस्वं ग्रसते बन्धुर् आक्रम्य ज्ञातिभावतः ॥ (९७।२)

अपराधेऽपि निःशङ्को नियोगी चिरसेवकः । (९८।१)

स स्वामिनम् अवज्ञाय चरेच् च निरवग्रहः ॥ (९८।२)

उपकर्ताधिकारस्थः स्वापराधं न मन्यते । (९९।१)

उपकारं ध्वजीकृत्य सर्वम् एव विलुम्पति ॥ (९९।२)

उपांशुक्रीडितो ऽमात्यः स्वयं राजायते यतः । (१००।१)

अवज्ञा क्रियते तेन सदा परिचयाद् ध्रुवम् ॥ (१००।२)

अन्तर्दुष्टः क्षमायुक्तः सर्वानर्थकरः किल । (१०१।१)

शकुनिः शकटारश् च दृष्टान्ताव् अत्र भूपते ॥ (१०१।२)

सदामत्यो न साध्यः स्यात् समृद्धः सर्व एव हि । (१०२।१)

सिद्धानाम् अयम् आदेशः ऋद्धिश् चित्तविकारिणी ॥ (१०२।२)

प्राप्तार्थग्रहणं द्रव्यपरीवर्तो ऽनुरोधनम् । (१०३।१)

उपेक्षा बुद्धिहीनत्वं भोगो ऽमात्यस्य दूषणम् ॥ (१०३।२)

नियोग्यर्थग्रहोपायो राज्ञा नित्यपरीक्षणम् । (१०४।१)

प्रतिपत्तिप्रदानं च तथा कर्मविपर्ययः ॥ (१०४।२)

निपीडिता वमन्त्य् उच्चैर् अन्तःसारं महीपतेः । (१०५।१)

दुष्टव्रणा इव प्रायो भवन्ति हि नियोगिनः ॥ (१०५।२)

मुहुर् नियोगिनी बाध्या वसुधारा महीपते । (१०६।१)

सकृत् किं पीडितं स्नानवस्त्रं मुञ्चेद् धृतं पयः ॥ (१०६।२)

एतत् सर्वं यथावसरं ज्ञात्वा व्यवहर्तव्यम् । (१०७।१)

सिंहो ब्रूते अस्ति तावद् एवम् । (१०७।२)

किंत्वेतौ सर्वथा न मम वचनकारिणौ । (१०७।३)

स्तब्धकर्णो ब्रूत एतत् सर्वम् अनुचितं सर्वथा । (१०७।४)

यतः । (१०७।५)

आज्ञाभङ्गकरान् राजा न क्षमेत सुतान् अपि । (१०७।६)

विशेषः को नु राज्ञश् च राज्ञश् चित्रगतस्य च ॥ (१०७।७)

स्तब्धस्य नश्यति यशो विषम् अस्य मैत्री नष्टेन्द्रियस्य कुलम् अर्थपरस्य धर्मः । (१०८।१)

विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥ (१०८।२)

अपरं च । (१०९।१)

तस्करेभ्यो नियुक्तेभ्यः शत्रुभ्यो नृपवल्लभात् । (१०९।२)

नृपतिर् निजलोभाच्च प्रजा रक्षेत् पितेव हि ॥ (१०९।३)

भ्रातः सर्वथास्मद्वचनं क्रियताम् । (११०।१)

व्यवहारो ऽप्य् अस्माभिः कृत एव । (११०।२)

अयं संजीवकः सस्यभक्षको ऽर्थाधिकारे नियुज्यताम् । (११०।३)

एतद्वचनात् तथानुष्ठिते सति तद् आरभ्य पिङ्गलकसंजीवकयोः सर्वबन्धुपरित्यागेन महता स्नेहेन कालो ऽतिवर्तते । (११०।४)

ततो ऽनुजीविनाम् अप्याहारदाने शैथिल्यदर्शनाद् दमनककरटकाव् अन्योन्यं चिन्तयतः । (११०।५)

तद् आह दमनकः करटकं मित्र किं कर्तव्यम् । (११०।६)

आत्मकृतो ऽयं दोषः । (११०।७)

स्वयं कृतेऽपि दोषे परिदेवनम् अप्य् अनुचितम् । (११०।८)

तथा चोक्तम् । (११०।९)

स्वर्णरेखाम् अहं स्पृष्ट्वा बद्ध्वात्मानं च दूतिका । (११०।१०)

आदित्सुश् च मणिं साधुः स्वदोषाद् दुःखिता इमे ॥ (११०।११)

करटको ब्रूते कथम् एतत् । (१११।१)

दमनकः कथयति । (१११।२)

अस्ति काञ्चनपुरनाम्नि नगरे वीरविक्रमो राजा । (१११।३)

तस्य धर्माधिकारिणा कश्चिन् नापितो वध्यभूमिं नीयमानः कन्दर्पकेतुनाम्ना परिव्राजकेन साधुद्वितीयकेन नायं हन्तव्यः इत्य् उक्त्वा वस्त्राञ्चलेन धृतः । (१११।४)

राजपुरुषा ऊचुः किम् इति नायं वध्यः । (१११।५)

स आह श्रूयताम् । (१११।६)

स्वर्णरेखाम् अहं स्पृष्ट्वा इत्यादि पठति । (१११।७)

त आहुः कथम् एतत् । (१११।८)

परिव्राजकः कथयत्यहं सिंहलद्वीपस्य भूपतेर् जीमूतकेतः पुत्रः दन्दर्पकेतुर् नाम । (१११।९)

मध्ये चतुर्दश्याम् आविर्भूतकल्पतरुतले रत्नावलीकिरणकबूतरपर्यङ्कस्थिता सर्वालङ्कारभूषिता लक्ष्मीर् इव वीणां वादयन्ती कन्या काचिद् दृश्यते इति । (१११।१०)

ततो ऽहं पोतवणिजम् आदाय पोतम् आरुह्य तत्र गतः । (१११।११)

अनन्तरं तत्र गत्वा पर्यङ्के ऽधमग्रा तथैव सावलोकिता । (१११।१२)

ततस् तल्लावण्यगुणाकृष्टेन मयापि तत्पश्चाज्झम्पो दत्तः । (१११।१३)

तदनन्तरं कनकपत्तनं प्राप्य सुवर्णप्रासादे तथैव पर्यङ्के स्थिता विद्याधरीभिर् उपास्यमाना मयालोकिता । (१११।१४)

तथाप्य् अहं दूराद् एव दृष्ट्वा सखीं प्रस्थाप्य सादरं सम्भाषितः । (१११।१५)

तत्सख्या च मया पृष्टया समाख्यातमेषा कन्दर्पकेलिनाम्नो विद्याधरचक्रवर्तिनः पुत्री रत्नमञ्जरी नाम प्रतिज्ञापिता विद्यते । (१११।१६)

यः कनकवर्तनं स्वचक्षुषागत्य पश्यति स एव पितुर् अगोचरो ऽपि मां परिणेष्यतीति मनसः सङ्कल्पः । (१११।१७)

तद् एनां गान्धर्वविवाहेन परिणयतु भवान् । (१११।१८)

अथ तत्र वृत्ते गन्धर्वविवाहे तथा सह रममाणस् तत्राहं तिष्ठामि । (१११।१९)

तत एकदा रहसि तयोक्तं स्वामिन् स्वेच्छया सर्वम् इदम् उपभोक्तव्यम् । (१११।२०)

एषा चित्रगता स्वर्णरेखा नाम विद्याधरी न कदाचित् स्प्रष्टव्या । (१११।२१)

पश्चाद् उपजातकौतुकेन मया स्वर्णरेखा स्वहस्तेन स्पृष्टा । (१११।२२)

तथा चित्रतयाप्य् अहं चरणपद्मेन ताडित आगत्य स्वराष्ट्रे पतितः । (१११।२३)

अथ दुःखितो ऽहं परिव्रजितः पृथिवीं परिभ्राम्यन्न् इमां नगरीम् अनुप्राप्तः । (१११।२४)

अत्र चातिकान्ते दिवसे गोपगृहे सुप्तः सन्न् अपश्यम् । (१११।२५)

प्रदोषसमये पशूनां पालनं कृत्वा स्वगेहम् आगतो गोपः स्ववधूं दूत्या सह किमपि मन्त्रयन्तीम् अपश्यत् । (१११।२६)

ततस् तां गोपीं ताडयित्वा स्तम्भे बद्ध्वा सुप्तः । (१११।२७)

ततो ऽर्धरात्रे एतस्य नापितस्य वधूर् दूती पुनस् तां गोपीम् उपेत्यावदत्तव विरहानलदग्धो ऽसौ स्मरशरजर्जरितो मुमूर्षुर् इव वर्तते । (१११।२८)

तथा चोक्तम् । (१११।२९)

रजनीचरनाथेन खण्डिते तिमिरे निशि । (१११।३०)

यूनां मनांसि विव्याध दृष्ट्वा दृष्ट्वा मनोभवः ॥ (१११।३१)

तस्य तादृशीम् अवस्थाम् अवलोक्य परिक्लिष्टमनास् त्वाम् अनुवर्तितुम् आगता । (११२।१)

तद् अहम् अत्रात्मानं बद्ध्वा तिष्ठामि । (११२।२)

त्वं तत्र गत्वा तं संतोष्य सत्वरम् आगमिष्यसि । (११२।३)

तथानुष्ठिते सति स गोपः प्रबुद्धो ऽवदद् इदानीं त्वां पापिष्ठां जारान्तिकं नयामि । (११२।४)

ततो यदासौ न किंचिद् अपि ब्रूते तदा क्रुद्धो गोपः दर्पान्मम वचसि प्रत्युत्तरम् अपि न ददासि इत्य् उक्त्वा कोपेन तेन कर्तरिकामादायास्या नासिका छिन्ना । (११२।५)

तथा कृत्वा पुनः सुप्तो गोपो निद्राम् उपगतः । (११२।६)

अथागत्य गोपी दूतीम् अपृच्छत्का वार्ता । (११२।७)

दूत्योक्तम् पश्य माम् । (११२।८)

मुखम् एव वार्तां कथयति । (११२।९)

अनन्तरं सा गोपी तथा कृत्वात्मानं बद्ध्वा स्थिता । (११२।१०)

इयं च दूती तां छिन्ननासिकां गृहीत्वा स्वगृहं प्रविश्य स्थिता । (११२।११)

ततः प्रातर् एवानेन नापितेन स्ववधूः क्षुरभाण्डं याचिता सती क्षुरम् एकं प्रादात् । (११२।१२)

ततो ऽसमग्रभाण्डे प्राप्ते समुपजातकोपो ऽयं नापितस् तं क्षुरं दूराद् एव गृहे क्षिप्तवान् । (११२।१३)

अथ कृतार्तरायेयं मे नासिकानेन छिन्नेत्य् उक्त्वा धर्माधिकारिसमीपम् एतम् आनीतवती । (११२।१४)

सा च गोपी तेन गोपेन पुनः पृष्टोवाच अरे पाप को मां महासती विरूपयितुं समर्थः । (११२।१५)

मम व्यवहारम् अकल्मषम् अष्टौ लोकपाला एव जानन्ति । (११२।१६)

यतः । (११२।१७)

आदित्यचन्द्रावनिलानलश् च द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश् च । (११२।१८)

अहश् च रात्रिश् च उभे च सन्ध्ये धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ (११२।१९)

अतथ्यान्य् अपि तथ्यानि दर्शयन्ति हि पेशलाः । (११३।१)

समे निम्नोन्नतानीव चित्रकर्मविदो जनाः ॥ (११३।२)

उत्पन्नेषु च कार्येषु मतिर् यस्य न हीयते । (११४।१)

स निस्तरति दुर्गाणि गोपी जारद्वयं यथा ॥ (११४।२)

करटकः पृच्छति कथम् एतत् । (११५।१)

दमनकः कथयति अस्ति द्वारवत्यां पुर्यां कस्यचिद् गोपस्य वधूर् बन्धकी । (११५।२)

सा ग्रामस्य दण्डनायकेन तत्पुत्रेण च समं रमते । (११५।३)

तथा चोक्तम् । (११५।४)

नाग्निस् तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । (११५।५)

नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥ (११५।६)

न दानेन न मानेन नार्जवेन न सेवया । (११६।१)

न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमाः स्त्रियः ॥ (११६।२)

यतः । (११७।१)

गुणाश्रयं कीर्तियुतं च कान्तं पतिं रतिज्ञं सधनं युवानम् । (११७।२)

विहाय शीघ्रं वनिता व्रजन्ति नरान्तरं शीलगुणादिहीनम् ॥ (११७।३)

अपरं च । (११८।१)

न तादृशीं प्रीतिम् उपैति नारी विचित्रशय्याशयितापि कामम् । (११८।२)

यथा हि दूर्वादिविकीर्णभूमौ प्रयाति सौख्यं परकान्तिसङ्गात् ॥ (११८।३)

अथ कदाचित् सा दण्डनायकपुत्रेण सह रममाणा तिष्ठति । (११९।१)

अथ दण्डनायको ऽपि रन्तुं तत्रागतः । (११९।२)

तम् आयान्तं दृष्ट्वा तत्पुत्रं कुसूले निक्षिप्य दण्डनायकेन सह तथैव क्रीडति । (११९।३)

अनन्तरं तस्य भर्ता गोपो गोष्ठात् समागतः । (११९।४)

तम् अवलोक्य गोप्योक्तं दण्डनायक त्वं लगुडं गृहीत्वा कोपं दर्शयन् सत्वरं गच्छ । (११९।५)

तथा तेनानुष्ठिते गोपेन गृहम् आगत्य पृष्ठाकेन कार्येण दण्डनायकः समागत्यात्र स्थितः । (११९।६)

सा ब्रूते अन्यं केनापि कार्येण पुत्रस्योपरि क्रुद्धः । (११९।७)

स च मार्यमाणो ऽप्य् अत्रागत्य प्रविष्टो मया कुसूले निक्षिप्य रक्षितः । (११९।८)

तत्पित्रा चान्विष्यात्र न दृष्टः । (११९।९)

अत एवायं दण्डनायकः क्रुद्ध एव गच्छति । (११९।१०)

ततः सा तत्पुत्रं कुसूलाद् बहिष्कृत्य दर्शितवती । (११९।११)

तथा चोक्तम् । (११९।१२)

आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस् तासां चतुर्गुणा । (११९।१३)

षड्गुणो व्यवसायश् च कामाश् चाष्टगुणः स्मृतः ॥ (११९।१४)

अतो ऽहं ब्रवीमि उत्पन्नेष्वपि कार्येषु इत्यादि । (१२०।१)

करटको ब्रूते अस्त्वेवम् । (१२०।२)

किंत्वनयोर् महानन्योग्न्यनिसर्गोपजातस्नेह कथं भेदयितुं शक्यः । (१२०।३)

दमनको ब्रूते उपायः क्रियताम् । (१२०।४)

तथा चोक्तम् । (१२०।५)

उपायेन जयो यादृग् रिपोस् तादृङ् न हेतिभिः । (१२०।६)

उपायज्ञो ऽल्पकायो ऽपि न शूरैः परिभूयते ॥ (१२०।७)

करटकः पृच्छति कथम् एतत् । (१२१।१)

दमनकः कथयति । (१२१।२)

कस्मिंश्चित् तरौ वायसदम्पती निवसतः । (१२१।३)

तयोश् चापत्यानि तत्कोटरावस्थितेन कृष्णसर्पेण खादितानि । (१२१।४)

ततः पुनर् गर्भवती वायसी वायसम् आह नाथ त्यज्यताम् अयं वृक्षः । (१२१।५)

अत्रावस्थितकृष्णसर्पेणावयोः सन्ततिः सततं भक्ष्यते । (१२१।६)

यतः । (१२१।७)

दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश् चोत्तरदायकः । (१२१।८)

ससर्पे च गृहे वासो मृत्युर् एव न संशयः ॥ (१२१।९)

वायसो ब्रूते प्रिये न भेतव्यम् । (१२२।१)

वारं वारं मवैतस्य सोढः । (१२२।२)

इदानीं पुनर् न क्षन्तव्यः । (१२२।३)

वायस्य् आह कथम् एतेन बलवता सार्धे भवान् विग्रहीतुं समर्थः । (१२२।४)

वायसो ब्रूते अलम् अनया शङ्कया । (१२२।५)

यतः । (१२२।६)

बुद्धिर् यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस् तु कुतो बलम् । (१२२।७)

पश्य सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ॥ (१२२।८)

वायसी विहस्याह कथम् एतत् । (१२३।१)

वायसः कथयति । (१२३।२)

अस्ति मन्दरनाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम सिंहः । (१२३।३)

स च सर्वदा पशूनां वधं कुर्वन्न् आस्ते । (१२३।४)

ततः सर्वैः पशुभिर् मिलित्वा स सिंहो विज्ञप्तः मृगेन्द्र किमर्थम् एकदा बहुपशुघातः क्रियते । (१२३।५)

यदि प्रसादो भवति तदा वयम् एव भवदाहाराय प्रत्यहम् एकैकं पशुम् उपढौकयामः । (१२३।६)

ततः सिंहेनोक्तम् यद्य् एतद् अभिमतं भवतां तर्हि भवतु तत् । (१२३।७)

ततःप्रभृत्य् एकैकं पशुम् उपकल्पितं भक्षयन्न् आस्ते । (१२३।८)

अथ कदाचिद् वृद्धशशकस्य वारः समायातः । (१२३।९)

सो ऽचिन्तयत् । (१२३।१०)

त्रासहेतोर् विनीतिस् तु क्रियते जीविताशया । (१२३।११)

पञ्चत्वं चेद् गमिष्यामि किं सिंहानुनयेन मे ॥ (१२३।१२)

तन् मन्दं मन्दं गच्छामि । (१२४।१)

ततः सिंहो ऽपि क्षुधापीडितः कोपात् तम् उवाच कुतस् त्वं विलम्ब्य समागतो ऽसि । (१२४।२)

शशको ऽब्रवीत् देव नाहम् अपराधी । (१२४।३)

आगच्छन् पथि सिंहान्तरेण बलाद् धृतः । (१२४।४)

तस्याग्रे पुनर् आगमनाय शपथं कृत्वा स्वामिनं निवेदयितुम् अत्रागतो ऽस्मि । (१२४।५)

सिंहः सकोपम् आह सत्वरं गत्वा दुरात्मानं दर्शय । (१२४।६)

क्व स दुरात्मा तिष्ठति । (१२४।७)

ततः शशकस् तं गृहीत्वा गभीरकूपं दर्शयितुं गतः । (१२४।८)

तत्रागत्य स्वयम् एव पश्यतु स्वामीत्य् उक्त्वा तस्मिन् कूपजले तस्य सिंहस्यैव प्रतिबिम्बं दर्शितवान् । (१२४।९)

ततो ऽसौ क्रोधाध्मातो दर्पात् तस्योपर्य् आत्मानं निक्षिप्य पञ्चत्वं गतः । (१२४।१०)

अतो ऽहं ब्रवीमि बुद्धिर् यस्य इत्यादि । (१२४।११)

वायस्य् आह श्रुतं मया सर्वम् । (१२४।१२)

सम्प्रति यथा कर्तव्यं ब्रूहि । (१२४।१३)

वायसो ऽवदद् अत्रासन्ने सरसि राजपुत्रः प्रत्यहम् आगत्य स्नाति । (१२४।१४)

स्नानसमये मदङ्गाद् अवतारितं तीर्थशिलानिहितं कनकसूत्रं चञ्च्वा विधृत्यानीयास्मिन् कोटरे धारयिष्यसि । (१२४।१५)

अथ कदाचित् स्नातुं जलं प्रविष्टे राजपुत्रे वायस्या तदनुष्ठितम् । (१२४।१६)

अथ कनकसूत्रानुसरणप्रवृत्तै राजपुरुषैस् तत्र तरुकोटरे कृष्णसर्पो दृष्टो व्यापादितश् च । (१२४।१७)

अतो ऽहं ब्रवीम्युपायेन हि यच्छक्यम् इतेन हि यच्छक्यम् इत्यादि । (१२४।१८)

करटको ब्रूते यद्य् एवं तर्हि गच्छ । (१२४।१९)

शिवास् ते सन्तु पन्थानः । (१२४।२०)

ततो दमनकः पिङ्गलकसमीपं गत्वा प्रणम्योवाच देव आत्यन्तिकं किमपि महाभयकारि कार्यं मन्यमानः समागतो ऽस्मि । (१२४।२१)

यतः । (१२४।२२)

आपद्य् उन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । (१२४।२३)

कल्याणवचनं ब्रूयाद् अपृष्टो ऽपि हितो नरः ॥ (१२४।२४)

अन्यच् च । (१२५।१)

भोगस्य भाजनं राजा न राजा कार्यभाजनम् । (१२५।२)

राजकार्यपरिध्वंसी मन्त्री दोषेण लिप्यते ॥ (१२५।३)

तथा हि पश्य । (१२६।१)

अमात्यानाम् एष क्रमः । (१२६।२)

वरं प्राणपरित्यागः शिरसा वापि कर्तनम् । (१२६।३)

न तु स्वामिपदावाप्तिपातकेच्छोर् उपेक्षणम् ॥ (१२६।४)

पिङ्गलकः सादरम् आह अथ भवान् किं वक्तुम् इच्छति । (१२७।१)

दमनको ब्रूते देव संजीवकस् तवोपयसदृशव्यवहारीव लक्ष्यते । (१२७।२)

तथा चास्मत्सन्निधाने श्रीमद्देवपादानां शक्तित्रयनिन्दां कृत्वा राज्यम् एवाभिलषति । (१२७।३)

एतच्छ्रुत्वा पिङ्गलकः सभयं साश्चर्यं मत्वा तूष्णीं स्थितः । (१२७।४)

दमनकः पुनर् आह देव सर्वामात्यपरित्यागं कृत्वैक एवायं यत् त्वां सर्वाधिकारी कृतः । (१२७।५)

स एव दोषः । (१२७।६)

यतः । (१२७।७)

अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च विष्टभ्य पादाव् उपतिष्ठते श्रीः । (१२७।८)

सा स्त्रीस्वभावाद् असहा भरस्य तयोर् द्वयोर् एकतरं जहाति ॥ (१२७।९)

अपरं च । (१२८।१)

एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहात् श्रयते मदः स च मदालस्येन निर्विद्यते । (१२८।२)

निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान् अभिद्रुह्यति ॥ (१२८।३)

अन्यच् च । (१२९।१)

विषदग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च । (१२९।२)

अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलाद् उद्धरणं सुखम् ॥ (१२९।३)

किंच । (१३०।१)

यः कुर्यात् सचिवायत्तां श्रियं तद्व्यसने सति । (१३०।२)

सो ऽन्धवज् जगतीपालः सीदेत् संचारकैर् विना ॥ (१३०।३)

सर्वकार्येषु स्वेच्छातः प्रवर्तते । (१३१।१)

तद् अत्र प्रमाणं स्वामी । (१३१।२)

एतं च जानाति । (१३१।३)

न सो ऽस्ति पुरुषो लोके यो न कामयते श्रियम् । (१३१।४)

परस्य युवतिं रम्यां सादरं नेक्षतेऽत्र कः ॥ (१३१।५)

सिंहो विमृश्याह भद्र यद्यप्य् एवं तथापि संजीवकेन सह मम महान् स्नेहः । (१३२।१)

पश्य । (१३२।२)

कुर्वन्न् अपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः । (१३२।३)

अशेषदोषदुष्टो ऽपि कायः कस्य न वल्लभः ॥ (१३२।४)

अन्यच् च । (१३३।१)

अप्रियाण्य् अपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः । (१३३।२)

दग्धमन्दिरसारेऽपि कस्य वह्नाव् अनादरः ॥ (१३३।३)

दमनकः पुनर् एवाह देव स एवातिदोषः । (१३४।१)

यतः । (१३४।२)

यस्मिन् एवाधिकं चक्षुर् आरोहयति पार्थिवः । (१३४।३)

सुतेऽमात्येऽप्य् उदासीने स लक्ष्म्याश्रीयते जनः ॥ (१३४।४)

शृणु देव । (१३५।१)

अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः सुखावहः । (१३५।२)

वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र सम्पदः ॥ (१३५।३)

त्वया च मूलभृत्यानपास्यायम् आगन्तुकः पुरस्कृतः । (१३६।१)

एतच् चानुचितं कृतम् । (१३६।२)

यतः । (१३६।३)

मूलभृत्यान् परित्यज्य नागन्तून् प्रतिमानयेत् । (१३६।४)

नातः परतरो दोषो राज्यभेदकरो यतः ॥ (१३६।५)

सिंहो ब्रूते किम् आश्चर्यम् । (१३७।१)

मया यद् अभयवाचं दत्त्वानीतः संवर्धितश् च तत् कथं मह्यं द्रुह्यति । (१३७।२)

दमनको ब्रूते देव । (१३७।३)

दुर्जनो नार्जवं याति सेव्यमानो ऽपि नित्यशः । (१३७।४)

स्वेदनाभ्यञ्जनोपायैः श्वपुच्छम् इव नामितम् ॥ (१३७।५)

अपरं च । (१३८।१)

स्वेदितो मर्दितश् चैव रञ्जुभिः परिवेष्टितः । (१३८।२)

मुक्तो द्वादशभिर् वर्षैः श्वपुच्छः प्रकृतिं गतः ॥ (१३८।३)

अन्यच् च । (१३९।१)

वर्धनं वा सम्मानं खलानां प्रीतये कुतः । (१३९।२)

फलन्त्य् अमृतसेकेऽपि न पथ्यानि विषद्रुमाः ॥ (१३९।३)

अतो ऽहं ब्रवीमि । (१४०।१)

अपृष्टस् तस्य न ब्रूयाद् यश् च नेच्छेत् पराभवम् । (१४०।२)

एष एव सतां धर्मो विपरीतो ऽसतां मतः ॥ (१४०।३)

तथा चोक्तम् । (१४१।१)

स्निग्धो ऽकुशलान् निवारयति यस् तत् कर्म यन् निर्मलं सा स्त्री यातुविधायिनी स मतिमान् यः सद्भिर् अभ्यर्च्यते । (१४१।२)

सा श्रीर् या न मदं करोति स सुखी यस् तृष्णया मुच्यते तन् मित्रं यत् कृत्रिमं स पुरुषो यः खिद्यते नेन्द्रियैः ॥ (१४१।३)

यदि संजीवकव्यसनादितो ऽविज्ञापितो ऽपि स्वामी न निवर्तते तद् ईदृशे भृत्ये न दोषः । (१४२।१)

तथा च । (१४२।२)

नृपः कामासक्तो गणयति न कार्ये न च हितं यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इव । (१४२।३)

ततो मानध्मातः स पतति यदा शोकगहने तदा भृत्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्य् अविनयम् ॥ (१४२।४)

पिङ्गलकः स्वगतम् । (१४३।१)

न परस्यापराधेन परेषां दण्डम् आचरेत् । (१४३।२)

आत्मनावगतं कृत्वा बध्नीयात् पूजयेच् च वा ॥ (१४३।३)

तथा चोक्तम् । (१४४।१)

गुणदोषाव् अनिश्चित्य विधिनं ग्रहनिग्रहे । (१४४।२)

स्वनाशाय यथा न्यस्तो दर्पात् सर्पमुखे करः ॥ (१४४।३)

प्रकाशं ब्रूते तदा संजीवकः किं प्रत्यादिश्यताम् । (१४५।१)

दमनकः ससम्भ्रमम् आह देव मा मैवम् । (१४५।२)

एतावता मन्त्रभेदो जायते । (१४५।३)

तथा ह्य् उक्तम् । (१४५।४)

मन्त्रबीजम् इदं गुप्तं रक्षणीयं यथा तथा । (१४५।५)

मनाग् अपि न भिद्येत तद् भिन्नं न प्ररोहति ॥ (१४५।६)

किंच । (१४६।१)

आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । (१४६।२)

क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ॥ (१४६।३)

तद् अवश्यं समारब्धं महता प्रयत्नेन संपादनीयम् । (१४७।१)

किंच । (१४७।२)

मन्त्रो योधः इवाधीरः सर्वाङ्गैः संवृतैर् अपि । (१४७।३)

चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेदशङ्कया ॥ (१४७।४)

यद्य् असौ दृष्टदोषो ऽपि दोषान् निवत्यं संधातव्यस् तद् अतीवानुचितम् । (१४८।१)

यतः । (१४८।२)

सकृद् दुष्टं तु यो मित्रं पुनः संधातुम् इच्छति । (१४८।३)

स मृत्युर् एव गृह्णाति गर्भम् अश्वतरी यथा ॥ (१४८।४)

अङ्गाङ्गिभावम् अज्ञात्वा कथं सामर्थ्यनिर्णयः । (१४९।१)

पश्य टिट्टिभमात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः ॥ (१४९।२)

सिंहः पृच्छति कथम् एतत् । (१५०।१)

दमनकः कथयति । (१५०।२)

दक्षिणसमुद्रतीरे टिट्टिभदम्पती निवसतः । (१५०।३)

तत्र चासन्नप्रसवा टिट्टिभी भर्तारम् आह नाथ प्रसवयोग्यस्थानं निभृतम् अनुसंधीयताम् । (१५०।४)

टिट्टिभो ऽवदद् भार्ये नन्व् इदम् एव स्थानं प्रसूतियोग्यम् । (१५०।५)

सा ब्रूते समुद्रवेलया व्याप्यते स्थानम् एतम् । (१५०।६)

टिट्टिभो ऽवदत्किम् अहं त्वया निर्बलः समुद्रेण निग्रहीतव्यः । (१५०।७)

टिट्टिभी विहस्याह स्वामिन् त्वया समुद्रेण च महद् अन्तरम् । (१५०।८)

अथवा । (१५०।९)

पराभवं परिच्छेत्तुं योग्यायोग्यं च वेत्ति यः । (१५०।१०)

अस्तीह यस्य विज्ञानं कृच्छ्रेणापि न सीदति ॥ (१५०।११)

अपि च । (१५१।१)

अनुचितकार्यारम्भः स्वजनविरोधो बलीयसा स्पर्धा । (१५१।२)

प्रमदाजनविश्वासो मृत्योर् द्वाराणि चत्वारि ॥ (१५१।३)

ततः कृच्छ्रेण स्वामिवचनात्मा तत्रैव प्रसूता । (१५२।१)

एतत् सर्वं श्रुत्वा समुद्रेणापि यच्छक्तिज्ञानार्थं तदण्डान्य् अवहृतानि । (१५२।२)

ततष् टिट्टिभी शोकार्ता भर्तारम् आह नाथ कष्टम् आपतितम् । (१५२।३)

तान्य् अण्डानि मे नष्टानि । (१५२।४)

टिट्टिभो ऽवदत्प्रिये मा भैषीः इत्य् उक्त्वा पक्षिणां मेलकं कृत्वा पक्षिस्वामिनो गरुडस्य समीपं गतः । (१५२।५)

तत्र गत्वा सकलवृत्तान्तं टिट्टिभेन भगवतो गरुडस्य पुरतो निवेदितं देव समुद्रेणाहं स्वगृहावस्थितो विनापराधनेनैव निगृहीतः । (१५२।६)

ततस् तद्वचनम् आकर्ण्य गरुत्मना प्रभुर् भगवान् नारायणः सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुर् विज्ञप्तः । (१५२।७)

स समुद्रम् अण्डदानायादिदेश । (१५२।८)

ततो भगवदाज्ञां मौलौ निधाय समुद्रेण तान्य् अण्डानि टिट्टिभाय समर्पितानि । (१५२।९)

अतो ऽहं ब्रवीमि अङ्गाङ्गिभावम् अज्ञात्वा इत्यादि । (१५२।१०)

राजाह कथम् असौ ज्ञातव्यो द्रोहबुद्धिर् इति । (१५२।११)

दमनको ब्रूते यदासौ सदर्पः शृङ्गाग्रप्रहरणाभिमुखश् चकितम् इवागच्छति तदा ज्ञास्यति स्वामी । (१५२।१२)

एवम् उक्त्वा संजीवकसमीपं गतः । (१५२।१३)

तत्र गतश् च मन्दं मन्दम् उपसर्पन् विस्मितम् इवात्मानम् अदर्शयत् । (१५२।१४)

संजीवकेन सादरम् उक्तं भद्र कुशलं ते । (१५२।१५)

दमनको ब्रूते अनुजीविनां कुतः कुशलम् । (१५२।१६)

यतः । (१५२।१७)

सम्पत्तयः पराधीनाः सदा चित्तम् अनिर्वृत्तम् । (१५२।१८)

स्वजीवितेऽप्य् अविश्वासस् तेषां ये राजसेवकाः ॥ (१५२।१९)

अन्यच् च । (१५३।१)

को ऽर्थान् प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदो ऽस्तं गताः । (१५३।२)

स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को वास्ति राज्ञां प्रिया । (१५३।३)

कः कालस्य भुजान्तरं न च गतः को ऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् ॥ (१५३।४)

संजीवकेनोक्तं सखे ब्रूहि किम् एतत् । (१५४।१)

दमनक आह किं ब्रवीमि मन्दभाग्यः । (१५४।२)

पश्य । (१५४।३)

मज्जन्न् अपि पयोराशौ लब्ध्वा सर्पावलम्बनम् । (१५४।४)

न मुञ्चति न चादत्ते तथा मुग्धो ऽस्मि सम्प्रति ॥ (१५४।५)

यतः । (१५५।१)

एकत्र राजविश्वासो नश्यत्य् अन्यत्र बान्धवः । (१५५।२)

किं करोमि क्व गच्छामि पतितो दुःखसागरे ॥ (१५५।३)

इत्य् उक्त्वा दीर्घः निःश्वस्योपविष्टः । (१५६।१)

संजीवको ब्रूते मित्र तथापि सविस्तरं मनोगतम् उच्यताम् । (१५६।२)

दमनकः सुनिभृतम् आह यद्यपि राजविश्वासो न कथनीयस् तथापि भवान् अस्मदीयप्रत्ययाद् आगतः । (१५६।३)

मया परलोकार्थिनावश्यं तव हितम् आख्येयम् । (१५६।४)

शृणु अयं स्वामी तवोपरि विकृतबुद्धी रहस्य् उक्तवान् संजीवकम् एव हत्वा स्वपरिवारं तर्पयामि । (१५६।५)

एतच्छ्रुत्वा संजीवकः परं विषादम् अगमत् । (१५६।६)

दमनकः पुनर् आहालं विषादेन । (१५६।७)

प्राप्तकालकायम् अनुष्ठीयताम् । (१५६।८)

संजीवकः क्षणं विमृश्याह स्वगतं सुष्ठु खल्व् इदम् उच्यते । (१५६।९)

किं वा दुर्जनचेष्टितं न वेत्य् एतद् व्यवहारान् निर्णेतुं न शक्यते । (१५६।१०)

यतः । (१५६।११)

दुर्जनगम्या नार्यः प्रायेणापात्रभृद् भवति राजा । (१५६।१२)

कृपणानुसारि च धनं देवो गिरिजलधिवर्षी च ॥ (१५६।१३)

कश्चिद् आश्रयसौन्दर्याद् धत्ते शोभाम् असज्जनः । (१५७।१)

प्रमदालोचनन्यस्तं मलीमसम् इवाञ्जनम् ॥ (१५७।२)

आराध्यमानो नृपतिः प्रयत्नान् न तोषम् आयाति किम् अत्र चित्रम् । (१५८।१)

अयं त्व् अपूर्वप्रतिमाविशेषो यः सेव्यमानो रिपुताम् उपैति ॥ (१५८।२)

तद् अयम् अशक्यार्थः प्रमेयः । (१५९।१)

यतः । (१५९।२)

निमित्तम् उद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । (१५९।३)

अकारणद्वेषि मनस् तु यस्य वै कथं जनस् तं परितोषयिष्यति ॥ (१५९।४)

किं मयापकृतं राज्ञः । (१६०।१)

अथवा निर्निमित्तापकारिणश् च भवन्ति राजानः । (१६०।२)

दमनको ब्रूत एवम् एतत् । (१६०।३)

शृणु । (१६०।४)

विज्ञैः स्निग्धैर् उपकृतम् अपि द्वेष्यताम् एति कैश्चित् साक्षाद् अन्यैर् अपकृतम् अपि प्रीतिम् एवोपयाति । (१६०।५)

चित्रं चित्रं किम् अथ चरितं नैकभावाश्रयाणां सेवाधर्मः परमगहनो योगिनाम् अप्य् अगम्यः ॥ (१६०।६)

अन्यच् च । (१६१।१)

कृतशतम् असत्सु नष्टं सुभाषितशतं च नष्टम् अबुधेषु । (१६१।२)

वचनशतम् अवचनकरे बुद्धिशतम् अचेतने नष्टम् ॥ (१६१।३)

किंच । (१६२।१)

चन्दनतरुषु भुजङ्गा जलेषु कमलानि तत्र च ग्राहाः । (१६२।२)

गुणघातिनश् च भोगे खला न च सुखान्य् अविघ्नानि ॥ (१६२।३)

मूलं भुजङ्गैः कुसुमानि भृङ्गैः शाखाः प्लवङ्गैः शिखराणि भल्लैः । (१६३।१)

नास्त्य् एव तच्चन्दनपादपस्य यन् नाश्रितं दुष्टतरैश् च हिंस्रैः ॥ (१६३।२)

अयं तावत् स्वामी वाचि मधुरो विषहृदयो ज्ञातः । (१६४।१)

यतः । (१६४।२)

दूराद् उच्छ्रितपाणिर् आर्द्रनयनः प्रोत्सारितार्धासनो गाढालिङ्गनतत्परः प्रियकथाप्रश्नेषु दत्तादरः । (१६४।३)

अन्तर्भूतविषो बहिर् मधुमयश् चातीव मायापटुः को नामायम् अपूर्वनाटकविधिर् यः शिक्षितो दुर्जनैः ॥ (१६४।४)

तथा हि । (१६५।१)

पोतो दुस्तरवारिराशितरणे दीपो ऽन्धकारागमे निर्वाते व्यजनं मदान्धकरिणां दर्पोपशान्त्यै सृणिः । (१६५।२)

इत्थं तद् भुवि नास्ति यस्य विधिना नोपायचिन्ता कृता मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धातापि भग्नोद्यमः ॥ (१६५।३)

संजीवकः पुनर् निःश्वस्य कष्टं भोः कथम् अहं सस्यभक्षकः सिंहेन निपातयितव्यः । (१६६।१)

यतः । (१६६।२)

ययोर् एव समं वित्तं ययोर् एव समं बलम् । (१६६।३)

तयोर् विवादो मन्तव्यो नोत्तमाधमयोः क्वचित् ॥ (१६६।४)

अयुद्धे हि यदा पश्येन् न कांचिद् हितम् आत्मनः । (१६७।१)

युध्यमानस् तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह ॥ (१६७।२)

अपरं च । (१६८।१)

भूम्येकदेशस्य गुणान्वितस्य भृत्यस्य वा बुद्धिमतः प्रणाशः । (१६८।२)

भृत्यप्रणाशो मरणं नृपाणां नष्टापि भूमिः सुलभा न भृत्याः ॥ (१६८।३)

दमनको ब्रूते स्वामिन् को ऽयं नूतनो न्यायो यद् अरातिं हत्वा सन्तापः क्रियते । (१६९।१)

तथा चोक्तम् । (१६९।२)

पिता वा यदि वा भ्राता पुत्री वा यदि वा सुहृत् । (१६९।३)

प्राणच्छेदकरा राज्ञा हन्तव्या भूतिम् इच्छता ॥ (१६९।४)

अपि च । (१७०।१)

धर्मार्थकामतत्त्वज्ञो नैकान्तकरुणो भवेत् । (१७०।२)

नहि हस्तस्थम् अप्य् अन्नं क्षमावान् भक्षितुं क्षमः ॥ (१७०।३)

किंच । (१७१।१)

क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनाम् एव भूषणम् । (१७१।२)

अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सैव दूषणम् ॥ (१७१।३)

अपरं च । (१७२।१)

राज्यलोभाद् अहङ्काराद् इच्छतः स्वामिनः पदम् । (१७२।२)

प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं जीवोत्सर्गो न चापरम् ॥ (१७२।३)

अन्यच् च । (१७३।१)

राजा घृणी ब्राह्मणः सर्वभक्षी स्त्री चावज्ञा दुष्प्रकृतिः सहायः । (१७३।२)

प्रेष्यः प्रतीपो ऽधिकृतः प्रमादी त्याज्या इमे यश् च कृतं न वेत्ति ॥ (१७३।३)

विशेषतश् च । (१७४।१)

सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च हिंस्रा दयालुर् अपि चार्थपरा वदान्या । (१७४।२)

नित्यव्यया प्रचुररत्नधनागमा च वाराङ्गनेव नृपनीतिर् अनेकरूपा ॥ (१७४।३)

इति दमनकेन संतोषितः पिङ्गलकः स्वां प्रकृतिम् आपन्नः सिंहासने समुपविष्टः । (१७५।१)

दमनकः प्रहृष्टमनाः विजयतां महाराजः शुभम् अस्तु सर्वजगताम् इत्य् उक्त्वा यथासुखम् अवस्थितः । (१७५।२)

विष्णुशर्मोवाच सुहृद्भेदः श्रुतस् तावद् भवद्भिः । (१७५।३)

राजपुत्रा ऊचुः भवत्प्रसादाच्छ्रुतः । (१७५।४)

सुखिनो भूता वयम् । (१७५।५)

विष्णुशर्माब्रवीद् अपरम् अपीदम् अस्तु सुहृद्भेदस् तावद् भवतु भवतां शत्रुनिलये खलः कालाकृष्टः प्रलयम् उपसर्पत्व् अहरहः । (१७५।६)

जनो नित्यं भूयात् सकलसुखसम्पत्तिवसतिः कथारम्भे रम्भ्ये सततम् इह बालो ऽपि रमताम् ॥ (१७५।७)