अथ प्रासादपृष्ठे सुखोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्तात् प्रस्तावक्रमेण पण्डितो ऽब्रवीत् । (१।१)

भो राजपुत्राः शृणुत । (१।२)

काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । (१।३)

व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥ (१।४)

तद् भवतां विनोदाय काककूर्मादीनां विचित्रां कथां कथयिष्यामि । (२।१)

राजपुत्रैर् उक्तमार्य कथ्यताम् । (२।२)

विष्णुशर्मोवाच शृणुत यूयम् । (२।३)

सम्प्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते । (२।४)

यस्यायम् आद्यः श्लोकः । (२।५)

असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्तः सुहृन्मताः । (२।६)

साधयन्त्य् आशु कार्याणि काककूर्ममृगाखुवत् ॥ (२।७)

राजपुत्रा ऊचुः कथम् एतत् । (३।१)

सो ऽब्रवीत् । (३।२)

अस्ति गोदावरीतीरे विशालः शाल्मलीतरुः । (३।३)

तत्र नानादिग्देशाद् आगत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति । (३।४)

अथ कदाचिद् अवसन्नायां रात्रौ अस्ताचलचूडावलम्बिनि भगवति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि । (३।५)

लघुपतननामा वायसः प्रबुद्धः कृतान्तम् इव द्वितीयम् अटन्तं पाशहस्तं व्याधम् अपश्यत् । (३।६)

तम् आलोक्याचिन्तयत् । (३।७)

अद्य प्रातर् एवानिष्टदर्शनं जातम् । (३।८)

न जाने किम् अनभिमतं दर्शयिष्यति । (३।९)

इत्य् उक्त्वा तद् अनुसरणक्रमेण व्याकुलश् चलति । (३।१०)

यतः । (३।११)

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । (३।१२)

दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम् ॥ (३।१३)

अन्यच् च । (४।१)

विषयिणाम् इदम् अवश्यं कर्तव्यम् । (४।२)

उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किम् अद्य सुकृतं कृतम् । (४।३)

आयुषः खण्डम् आदाय रविर् अस्तं गमिष्यति ॥ (४।४)

अथ तेन व्याधेन तण्डुलकणान् विकीर्य जालं विस्तीर्णम् । (५।१)

स च तत्र प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः । (५।२)

अस्मिन्न् एव काले चित्रग्रीवनामा कपोतराजः सपरिवारो वियति विसर्पंस् तण्डुलकणान् अवलोकयामास । (५।३)

ततः कपोतराजस् तण्डुलकणलुब्धान् कपोतान् प्राह । (५।४)

कुतो ऽत्र निर्जने वने तण्डुलकणानां सम्भवः । (५।५)

तन् निरूप्यतां तावत् । (५।६)

भद्रम् इदं न पश्यामि प्रायेणानेन तण्डुलकणलोभेनास्माभिर् अपि तथा भवितव्यम् । (५।७)

कङ्कणस्य तु लोभेन मग्नः पङ्के सुदुस्तरे । (५।८)

वृद्धव्याघ्रेण सम्प्राप्तः पथिकः संमृतः ॥ (५।९)

कपोता ऊचुः । (६।१)

कथम् एतत् । (६।२)

सो ऽब्रवीत् । (६।३)

अहम् एकदा दक्षिणारण्ये चरन्न् अपश्यम् एको वृद्धो व्याघ्रः स्नातः कुशहस्तः सरस्तीरे ब्रूते भो भो पान्थाः इदं सुवर्णकङ्कणं गृह्यताम् । (६।४)

ततो लोभाकृष्टेन केनचित् पान्थेन आलोचितं भाग्येन एतत् सम्भवति । (६।५)

किंतु अस्मिन् आत्मसंदेहे प्रवृत्तिर् न विधेया । (६।६)

यतः । (६।७)

अनिष्टाद् इष्टलाभेऽपि न गतिर् जायते शुभा । (६।८)

यत्रास्ते विषसंसर्गो ऽमृतं तद् अपि मृत्यवे ॥ (६।९)

किंतु सर्वत्रार्थार्जनप्रवृत्तौ संदेह एव । (७।१)

तथा चोक्तम् । (७।२)

न संशयम् अनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति । (७।३)

संशयं पुनर् आरुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ (७।४)

तन् निरूपयामि तावत् । (८।१)

प्रकाशं ब्रूते । (८।२)

कुत्र तव कङ्कणम् व्याघ्रो हस्तं प्रसार्य दर्शयति । (८।३)

पान्थो ऽवदत्कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः । (८।४)

व्याघ्र उवाच शृणु रे पान्थ प्राग् एव यौवनदशायाम् अहम् अतीव दुर्वृत्त आसम् । (८।५)

अनेकगोमानुषाणां वधान्मे पुत्रा मृता दाराश् च । (८।६)

वंशहीनश् चाहम् । (८।७)

ततः केनचिद् धार्मिकेणाहम् उपदिष्टः । (८।८)

दानधर्मादिकं चरतु भवान् इति । (८।९)

तदुपदेशादिदानीम् अहं स्नानशीलो दाता वृद्धो गलितनखदन्तः न कथं विश्वासभूमिः । (८।१०)

उक्तं च । (८।११)

इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं धृतिः क्षमा । (८।१२)

अलोभ इति मार्गो ऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥ (८।१३)

तत्र पूर्वश् चतुर्वर्गो दम्भार्थम् अपि सेव्यते । (९।१)

उत्तरस् तु चतुर्वर्गो महात्मन्य् एव तिष्ठति ॥ (९।२)

मम चैतावान् लोभविरहः । (१०।१)

येन स्वहस्तस्थम् अपि सुवर्णकङ्कणं यस्मै कस्मैचिद् दातुम् इच्छामि तथापि व्याघ्रो मानुषं खादतीति लोकापवादो दुर्निवारः । (१०।२)

यतः । (१०।३)

गतानुगतिको लोकः कुट्टनीम् उपदेशिनीम् । (१०।४)

प्रमाणयति नो धर्मे यथा गोघ्नम् अपि द्विजम् ॥ (१०।५)

मया च धर्मशास्त्राणि अधीतानि । (११।१)

शृणु । (११।२)

मरुस्थल्यां यथा वृष्टिः क्षुधार्ते भोजनं तथा । (११।३)

दरिद्रे दीयते दानं सफलं पाण्डुनन्दन ॥ (११।४)

प्राणा यथात्मनो ऽभीष्टा भूतानाम् अपि ते तथा । (१२।१)

आत्मौपम्येन भूतानां दयां कुर्वन्ति साधवः ॥ (१२।२)

अपरं च । (१३।१)

प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये । (१३।२)

आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणम् अधिगच्छति ॥ (१३।३)

अन्यच् च । (१४।१)

मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् । (१४।२)

आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥ (१४।३)

त्वं च अतीवदुर्गतः । (१५।१)

तेन तत् तुभ्यं दातुं सयत्नो ऽहम् । (१५।२)

तथा चोक्तम् । (१५।३)

दरिद्रान् भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । (१५।४)

व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किम् औषधैः ॥ (१५।५)

अन्यत् च । (१६।१)

दातव्यम् इति यद् दानं दीयतेऽनुपकारिणि । (१६।२)

देशे काले च पात्रे च तद् दानं सात्त्विकं विदुः ॥ (१६।३)

तद् अत्र सरसि स्नात्वा सुवर्णकङ्कणम् इदं गृहाण । (१७।१)

ततो यावद् असौ तद्वचःप्रतीतो लोभात् सरः स्नातुं प्रविष्टः तावन् महापङ्के निमग्नः पलायितुम् अक्षमः । (१७।२)

तं पङ्के पतितं दृष्ट्वा व्याघ्रो ऽवदत हह महापङ्के पतितो ऽसि । (१७।३)

अतस् त्वाम् अहम् उत्थापयामि । (१७।४)

इत्य् उक्त्वा शनैः शनैर् उपगम्य तेन व्याघ्रेण धृतः स पान्थो ऽचिन्तयत् । (१७।५)

न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणम् । (१७।६)

न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः । (१७।७)

स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते । (१७।८)

यथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः ॥ (१७।९)

किं च । (१८।१)

अवशेन्द्रियचित्तानां हस्तिस्नानम् इव क्रिया । (१८।२)

दुर्भगाभरणप्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना ॥ (१८।३)

तन् मया भद्रं न कृतम् । (१९।१)

यद् अत्र मारात्मके विश्वासः कृतः । (१९।२)

तथा चोक्तम् । (१९।३)

नदीनां शस्त्रपाणीनां नखिनां शृङ्गिणां तथा । (१९।४)

विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ (१९।५)

अपरं च । (२०।१)

सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः । (२०।२)

अतीत्य हि गुणान् सर्वान् स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते ॥ (२०।३)

अन्यच् च । (२१।१)

स हि गगनविहारी कल्मषध्वंसकारी दशशतकरधारी ज्योतिषां मध्यचारी । (२१।२)

विधुर् अपि विधियोगाद् ग्रस्यते राहुणासौ लिखितम् अपि ललाटे प्रोज्झितुं कः समर्थः ॥ (२१।३)

इति चिन्तयन्न् एवासौ व्याघ्रेण धृत्वा व्यापादितः खादितश् च । (२२।१)

अतो ऽहं ब्रवीमि कङ्कणस्य तु लोभेनेत्यादि । (२२।२)

अत एव सर्वथाविचारितं कर्म न कर्तव्यम् इति । (२२।३)

यतः । (२२।४)

सुजीर्णम् अन्नं सुविचक्षणः सुतः सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः । (२२।५)

सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत् कृतं सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रियाम् ॥ (२२।६)

एतद् वचनं श्रुत्वा कश्चित् कपोतः सदर्पम् आहाः किम् एवम् उच्यते वृद्धस्य वचनं ग्राह्यम् आपत्काले ह्य् उपस्थिते । (२३।१)

सर्वत्रैवं विचारे च भोजनेऽपि प्रवर्तताम् ॥ (२३।२)

यतः । (२४।१)

शङ्काभिः सर्वम् आक्रान्तम् अन्नं पानं च भूतले । (२४।२)

प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं न वा ॥ (२४।३)

यथा चोक्तम् । (२५।१)

ईर्ष्यी घृणी त्व् असंतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः । (२५।२)

परभाग्योपजीवी च षड् एते नित्यदुःखिताः ॥ (२५।३)

एतच् छ्रुत्वा तण्डुलकणलोभेन नभोमण्डलाद् अवतीर्य सर्वे कपोतास् तत्रोपविष्टाः । (२६।१)

यतः । (२६।२)

सुमहान्त्य् अपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः । (२६।३)

छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्ते लोभमोहिताः ॥ (२६।४)

अन्यच् च । (२७।१)

लोभात् क्रोधः प्रभवति लोभात् कामः प्रजायते । (२७।२)

लोभान् मोहश् च नाशश् च लोभः पापस्य कारणम् ॥ (२७।३)

अन्यच् च । (२८।१)

असंभवं हेममृगस्य जन्म तथापि रामो लुलुभे मृगाय । (२८।२)

प्रायः समापन्नविपत्तिकाले धियो ऽपि पुंसां मलिना भवन्ति ॥ (२८।३)

अनन्तरं ते सर्वे जालनिबद्धा बभूवुः ततो यस्य वचनात् तत्रावलम्बितास् तं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति स्म । (२९।१)

यतः । (२९।२)

न गणस्याग्रतो गच्छेत् सिद्धे कार्ये समं फलम् । (२९।३)

यदि कार्यविपत्तिः स्यान् मुखरस् तत्र हन्यते ॥ (२९।४)

तस्य तिरस्कारं श्रुत्वा चित्रग्रीव उवाच नायम् अस्य दोषः । (३०।१)

यतः । (३०।२)

आपदाम् आपतन्तीनां हितो ऽप्य् आयाति हेतुताम् । (३०।३)

मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भीभवति बन्धने ॥ (३०।४)

अन्यच् च । (३१।१)

स बन्धुर् यो विपन्नानाम् आपदुद्धरणक्षमः । (३१।२)

न तु भीतपरित्राणवस्तूपालम्भपण्डितः ॥ (३१।३)

विपत्काले विस्मय एव कापुरुषलक्षणम् । (३२।१)

तद् अत्र धैर्यम् अवलम्ब्य प्रतीकारश् चिन्त्यताम् । (३२।२)

यतः । (३२।३)

विपदि धैर्यम् अथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्यपटुता युधि विक्रमः । (३२।४)

यशसि चाभिरुचिर् व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धम् इदं हि महात्मनाम् ॥ (३२।५)

सम्पदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे च भीरुत्वम् । (३३।१)

तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥ (३३।२)

अन्यच् च । (३४।१)

षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिम् इच्छता । (३४।२)

निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥ (३४।३)

इदानीम् अपि एवं क्रियतां सर्वैर् एकचित्तीभूय जालम् आदाय उड्डीयताम् । (३५।१)

यतः । (३५।२)

अल्पानाम् अपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका । (३५।३)

तृणैर् गुणत्वम् आपन्नैर् बध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥ (३५।४)

संहतिः श्रेयसी पुंसां स्वकुलैर् अल्पकैर् अपि । (३६।१)

तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥ (३६।२)

इति विचित्य पक्षिणः सर्वे जालम् आदाय उत्पतिताः । (३७।१)

अनन्तरं च व्याधः सुदूराज् जालापहारकांस् तान् अवलोक्य पश्चाद् धावितो ऽचिन्तयत् । (३७।२)

संहतास् तु हरन्त्य् एते मम जालं विहंगमाः । (३७।३)

यदा तु निपतिष्यन्ति वशम् एष्यन्ति मे तदा ॥ (३७।४)

ततस् तेषु चक्षुर्विषयम् अतिक्रान्तेषु पक्षिषु स व्याधो निवृत्तः । (३८।१)

अथ लुब्धकं निवृत्तं दृष्ट्वा कपोता ऊचुः स्वामिन् किम् इदानीं कर्तुम् उचितम् । (३८।२)

चित्रग्रीव उवाच । (३८।३)

माता मित्रं पिता चेति स्वभावात् त्रितयं हितम् । (३८।४)

कार्यकारणतश् चान्ये भवन्ति हितबुद्धयः ॥ (३८।५)

तन् मे मित्रं हिरण्यको नाम मूषिकराजो गण्डकीतीरे चित्रवने निवसति । (३९।१)

सो ऽस्माकं पाशांश् छेत्स्यति इत्य् आलोच्य सर्वे हिरण्यकविवरसमीपं गताः । (३९।२)

हिरण्यकश् च सर्वदा अपायशङ्कया शतद्वारं विवरं कृत्वा निवसति । (३९।३)

ततो हिरण्यकः कपोतावपातभयाच् चकितः तूष्णीं स्थितः । (३९।४)

चित्रग्रीव उवाच सखे हिरण्यक कथम् अस्मान् न सम्भाषसे । (३९।५)

ततो हिरण्यकस् तद्वचनं प्रत्यभिज्ञाय ससम्भ्रमं बहिर् निःसृत्य अब्रवीत् पुण्यवान् अस्मि प्रियसुहृन् मे चित्रग्रीवः समायातः । (३९।६)

यस्य मित्रेण सम्भाषो यस्य मित्रेण संस्थितिः । (३९।७)

यस्य मित्रेण संलापस् ततो नास्तीह पुण्यवान् ॥ (३९।८)

अथ पाशबद्धांश् चैतान् दृष्ट्वा सविस्मयः क्षणं स्थित्वा उवाच सखे किम् एतत् । (४०।१)

चित्रग्रीव उवाच सखे अस्माकं प्राक्तनजन्मकर्मणः फलम् एतत् । (४०।२)

यस्माच् च येन च यथा च यदा च यच् च यावच् च यत्र च शुभाशुभम् आत्मकर्म । (४०।३)

तस्माच् च तेन च तथा च तदा च तच् च तावच् च तत्र च विधातृवशाद् उपैति ॥ (४०।४)

रागशोकपरीतापबन्धनव्यसनानि च । (४१।१)

आत्मापराधवृक्षाणां फलान्य् एतानि देहिनाम् ॥ (४१।२)

एतच् छ्रुत्वा हिरण्यकश् चित्रग्रीवस्य बन्धनं छेत्तुं सत्वरम् उपसर्पति । (४२।१)

तत्र चित्रग्रीव उवाच मित्र मा मैवं कुरु । (४२।२)

प्रथमम् अस्मदाश्रितानाम् एतेषां तावत् पाशांश् छिन्द्धि । (४२।३)

मम पाशं पश्चाच् छेत्स्यसि । (४२।४)

हिरण्यको ऽप्य् आहाहम् अल्पशक्तिः । (४२।५)

दन्ताश् च मे कोमलाः । (४२।६)

तद् एतेषां पाशांश् छेत्तुं कथं समर्थो भवामि तत् यावन् मे दन्ता न त्रुट्यन्ति तावत् तव पाशं छिनद्मि । (४२।७)

तदनन्तरम् अप्य् एतेषां बन्धनं यावत् शक्यं छेत्स्यामि । (४२।८)

चित्रग्रीव उवाचास्त्व् एवम् । (४२।९)

तथापि यथाशक्ति बन्धनम् एतेषां खण्डय । (४२।१०)

हिरण्यकेनोक्तमात्मपरित्यागेन यदाश्रितानां परिरक्षणं तन् न नीतिवेदिनां संमतम् । (४२।११)

यतः । (४२।१२)

आपदर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैर् अपि । (४२।१३)

आत्मानं सततं रक्षेद् दारैर् अपि धनैर् अपि ॥ (४२।१४)

अन्यच् च । (४३।१)

धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राणाः संस्थितहेतवः । (४३।२)

तान् निघ्नता किं न हतं रक्षता किं न रक्षितम् ॥ (४३।३)

चित्रग्रीव उवाच सखे नीतिस् तावद् ईदृश्य् एव किंत्व् अहम् अस्मदाश्रितानां दुःखं सोढुं सर्वथासमर्थस् तेनेदं ब्रवीमि । (४४।१)

यतः । (४४।२)

धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । (४४।३)

सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥ (४४।४)

अयम् अपरश् चासाधारणो हेतुः । (४५।१)

जातिद्रव्यबलानां च साम्यम् एषां मया सह । (४५।२)

मत्प्रभुत्वफलं ब्रूहि कदा किं तद् भविष्यति ॥ (४५।३)

अन्यच् च । (४६।१)

विना वर्तनम् एवैते न त्यजन्ति ममान्तिकम् । (४६।२)

तन् मे प्राणव्ययेनापि जीवयैतान् ममाश्रितान् ॥ (४६।३)

किं च । (४७।१)

मांसमूत्रपुरीषास्थिपूरितेऽत्र कलेवरे । (४७।२)

विनश्वरे विहायास्थां यशः पालय मित्र मे ॥ (४७।३)

अपरं च पश्य । (४८।१)

यदि नित्यम् अनित्येन निर्मलं मलवाहिना । (४८।२)

यशः कायेन लभ्येत तन् न लब्धं भवेन् नु किम् ॥ (४८।३)

यतः । (४९।१)

शरीरस्य गुणानां च दूरम् अत्यन्तम् अन्तरम् । (४९।२)

शरीरं क्षणविध्वंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः ॥ (४९।३)

इत्य् आकर्ण्य हिरण्यकः प्रहृष्टमनाः पुलकितः सन् अब्रवीत्साधु मित्र साधु । (५०।१)

अनेनाश्रितवात्सल्येन त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं त्वयि युज्यते । (५०।२)

एवम् उक्त्वा तेन सर्वेषां कपोतानां बन्धनानि छिन्नानि । (५०।३)

ततो हिरण्यकः सर्वान् सादरं सम्पूज्य आह सखे चित्रग्रीव सर्वथात्र जालबन्धनविधौ सति दोषम् आशङ्क्य आत्मनि अवज्ञा न कर्तव्या । (५०।४)

यतः । (५०।५)

यो ऽधिकाद् योजनशतान् पश्यतीहामिषं खगः । (५०।६)

स एव प्राप्तकालस् तु पाशबन्धं न पश्यति ॥ (५०।७)

अपरं च । (५१।१)

शशिदिवाकरयोर् ग्रहपीडनं गजभुजंगमयोर् अपि बन्धनम् । (५१।२)

मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां विधिर् अहो बलवान् इति मे मतिः ॥ (५१।३)

अन्यच् च । (५२।१)

व्योमैकान्तविहारिणो ऽपि विहगाः सम्प्राप्नुवन्त्य् आपदं बध्यन्ते निपुणैर् अगाधसलिलान् मत्स्याः समुद्राद् अपि । (५२।२)

दुर्नीतं किम् इहास्ति किं सुचरितं कः स्थानलाभे गुणः कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृह्णाति दूराद् अपि ॥ (५२।३)

इति प्रबोध्य आतिथ्यं कृत्वा आलिङ्ग्य च तेन संप्रेषितश् चित्रग्रीवो ऽपि सपरिवारो यथेष्टदेशान् ययौ । (५३।१)

हिरण्यको ऽपि स्वविवरं प्रविष्टः । (५३।२)

यानि कानि च मित्राणि कर्तव्यानि शतानि च । (५३।३)

पश्य मूषिकमित्रेण कपोता मुक्तबन्धनाः ॥ (५३।४)

अथ लघुपतनकनामा काकः सर्ववृत्तान्तदर्शी साश्चर्यम् इदम् आहाहो हिरण्यक श्लाघ्यो ऽसि अतो ऽहम् अपि त्वया सह मैत्रीं कर्तुम् इच्छामि । (५४।१)

अतस् त्वं मां मैत्र्येणानुग्रहीतुम् अर्हसि । (५४।२)

एतच् छ्रुत्वा हिरण्यको ऽपि विवराभ्यन्तराद् आह कस् त्वम् स ब्रूते लघुपतनकनामा वायसो ऽहम् । (५४।३)

हिरण्यको विहस्याह का त्वया सह मैत्री यतः यद् येन युज्यते लोके बुधस् तत् तेन योजयेत् । (५४।४)

अहम् अन्नं भवान् भोक्ता कथं प्रीतिर् भविष्यति ॥ (५४।५)

अपरं च । (५५।१)

भक्ष्यभक्षयोः प्रीतिर् विपत्तेः कारणं मतम् । (५५।२)

शृगालात् पाशबद्धो ऽसौ मृगः काकेन रक्षितः ॥ (५५।३)

वायसो ऽब्रवीत्कथम् एतत् । (५६।१)

हिरण्यकः कथयति । (५६।२)

अस्ति मगधदेशे चम्पकवती नाम अरण्यानी । (५६।३)

तस्यां चिरात् महता स्नेहेन मृगकाकौ निवसतः । (५६।४)

स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन् हृष्टपुष्टाङ्गः केनचित् शृगालेनावलोकितः । (५६।५)

तं दृष्ट्वा शृगालो ऽचिन्तयत् कथम् एतन्मांसं सुललितं भक्षयामि भवतु विश्वासं तावद् उत्पादयामि इत्य् आलोच्य उपसृत्याब्रवीन्मित्र कुशलं ते । (५६।६)

मृगेणोक्तं कस् त्वम् । (५६।७)

स ब्रूते क्षुद्रबुद्धिनामा जम्बुको ऽहम् । (५६।८)

अत्रारण्ये बन्धुहीनो मृतवत् एकाकी निवसामि । (५६।९)

इदानीं त्वां मित्रम् आसाद्य पुनः सबन्धुर् जीवलोकं प्रविष्टो ऽस्मि । (५६।१०)

अधुना तवानुचरेण मया सर्वथा भवितव्यम् इति । (५६।११)

मृगेणोक्तमेवम् अस्तु । (५६।१२)

ततः पश्चाद् अस्तं गते सवितरि भगवति मरीचिमालिनि तौ मृगस्य वासभूमिं गतौ । (५६।१३)

तत्र चम्पकवृक्षशाखायां सुबुद्धिनामा काको मृगस्य चिरमित्रं निवसति । (५६।१४)

तौ दृष्ट्वा काको ऽवदत्सखे चित्राङ्ग को ऽयं द्वितीयः । (५६।१५)

मृगो ब्रूते मित्र अकस्माद् आगन्तुना सह मैत्री न युक्ता । (५६।१६)

तन् न भद्रम् आचरितम् । (५६।१७)

तथा चोक्तम् । (५६।१८)

अज्ञातकुलशीलस्य वासो देयो न कस्यचित् । (५६।१९)

मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्गवः ॥ (५६।२०)

तौ आहतुः कथम् एतत् । (५७।१)

काकः कथयति । (५७।२)

अस्ति भागीरथीतीरे गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान् पर्कटीवृक्षः तस्य कोटरे दैवदुर्विपाकात् गलितनखनयनो जरद्गवनामा गृध्रः प्रतिवसति । (५७।३)

अथ कृपया तज्जीवनाय तद्वृक्षवासिनः पक्षिणः स्वाहारात् किंचित् किंचिद् उद्धृत्य तस्मै ददति तेनासौ जीवति तेषां शावकरक्षां च करोति । (५७।४)

अथ कदाचित् दीर्घकर्णनामा मार्जारः पक्षिशावकान् भक्षयितुं तत्रागतः । (५७।५)

ततस् तम् आयान्तं दृष्ट्वा पक्षिशावकैर् भयार्तैः कोलाहलः कृतः । (५७।६)

तच् छ्रुत्वा जरद्गवेन उक्तं को ऽयम् आयाति दीर्घकर्णो गृध्रम् अवलोक्य सभयम् आह हा हतो ऽस्मि यतो ऽयं मां व्यापादयिष्यति । (५७।७)

अथवा । (५७।८)

तावद् भयस्य भेतव्यं यावद् भयम् अनागतम् । (५७।९)

आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद् यथोचितम् ॥ (५७।१०)

अधुनातिसंनिधाने पलायितुम् अक्षमः । (५८।१)

तद् यथा भवितव्यं तथा भवतु तावत् विश्वासम् उत्पाद्यास्य समीपम् उपगच्छामीत्य् आलोच्य तम् उपसृत्याब्रवीद् आर्य त्वाम् अभिवन्दे । (५८।२)

गृध्रो ऽवदत्कस् त्वम् । (५८।३)

सो ऽवदन्मार्जारो ऽहम् । (५८।४)

गृध्रो ब्रूते दूरम् अपसर नो चेत् हन्तव्यो ऽसि मया । (५८।५)

मार्जारो ऽवदच्छ्रूयतां तावत् मद्वचनम् । (५८।६)

ततो यद्य् अहं वध्यस् तदा हन्तव्यः । (५८।७)

यतः । (५८।८)

जातिमात्रेण किं कश्चिद् वध्यते पूज्यते क्वचित् । (५८।९)

व्यवहारं परिज्ञाय वध्यः पूज्यो ऽथवा भवेत् ॥ (५८।१०)

गृध्रो ब्रूते ब्रूहि किम् अर्थम् आगतो ऽसि । (५९।१)

सो ऽवदद् अहम् अत्र गङ्गातीरे नित्यस्नायी निरामिषाशी ब्रह्मचारी चान्द्रायणव्रतम् आचरंस् तिष्ठामि । (५९।२)

युष्मान् धर्मज्ञानरताः प्रेमविश्वासभूमयः इति पक्षिणः सर्वे सर्वदा ममाग्रे प्रस्तुवन्ति अतो भवद्भ्यो विद्यावयोवृद्धेभ्यो धर्मं श्रोतुम् इहागतः । (५९।३)

भवन्तश् चैतादृशा धर्मज्ञा यन् माम् अतिथिं हन्तुम् उद्यताः गृहस्थधर्मश् च एषः । (५९।४)

अराव् अप्य् उचितं कार्यम् आतिथ्यं गृहम् आगते । (५९।५)

छेत्तुम् अप्य् आगते छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥ (५९।६)

किं च यदि अन्नं नास्ति तदा सुप्रीतेनापि वचसा तावद् अतिथिः पूज्य एव । (६०।१)

तृणानि भूमिर् उदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता । (६०।२)

एतान्य् अपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ (६०।३)

अन्यच् च । (६१।१)

बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहम् आगतः । (६१।२)

तस्य पूजा विधातव्या सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥ (६१।३)

अपरं च । (६२।१)

निर्गुणेष्व् अपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । (६२।२)

न हि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश् चाण्डालवेश्मनः ॥ (६२।३)

अन्यच् च । (६३।१)

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते । (६३।२)

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति ॥ (६३।३)

अन्यच् च । (६४।१)

उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचो ऽपि गृहम् आगतः । (६४।२)

पूजनीयो यथायोग्यं सर्वदेवमयो ऽतिथिः ॥ (६४।३)

गृध्रो ऽवदन्मार्जारो हि मांसरुचिः । (६५।१)

पक्षिशावकाश् चात्र निवसन्ति । (६५।२)

तेनाहम् एव ब्रवीमि । (६५।३)

तच् छ्रुत्वा मार्जारो भूमिं स्पृष्ट्वा कर्णौ स्पृशति । (६५।४)

ब्रूते च मया धर्मशास्त्रं श्रुत्वा वीतरागेनेदं दुष्करं व्रतं चान्द्रायणम् अध्यवसितम् । (६५।५)

यतः परस्परं विवदमानानाम् अपि धर्मशास्त्राणाम् अहिंसा परमो धर्मः इत्य् अत्रैकमत्यम् । (६५।६)

यतः । (६५।७)

सर्वहिंसानिवृत्ता ये नराः सर्वसहाश् च ये । (६५।८)

सर्वस्याश्रयभूताश् च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (६५।९)

अन्यच् च । (६६।१)

एक एव सुहृद् धर्मो निधनेऽप्य् अनुयाति यः । (६६।२)

शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यद्धि गच्छति ॥ (६६।३)

किं च । (६७।१)

यो ऽत्ति यस्य यदा मांसम् उभयोः पश्यतान्तरम् । (६७।२)

एकस्य क्षणिका प्रीतिर् अन्यः प्राणैर् विमुच्यते ॥ (६७।३)

अपि च । (६८।१)

मर्तव्यम् इति यद् दुःखं पुरुषस्योपजायते । (६८।२)

शक्यस् तेनानुमानेन परो ऽपि परिरक्षितुम् ॥ (६८।३)

शृणु पुनः । (६९।१)

स्वच्छन्दवनजातेन शाकेनापि प्रपूर्यते । (६९।२)

अस्य दग्धोदरस्यार्थे कः कुर्यात् पातकं महत् ॥ (६९।३)

एवं विश्वास्य स मार्जारस् तरुकोटरे स्थितः । (७०।१)

ततो दिनेषु गच्छत्सु असौ पक्षिशावकान् आक्रम्य स्वकोटरम् आनीय प्रत्यहं खादति । (७०।२)

अथ येषाम् अपत्यानि खादितानि तैः शोकार्तैर् विलपद्भिर् इतस् ततो जिज्ञासा समारब्धा । (७०।३)

तत् परिज्ञाय मार्जारः कोटरान् निःसृत्य बहिः पलायितः । (७०।४)

पश्चात् पक्षिभिर् इतस् ततो निरूपयद्भिस् तत्र तरुकोटरे शावकाः खादिता इति सर्वैः पक्षिभिर् निश्चित्य च गृध्रो व्यापादितः । (७०।५)

अतो ऽहं ब्रवीम्यज्ञातकुलशीलस्य इत्यादि । (७०।६)

इत्य् आकर्ण्य स जम्बुकः सकोपम् आह मृगस्य प्रथमदर्शनदिने भवान् अपि अज्ञातकुलशील एव आसीत् । (७०।७)

तत् कथं भवता सह एतस्य स्नेहानुवृत्तिर् उत्तरोत्तरं वर्धते अथवा । (७०।८)

यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्यस् तत्राल्पधीर् अपि । (७०।९)

निरस्तपादपे देशे एरण्डो ऽपि द्रुमायते ॥ (७०।१०)

अन्यच् च । (७१।१)

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । (७१।२)

उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ (७१।३)

यथा चायं मृगो मम बन्धुस् तथा भवान् अपि । (७२।१)

मृगो ऽब्रवीत् कमनेन उत्तरोत्तरेण सर्वैर् एकत्र विश्रम्भालापैः सुखम् अनुभवद्भिः स्थीयताम् । (७२।२)

यतः । (७२।३)

न कश्चित् कस्यचिन् मित्रं न कश्चित् कस्यचिद् रिपुः । (७२।४)

व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस् तथा ॥ (७२।५)

काकेन उक्तमेवम् अस्तु । (७३।१)

अथ प्रातः सर्वे यथाभिमतदेशं गताः । (७३।२)

एकदा निभृतं शृगालो ब्रूते सखे मृग एतस्मिन्न् एव वनैकदेशे सस्यपूर्णं क्षेत्रम् अस्ति । (७३।३)

तद् अहं त्वां तत्र नीत्वा दर्शयामि । (७३।४)

तथा कृते सति मृगः प्रत्यहं तत्र गत्वा सस्यं खादति । (७३।५)

ततो दिनकतिपयेन क्षेत्रपतिना तद् दृष्ट्वा पाशास् तत्र योजिताः । (७३।६)

अनन्तरं पुनर् आगतो मृगः तत्र चरन् पाशैर् बद्धो ऽचिन्तयत्को माम् इतः कालपाशाद् इव व्याधपाशात् त्रातुं मित्राद् अन्यः समर्थः । (७३।७)

अत्रान्तरे जम्बुकस् तत्रागत्य उपस्थितो ऽचिन्तयत्फलितस् तावद् अस्माकं कपटप्रबन्धः । (७३।८)

मनोरथसिद्धिर् अपि बाहुल्यान् मे भविष्यति । (७३।९)

यतः एतस्य उत्कृत्यमानस्य मांसासृग्लिप्तानि अस्थीनि मया अवश्यं प्राप्तव्यानि । (७३।१०)

तानि च बाहुल्येन मम भोजनानि भविष्यन्ति । (७३।११)

स च मृगस् तं दृष्ट्वा उल्लासितो ब्रूते सखे छिन्द्धि तावन् मम बन्धनम् । (७३।१२)

सत्वरं त्रायस्व माम् । (७३।१३)

यतः । (७३।१४)

आपत्सु मित्रं जानीयाद् रणे शूरम् ऋणे शुचिम् । (७३।१५)

भार्यां क्षीणेषु वित्तेषु व्यसनेषु च बान्धवान् ॥ (७३।१६)

अपरं च । (७४।१)

उत्सवे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसंकटे । (७४।२)

राजद्वारे श्मशाने च यस् तिष्ठति स बान्धवः ॥ (७४।३)

जम्बुकः पाशं मुहुर् मुहुर् विलोक्याचिन्तयद्दृढस् तावद् अयं बन्धः । (७५।१)

ब्रूते च सखे स्नायुनिर्मिताः पाशाः । (७५।२)

तद् अद्य भट्टारकवारे कथम् एतान् दन्तैः स्पृशामि मित्र यदि चित्ते न अन्यथा मन्यसे तदा प्रभाते यत् त्वया वक्तव्यं तत् कर्तव्यम् इति । (७५।३)

अनन्तरं स काकः प्रदोषकाले मृगमनागतम् अवलोक्य इतस् ततो ऽन्विष्यन् तथाविधं तं दृष्ट्वा उवाच सखे किम् एतत् मृगेणोक्तम् अवधीरितसुहृद्वाक्यस्य फलम् एतत् । (७५।४)

तथा चोक्तम् । (७५।५)

सुहृदां हितकामानां यः शृणोति न भाषितम् । (७५।६)

विपत् संनिहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः ॥ (७५।७)

काको ब्रूते । (७६।१)

स वञ्चकः क्वास्ते । (७६।२)

मृगेणोक्तं मन्मांसार्थी तिष्ठत्य् अत्रैव । (७६।३)

काको ब्रूते मित्र उक्तम् एव मया पूर्वम् । (७६।४)

अपराधो न मे ऽस्तीति नैतद् विश्वासकारणम् । (७६।५)

विद्यते हि नृशंसेभ्यो भयं गुणवताम् अपि ॥ (७६।६)

दीपनिर्वाणगन्धं च सुहृद्वाक्यम् अरुन्धतीम् । (७७।१)

न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न पश्यन्ति गतायुषः ॥ (७७।२)

परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । (७८।१)

वर्जयेत् तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥ (७८।२)

ततः काको दीर्घं निःश्वस्य उवाचारे वञ्चक किं त्वया पापकर्मणा कृतम् । (७९।१)

यतः । (७९।२)

संलापितानां मधुरैर् वचोभिर् मिथ्योपचारैश् च वशीकृतानाम् । (७९।३)

आशावतां श्रद्दधतां च लोके किम् अर्थिनां वञ्चयितव्यम् अस्ति ॥ (७९।४)

अन्यच् च । (८०।१)

उपकारिणि विश्रब्धे शुद्धमतौ यः समाचरति पापम् । (८०।२)

तं जनम् असत्यसन्धं भगवति वसुधे कथं वहसि ॥ (८०।३)

दुर्जनेन समं सख्यं वैरं चापि न कारयेत् । (८१।१)

उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् ॥ (८१।२)

अथवा स्थितिर् इयं दुर्जनानाम् । (८२।१)

प्राक् पादयोः पतति खादति पृष्ठमांसं कर्णे फलं किम् अपि रौति शनैर् विचित्रम् । (८२।२)

छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्य् अशङ्कः सर्वं खलस्य चरितं मशकः करोति ॥ (८२।३)

तथा च । (८३।१)

दुर्जनः प्रियवादी च नैतद् विश्वासकारणम् । (८३।२)

मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदि हालाहलं विषम् ॥ (८३।३)

अथ प्रभाते स क्षेत्रपतिर् लगुडहस्तस् तं प्रदेशम् आगच्छन् काकेनावलोकितः । (८४।१)

तम् अवलोक्य काकेनोक्तम् । (८४।२)

सखे मृग त्वम् आत्मानं मृतवत् संदर्श्य वातेनोदरं पूरयित्वा पादान् स्तब्धीकृत्य तिष्ठ । (८४।३)

अहं तव चक्षुषी चञ्च्वा किम् अपि विलिखामि यदाहं शब्दं करोमि तदा त्वम् उत्थाय सत्वरं पलायिष्यसे । (८४।४)

मृगस् तथैव काकवचनेन स्थितः । (८४।५)

ततः क्षेत्रपतिना हर्षोत्फुल्ललोचनेन तथाविधो मृग आलोकितः । (८४।६)

अथासौ आः स्वयं मृतो ऽसि इत्य् उक्त्वा मृगं बन्धनात् मोचयित्वा पाशान् संवरीतुं सत्वरो बभूव । (८४।७)

ततः कियद् दूरे अन्तरिते क्षेत्रपतौ स मृगः काकस्य शब्दं श्रुत्वा सत्वरम् उत्थाय पलायितः । (८४।८)

तम् उद्दिश्य तेन क्षेत्रपतिना प्रकोपात् क्षिप्तेन लगुडेन शृगालो व्यापादितः । (८४।९)

तथा चोक्तम् । (८४।१०)

त्रिभिर् वर्षैस् त्रिभिर् मासैस् त्रिभिः पक्षैस् त्रिभिर् दिनैः । (८४।११)

अत्युत्कटैः पापपुण्यैर् इहैव फलम् अश्नुते ॥ (८४।१२)

अतो ऽहं ब्रवीमि भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिर् इत्यादि । (८५।१)

इति मृगवायसशृगालकथा । (८५।२)

काकः पुनर् आह । (८५।३)

भक्षितेनापि भवता नाहारो मम पुष्कलः । (८५।४)

त्वयि जीवति जीवामि चित्रग्रीव इवानघ ॥ (८५।५)

अन्यच् च । (८६।१)

तिरश्चाम् अपि विश्वासो दृष्टः पुण्यैककर्मणाम् । (८६।२)

सतां हि साधुशीलत्वात् स्वभावो न निवर्तते ॥ (८६।३)

किं च । (८७।१)

साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम् । (८७।२)

न हि तापयितुं शक्यं सागराम्भस् तृणोल्कया ॥ (८७।३)

हिरण्यको ब्रूते चपलस् त्वम् । (८८।१)

चपलेन सह स्नेहः सर्वथा न कर्तव्यः । (८८।२)

तथा चोक्तम् । (८८।३)

मार्जारो महिषो मेषः काकः कापुरुषस् तथा । (८८।४)

विश्वासात् प्रभवन्त्य् एते विश्वासस् तत्र नो हितः ॥ (८८।५)

किं चान्यत् । (८९।१)

शत्रुपक्षो भवान् अस्माकम् । (८९।२)

शत्रुणा संधिर् न विधेयम् । (८९।३)

उक्तं चैतत् । (८९।४)

शत्रुणा न हि संदध्यात् संश्लिष्टेनापि संधिना । (८९।५)

सुतप्तम् अपि पानीयं शमयत्य् एव पावकम् ॥ (८९।६)

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालंकृतो ऽपि सन् । (९०।१)

मणिना भूषितः सर्पः किम् असौ न भयंकरः ॥ (९०।२)

यद् अशक्यं न तच् छक्यं यच्छक्यं शक्यम् एव तत् । (९१।१)

नोदके शकटं याति न च नौर् गच्छति स्थले ॥ (९१।२)

अपरं च । (९२।१)

महताप्य् अर्थसारेण यो विश्वसिति शत्रुषु । (९२।२)

भार्यासु च विरक्तासु तदन्तं तस्य जीवनम् ॥ (९२।३)

लघुपतनको ब्रूते श्रुतं मया सर्वम् । (९३।१)

तथापि ममैतावन् एव संकल्पः । (९३।२)

यत् त्वया सह सौहृद्यम् अवश्यं करणीयम् इति । (९३।३)

अन्यथा अनाहारेणात्मानं तव द्वारि व्यापादयिष्यामीति । (९३।४)

तथा हि । (९३।५)

मृद्घटवत् सुखभेद्यो दुःसंधानश्च दुर्जनो भवति । (९३।६)

सुजनस् तु कनकघटवद् दुर्भेद्यश् चाशु संधेयः ॥ (९३।७)

किं च । (९४।१)

द्रवत्वात् सर्वलोहानां निमित्तान्मृगपक्षिणाम् । (९४।२)

भयाल् लोभाच् च मूर्खाणां सङ्गतः दर्शनात् सताम् ॥ (९४।३)

किं च । (९५।१)

नारिकेलसमाकारा दृश्यन्ते हि सुहृज्जनाः । (९५।२)

अन्ये बदरिकाकारा बहिर् एव मनोहराः ॥ (९५।३)

अन्यच् च । (९६।१)

स्नेहच्छेदेऽपि साधूनां गुणा नायान्ति विक्रियाम् । (९६।२)

भङ्गेऽपि हि मृणालानाम् अनुबध्नन्ति तन्तवः ॥ (९६।३)

अन्यच् च । (९७।१)

शुचित्वम् त्यागिता शौर्यं सामान्यं सुखदुःखयोः । (९७।२)

दाक्षिण्यं चानुरक्तिश् च सत्यता च सुहृद्गुणाः ॥ (९७।३)

एतैर् गुणैर् उपेतो भवदन्यो मया कः सुहृत् प्राप्तव्यः । (९८।१)

इत्यादि तद्वचनम् आकर्ण्य हिरण्यको बहिः निःसृत्याहाप्यायितो ऽहं भवताम् एतेन वचनामृतेन । (९८।२)

तथा चोक्तम् । (९८।३)

घर्मार्तं न तथा सुशीतलजलैः स्नानं न मुक्तावली न श्रीखण्डविलेपनम् सुखयति प्रत्यङ्गम् अप्य् अर्पितम् । (९८।४)

प्रीत्यै सज्जनभाषितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः सद्युक्त्या च परिष्कृतं सुकृतिनाम् आकृष्टिमन्त्रोपमम् ॥ (९८।५)

अन्यच् च । (९९।१)

रहस्यभेदो याच्ञा च नैष्ठुर्यं चलचित्तता । (९९।२)

क्रोधो निःसत्यता द्यूतम् एतन् मित्रस्य दूषणम् ॥ (९९।३)

अनेन वचनक्रमेण तत् एकम् अपि दूषणं त्वयि न लक्ष्यते । (१००।१)

यतः । (१००।२)

पटुत्वं सत्यवादित्वं कथायोगेन बुध्यते । (१००।३)

अस्तब्धत्वम् अचापल्यं प्रत्यक्षेनावगम्यते ॥ (१००।४)

अपरं च । (१०१।१)

अन्यथैव हि सौहार्दं भवेत् स्वच्छान्तरात्मनः । (१०१।२)

प्रवर्ततेऽन्यथा वाणी शाठ्योपहतचेतसः ॥ (१०१।३)

मनस्य् अन्यद् वचस्य् अन्यत् कर्मण्य् अन्यद् दुरात्मनाम् । (१०२।१)

मनस्य् एकं वचस्य् एकं कर्मण्य् एकं महात्मनाम् ॥ (१०२।२)

तद् भवतु भवतः अभिमतम् एव । (१०३।१)

इत्य् उक्त्वा हिरण्यको मैत्र्यं विधाय भोजनविशेषैर् वायसं संतोष्य विवरं प्रविष्टः । (१०३।२)

वायसो ऽपि स्वस्थानं गतः ततःप्रभृति तयोः अन्यो ऽन्याहारप्रदानेन कुशलप्रश्नैः विश्रम्भालापैश् च कियत्कालो ऽतिवर्तते । (१०३।३)

एकदा लघुपतनको हिरण्यकम् आह सखे वायसस्य कष्टतरलभ्याहारम् इदं स्थानम् । (१०३।४)

तद् एतत् परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुम् इच्छामि । (१०३।५)

हिरण्यको ब्रूते । (१०३।६)

स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः । (१०३।७)

इति विज्ञाय मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत् ॥ (१०३।८)

काको ब्रूते मित्र कापुरुषस्य वचनम् एतत् । (१०४।१)

यतः । (१०४।२)

स्थानम् उत्सृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत्पुरुषा गजाः । (१०४।३)

तत्रैव निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः ॥ (१०४।४)

अन्यच् च । (१०५।१)

को वीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा विदेशः स्मृतः यं देशं श्रयते तम् एव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । (१०५।२)

यद् दंष्ट्रानखलाङ्गुलप्रहरणः सिंहो वनं गाहते तस्मिन्न् एव हतद्विपेन्द्ररुधिरैस् तृष्णां छिनत्त्य् आत्मनः ॥ (१०५।३)

हिरण्यको ब्रूते मित्र क्व गन्तव्यम् तथा चोक्तम् । (१०६।१)

चलत्य् एकेन पादेन तिष्ठत्य् एकेन बुद्धिमान् । (१०६।२)

नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वम् आयतनं त्यजेत् ॥ (१०६।३)

वायसो ब्रूते मित्र अस्ति सुनिरूपितं स्थानम् । (१०७।१)

हिरण्यको ऽवदत्किं तत् । (१०७।२)

वायसः कथयत्यस्ति दण्डकारण्ये कर्पूरगौराभिधानं सरः । (१०७।३)

तत्र चिरकालोपार्जितः प्रियसुहृन् मे मन्थराभिधानः कूर्मः सहजधार्मिकः प्रतिवसति । (१०७।४)

पश्य मित्र । (१०७।५)

परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकरं नृणाम् । (१०७।६)

धर्मे स्वीयम् अनुष्ठानं कस्यचित् तु महात्मनः ॥ (१०७।७)

स च भोजनविशेषैर् मां संवर्धयिष्यति । (१०८।१)

हिरण्यको ऽप्य् आह तत् किम् अत्रावस्थाय मया कर्तव्यम् । (१०८।२)

यतः । (१०८।३)

यस्मिन् देशे न सम्मानो न वृत्तिर् न च बान्धवः । (१०८।४)

न च विद्यागमः कश्चित् तं देशं परिवर्जयेत् ॥ (१०८।५)

अपरं च । (१०९।१)

धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस् तु पञ्चमः । (१०९।२)

पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥ (१०९।३)

अपरं च । (११०।१)

लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता । (११०।२)

पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तत्र संस्थितिम् ॥ (११०।३)

अन्यच् च । (१११।१)

तत्र मित्र न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् । (१११।२)

ऋणदाता च वैद्यश् च श्रोत्रियः सजला नदी ॥ (१११।३)

अतो माम् अपि तत्र नय । (११२।१)

वायसो ऽवदद् एवम् अस्तु । (११२।२)

अथ वायसस् तेन मित्रेण सह विचित्रालापसुखेन तस्य सरसः समीपं ययौ । (११२।३)

ततो मन्थरो दूराद् एव लघुपतनकम् अवलोक्य उत्थाय यथोचितम् आतिथ्यं विधाय मूषिकस्याप्य् अतिथिसत्कारं चकार । (११२।४)

यतः । (११२।५)

बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहम् आगतः । (११२।६)

तस्य पूजा विधातव्या सर्वत्राभ्यागतो गुरुः ॥ (११२।७)

तथा । (११३।१)

गुरुर् अग्निर् द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । (११३।२)

पतिर् एको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः ॥ (११३।३)

अपरं च । (११४।१)

उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचो ऽपि गृहम् आगतः । (११४।२)

पूजनीयो यथायोग्यं सर्वदेवमयो ऽतिथिः ॥ (११४।३)

वायसो ऽवदत्सखे मन्थर सविशेषपूजाम् असमि विधेहि यतो ऽयं पुण्यकर्मणां धुरीणः कारुण्यरत्नाकरो हिरण्यकनामा मूषिकराजः । (११५।१)

एतस्य गुणस्तुतिं जिह्वासहस्रद्वयेनापि यदि सर्पराजः कदाचित् कर्तुं समर्थः स्यात् इत्य् उक्त्वा चित्रग्रीवोपाख्यानं वर्णितवान् । (११५।२)

ततो मन्थरः सादरं हिरण्यकं सम्पूज्याह भद्र आत्मनो निर्जनवनागमनकारणम् आख्यातुम् अर्हसि । (११५।३)

हिरण्यको ऽवदत्कथयामि श्रूयताम् । (११५।४)

अस्ति चम्पकाभिधानायां नगर्यां परिव्राजकाव् असथः । (११५।५)

तत्र चूडाकर्णो नाम परिव्राजकः प्रतिवसति । (११५।६)

स च भोजनावशिष्टभिक्षान्नसहितं भिक्षापात्रं नागदन्तके ऽवस्थाप्य स्वपिति । (११५।७)

अहं च तद् अन्नम् उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि । (११५।८)

अनन्तरं तस्य प्रियसुहृद् वीणाकर्णो नाम परिव्राजकः समायातः । (११५।९)

तेन सह नानाकथाप्रसङ्गावस्थितो मम त्रासार्थं जर्जरवंशखण्डेन चूडाकर्णो भूमिम् अताडयत् । (११५।१०)

तं तथाविधं दृष्ट्वा वीणाकर्ण उवाच सखे किम् इति मम कथाविरक्तो ऽन्यासक्तो भवान् । (११५।११)

यतः । (११५।१२)

मुखं प्रसन्नं विमला च दृष्टिः कथानुरागो मधुरा च वाणी । (११५।१३)

स्नेहो ऽधिकः सम्भ्रमदर्शनं च सदानुरक्तस्य जनस्य लक्ष्म ॥ (११५।१४)

अदृष्टिदानं कृतपूर्वनाशनम् आननं दुश्चरितानुकीर्तनम् । (११६।१)

कथाप्रसङ्गेन च नामविस्मृतिर् विरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ॥ (११६।२)

चूडाकर्णेनोक्तम् । (११७।१)

भद्र नाहं विरक्तः किंतु पश्य अयं मूषिको ममापकारी सदा पात्रस्थं भिक्षान्नम् उत्प्लुत्य भक्षयति । (११७।२)

वीणाकर्णो नागदन्तम् अवलोक्याह कथम् अयं मूषिकः स्वल्पबलो ऽप्य् एतावद् दूरम् उत्पतति तद् अत्र केनापि कारणेन भवितव्यम् । (११७।३)

क्षणं विचिन्त्य परिव्राजकेनोक्तम् । (११७।४)

कारणं चात्र धनबाहुल्यम् एव प्रतिभाति । (११७।५)

यतः । (११७।६)

धनवान् बलवान् लोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा । (११७।७)

प्रभुत्वं धनमूलं हि राज्ञाम् अप्य् उपजायते ॥ (११७।८)

ततः खनित्रम् आदाय तेन परिव्राजकेन विवरं खनित्वा चिरसंचितं मम धनं गृहीतम् । (११८।१)

ततः प्रभृति प्रत्यहं निजशक्तिहीनः सत्त्वोत्साहरहितः स्वाहारम् अप्य् उत्पादयितुम् अक्षमः सन्न् आसं मन्दं मन्दम् उपसर्पन् चूडाकर्णेनावलोकितः । (११८।२)

ततस् तेनोक्तम् । (११८।३)

धनेन बलवान् लोको धनाद् भवति पण्डितः । (११८।४)

पश्यैनं मूषिकं पापं स्वजातिसमतां गतम् ॥ (११८।५)

किं च । (११९।१)

अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । (११९।२)

क्रियाः सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ (११९।३)

अपरं च । (१२०।१)

यस्यार्थास् तस्य मित्राणि यस्यार्थास् तस्य बान्धवाः । (१२०।२)

यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥ (१२०।३)

अपरं च । (१२१।१)

अपुत्रस्य गृहं शून्यं सन्मित्ररहितस्य च । (१२१।२)

मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥ (१२१।३)

अपरं च । (१२२।१)

दारिद्र्यान् मरणाद् वापि दारिद्र्यम् अवरं स्मृतम् । (१२२।२)

अल्पक्लेशेन मरणं दारिद्र्यम् अतिदुःसहम् ॥ (१२२।३)

अन्यच् च । (१२३।१)

तानीन्द्रियाण्य् अविकलानि तद् एव नाम सा बुद्धिर् अप्रतिहता वचनं तद् एव । (१२३।२)

अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव अन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रम् एतत् ॥ (१२३।३)

एतत् सर्वम् आकर्ण्य मयालोचितं ममान्नावस्थानम् अयुक्तम् इदानीम् । (१२४।१)

तथा चोक्तम् । (१२४।२)

अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थे यत्ने च पौरुषे । (१२४।३)

मनस्विनो दरिद्रस्य वनाद् अन्यत् कुतः सुखम् ॥ (१२४।४)

अन्यच् च । (१२५।१)

मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति । (१२५।२)

अपि निर्वाणम् आयाति नानलो याति शीतताम् ॥ (१२५।३)

किं च । (१२६।१)

कुसुमस्तबकस्येव द्वे वृत्ती तु मनस्विनः । (१२६।२)

सर्वेषां मूर्ध्नि वा तिष्ठेद् विशीर्येत वनेऽथवा ॥ (१२६।३)

यच् चान्यस्मै एतद् वृत्तान्तकथनं तद् अप्य् अनुचितम् । (१२७।१)

यतः । (१२७।२)

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । (१२७।३)

वञ्चनं चापमानं च मतिमान् न प्रकाशयेत् ॥ (१२७।४)

यच् चात्रैव याच्ञया जीवनं तद् अप्य् अतीवगर्हितम् । (१२८।१)

यतः । (१२८।२)

वरं विभवहीनेन प्राणैः संतर्पितो ऽनलः । (१२८।३)

नोपचारपरिभ्रष्टः कृपणः प्रार्थ्यते जनः ॥ (१२८।४)

अन्यच् च । (१२९।१)

दारिद्र्याद्ध्रियम् एति ह्रीपरिगतः सत्त्वात् परिभ्रश्यते निःसत्त्वं परिभूयते परिभवान् निर्वेदम् आपद्यते । (१२९।२)

निर्विण्णः शुचम् एति शोकनिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते । (१२९।३)

निर्बुद्धिः क्षयम् एत्य् अहो निधनता सर्वापदाम् आस्पदम् ॥ (१२९।४)

किं च । (१३०।१)

वरं मौनं कार्यं न च वचनम् उक्तं यद् अनृतं वरं क्लैब्यं पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् । (१३०।२)

वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्व् अभिरुचिर् वरं भिक्षाशित्वं न च परधनास्वादनसुखम् ॥ (१३०।३)

वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुष्टवृषभो वरं वेश्या पत्नी न पुनर् अविनीता कुलवधूः । (१३१।१)

वरं वासो ऽरण्ये न पुनर् अविवेकाधिपपुरे वरं प्राणत्यागो न पुनर् अधमानाम् उपगमः ॥ (१३१।२)

अपि च । (१३२।१)

सेवेव मानम् अखिलं ज्योत्स्नेव तमो जरेव लावण्यम् । (१३२।२)

हरिहरकथेव दुरितं गुणशतम् अप्य् अर्थिता हरति ॥ (१३२।३)

तत् किम् अहं परपिण्डेन आत्मानं पोषयामि कष्टं भोः तद् अपि द्वितीयं मृत्युद्वारम् । (१३३।१)

अन्यच् च । (१३३।२)

रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी । (१३३।३)

यज् जीवति तन् मरणं यन् मरणं सो ऽस्य विश्रामः ॥ (१३३।४)

इत्य् आलोच्यापि लोभात् पुनर् अपि तदीयम् अन्नं ग्रहीतुं ग्रहम् अकरवम् । (१३४।१)

तथा चोक्तम् । (१३४।२)

लोभेन बुद्धिश् चलति लोभो जनयते तृषाम् । (१३४।३)

तृषार्तो दुःखम् आप्नोति परत्रेह च मानवः ॥ (१३४।४)

ततो ऽहं मन्दं मन्दम् उपसर्पंस् तेन वीणाकर्णेन जर्जरवंशखण्डेन ताडितश् चाचिन्तयम् । (१३५।१)

लुब्धो ह्य् असंतुष्टो नियतम् आत्मद्रोही भवति । (१३५।२)

तथा च । (१३५।३)

धनलुब्धो ह्य् असंतुष्टो ऽनियतात्माजितेन्द्रियः । (१३५।४)

सर्वा एवापदस् तस्य यस्य तुष्टं न मानसम् ॥ (१३५।५)

सर्वाः सम्पत्तयस् तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् । (१३६।१)

उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतेव भूः ॥ (१३६।२)

अपरं च । (१३७।१)

संतोषामृततृप्तानां यत् सुखं शान्तचेतसाम् । (१३७।२)

कुतस् तद्धनलुब्धानाम् इतश् चेतश् च धावताम् ॥ (१३७।३)

किं च । (१३८।१)

तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वम् अनुष्ठितम् । (१३८।२)

येनाशाः पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यम् अवलम्बितम् ॥ (१३८।३)

अपि च । (१३९।१)

असेवितेश्वरद्वारम् अदृष्टविरहव्यथम् । (१३९।२)

अनुक्तक्लीबवचनं धन्यं कस्यापि जीवनम् ॥ (१३९।३)

न योजनशतं दूरं वाह्यमानस्य तृष्णया । (१४०।१)

संतुष्टस्य करप्राप्तेऽप्य् अर्थे भवति नादरः ॥ (१४०।२)

तद् अत्र अवस्थोचितकार्यपरिच्छेदः श्रेयान् । (१४१।१)

को धर्मो भूतदया किं सौख्यं नित्यम् अरोगिना जगति । (१४१।२)

कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः ॥ (१४१।३)

तथा च । (१४२।१)

परिच्छेदो हि पाण्डित्यं यदापन्ना विपत्तयः । (१४२।२)

अपरिच्छेदकर्तॄणां विपदः स्युः पदे पदे ॥ (१४२।३)

तथा हि । (१४३।१)

त्यजेद् एकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । (१४३।२)

ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ (१४३।३)

अपरं च । (१४४।१)

पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् । (१४४।२)

विचार्यं खलु पश्यामि तत् सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ (१४४।३)

इत्य् आलोच्याहं निर्जनवनम् आगतः । (१४५।१)

यतः । (१४५।२)

वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं द्रुमालयः पत्त्रफलाम्बुभक्षितम् । (१४५।३)

तृणानि शय्या वसनं च वल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥ (१४५।४)

अतः । (१४६।१)

संसारविषयवृक्षस्य द्वे एव रसवत्फले । (१४६।२)

काव्यामृतरसास्वादः संगमः सज्जनैः सह ॥ (१४६।३)

अपरं च । (१४७।१)

सत्सङ्गः केशवे भक्तिर् गङ्गाम्भसि निमज्जनम् । (१४७।२)

असारे खलु संसारे त्रीणि साराणि भावयेत् ॥ (१४७।३)

मन्थर उवाच । (१४८।१)

अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीवेगोपमं यौवनम् आयुष्यं जलबिन्दुलोलचपलं फेनोपमं जीवनम् । (१४८।२)

धर्मं यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं पश्चात्तापहतो जरापरिणतः शोकाग्निना दह्यते ॥ (१४८।३)

युष्माभिर् अतिसंचयः कृतः । (१४९।१)

तस्यायं दोषः । (१४९।२)

शृणु । (१४९।३)

उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् । (१४९।४)

तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ (१४९।५)

अन्यच् च । (१५०।१)

यद् अधो ऽधः क्षितौ वित्तं निचखान मितम्पचः । (१५०।२)

तदधो निलयं गन्तुं चक्रे पन्थानम् अग्रतः ॥ (१५०।३)

यतः । (१५१।१)

निजसौख्यं निरुन्धानो यो धनार्जनम् इच्छति । (१५१।२)

परार्थभारवाहीव स क्लेशस्यैव भाजनम् ॥ (१५१।३)

तथा चोक्तम् । (१५२।१)

दानोपभोगहीनेन धनेन धनिनो यदि । (१५२।२)

भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ॥ (१५२।३)

यतः । (१५३।१)

धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते बलेन किं यश् च रिपून् न याधत्ते । (१५३।२)

श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत् किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥ (१५३।३)

अन्यच् च । (१५४।१)

असंभोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः । (१५४।२)

अस्येदम् इति सम्बन्धो हानौ दुःखेन गम्यते ॥ (१५४।३)

अपि च । (१५५।१)

न देवाय न विप्राय न बन्धुभ्यो न चात्मने । (१५५।२)

कृपणस्य धनं याति वह्नितस्करपार्थिवैः ॥ (१५५।३)

तथा चोक्तम् । (१५६।१)

दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञानम् अगर्वं क्षमान्वितं शौर्यम् । (१५६।२)

त्यागं सहितं च वित्तं दुर्लभम् एतच् चतुर् भद्रम् ॥ (१५६।३)

उक्तं च । (१५७।१)

कर्तव्यः संचयो नित्यं न तु कार्यो ऽतिसंचयः । (१५७।२)

अतिसंचयशीलो ऽयं धनुषा जम्बुको हतः ॥ (१५७।३)

ताव् आहतुः कथम् एतत् । (१५८।१)

मन्थरः कथयति । (१५८।२)

आसीत् कल्याणकटकवास्तव्यो भैरवो नाम व्याधः । (१५८।३)

स चैकदा मांसलुब्धो धनुर् आदाय मृगम् अन्विष्यन् विन्ध्याटवीमध्यं गतः । (१५८।४)

तत्र तेन मृग एको व्यापादितः । (१५८।५)

ततो मृगम् आदाय गच्छता तेन घोराकृतिः शूकरो दृष्टः । (१५८।६)

ततस् तेन मृगं भूमौ निधाय शूकरः शरेण हतः । (१५८।७)

शूकरेणाप्य् आगत्य प्रलयघनघोरगर्जनं कुर्वाणेन स व्याधो मुष्कदेशे हतः छिन्नद्रुम इव पपात । (१५८।८)

तथा चोक्तम् । (१५८।९)

जलम् अग्निर् विषं शस्तं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः । (१५८।१०)

निमित्तं किंचिद् आसाद्य देही प्राणैर् विमुच्यते ॥ (१५८।११)

अथ तयोः पादास्फालनेन एकः सर्पो ऽपि मृतः । (१५९।१)

अत्रान्तरे दीर्घरावो नाम जम्बुकः परिभ्रमन्नाहारार्थी तान् मृतान् मृगव्याधसर्पशूकरान् अपश्यत् । (१५९।२)

आलोक्याचिन्तयच् चाहो भाग्यम् अद्य महद् भोज्यं मे समुपस्थितम् । (१५९।३)

अथवा । (१५९।४)

अचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । (१५९।५)

सुखान्य् अपि तथा मन्ये दैवम् अत्रातिरिच्यते ॥ (१५९।६)

मासम् एकं नरो याति द्वौ मासौ मृगशूकरौ । (१६०।१)

अहिर् एकं दिनं याति अद्य भक्ष्यो धनुर्गुणः ॥ (१६०।२)

ततः प्रथमबुभुक्षायाम् इदं निःस्वादु कोदण्डलग्नं स्नायुबन्धनं खादामि इत्य् उक्त्वा तथाकरोत् । (१६१।१)

ततश् छिन्ने स्नायुबन्धने द्रुतम् उत्पतितेन धनुषा हृदि निर्भिन्नः स दीर्घरावः पञ्चत्वं गतः । (१६१।२)

अतो ऽहं ब्रवीमि कर्तव्यः संचयो नित्यम् इत्यादि । (१६१।३)

तथा च । (१६१।४)

यद् ददाति यद् अश्नाति तद् एव धनिनो धनम् । (१६१।५)

अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैर् अपि धनैर् अपि ॥ (१६१।६)

किं च । (१६२।१)

यद् ददासि विशिष्टेभ्यो यच् चाश्नासि दिने दिने । (१६२।२)

तत् ते वित्तम् अहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षसि ॥ (१६२।३)

यातु । (१६३।१)

किम् इदानीम् अतिक्रान्तोपवर्णनेन । (१६३।२)

यतः । (१६३।३)

नाप्राप्यम् अभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् । (१६३।४)

आपत्स्व् अपि न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥ (१६३।५)

तत् सखे सर्वदा त्वया सोत्साहेन भवितव्यम् । (१६४।१)

यतः । (१६४।२)

शास्त्राण्य् अधीत्यापि भवन्ति मूर्खा यस् तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् । (१६४।३)

सुचिन्तितं चौषधम् आतुराणां न नाममात्रेण करोत्य् अरोगम् ॥ (१६४।४)

अन्यच् च । (१६५।१)

न स्वल्पम् अप्य् अध्यवसायभीरोः करोति विज्ञानविधिर् गुणं हि । (१६५।२)

अन्धस्य किं हस्ततलस्थितो ऽपि प्रकाशयत्य् अर्थम् इह प्रदीपः ॥ (१६५।३)

तद् अत्र सखे दशाविशेषे शान्तिः करणीया । (१६६।१)

एतद् अप्य् अतिकष्टं त्वया न मन्तव्यम् । (१६६।२)

सुखम् आपतितं सेव्यं दुःखम् आपतितं तथा । (१६६।३)

चक्रवत् परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ (१६६।४)

अपरं च । (१६७।१)

निपानम् इव मण्डूकाः सरः पूर्णम् इवाण्डजाः । (१६७।२)

सोद्योगं नरम् आयान्ति विवशाः सर्वसम्पदः ॥ (१६७।३)

अपि च । (१६८।१)

उत्साहसम्पन्नम् अदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्व् असक्तम् । (१६८।२)

शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वासहेतोः ॥ (१६८।३)

विशेषतश् च । (१६९।१)

विनाप्य् अर्थैर् धीरः स्पृशति बहुमानोन्नतिपदं समायुक्तो ऽप्य् अर्थैः परिभवपदं याति कृपणः । (१६९।२)

स्वभावाद् उद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविषयां द्युतिं सैंहीं श्वा किं धृतकनकमालो ऽपि लभते ॥ (१६९।३)

किं च । (१७०।१)

धनवान् इति हि मदस् ते किं गतविभवो विषादम् उपयासि । (१७०।२)

करनिहतकन्दुकसमाः पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥ (१७०।३)

अन्यच् च । (१७१।१)

वृत्त्यर्थं नातिचेष्टते सा हि धात्रैव निर्मिता । (१७१।२)

गर्भाद् उत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ ॥ (१७१।३)

अपि च सखे शृणु । (१७२।१)

येन शुक्लीकृता हंसाः शुकाश् च हरितीकृताः । (१७२।२)

मयूराश् चित्रिता येन स ते वृत्तिं विधास्यति ॥ (१७२।३)

अपरं च सतां रहस्यं शृणु मित्र । (१७३।१)

जनयन्त्य् अर्जने दुःखं तापयन्ति विपत्तिषु । (१७३।२)

मोहयन्ति च सम्पत्तौ कथम् अर्थाः सुखावहाः ॥ (१७३।३)

अपरं च । (१७४।१)

धर्मार्धं यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता । (१७४।२)

प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनं वरम् ॥ (१७४।३)

यतः । (१७५।१)

यथामिषम् आकाशे पक्षिभिः श्वापदैर् भुवि । (१७५।२)

भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस् तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ (१७५।३)

अन्यच् च । (१७६।१)

राजतः सलिलाद् अग्नेश् चोरतः स्वजनाद् अपि । (१७६।२)

भयम् अर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृताम् इव ॥ (१७६।३)

तथा हि । (१७७।१)

जन्मनि क्लेशबहुले किं नु दुःखम् अतः परम् । (१७७।२)

इच्छासम्पद् यतो नास्ति यच् चेच्छा न निवर्तते ॥ (१७७।३)

अन्यच् च भ्रातः शृणु । (१७८।१)

धनं तावद् असुलभं लब्धं कृच्छ्रेण पाल्यते । (१७८।२)

लब्धनाशो यथा मृत्युस् तस्माद् एतन् न चिन्तयेत् ॥ (१७८।३)

सा तृष्णा चेत् परित्यक्ता को दरिद्रः क ईश्वरः । (१७९।१)

तस्याश् चेत् प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् ॥ (१७९।२)

अपरं च । (१८०।१)

यद् यद् एव हि वाञ्छेत ततो वाञ्छा प्रवर्तते । (१८०।२)

प्राप्त एवार्थतः सो ऽर्थो यतो वाञ्छा निवर्तते ॥ (१८०।३)

किं बहुना विश्रम्भालापैर् मयैव सहात्र कालो नीयताम् । (१८१।१)

यतः । (१८१।२)

आमरणान्ताः प्रणयाः कोपाश् च क्षणभङ्गुराः । (१८१।३)

परित्यागाश् च निःसङ्गा न भवन्ति महात्मनाम् ॥ (१८१।४)

इति श्रुत्वा लघुपतनको ब्रूते धन्यो ऽसि मन्थर सर्वथा आश्रयणीयो ऽसि । (१८२।१)

यतः । (१८२।२)

सन्त एव सतां नित्यम् आपदुद्धरणक्षमाः । (१८२।३)

गजानां पङ्कमग्नानां गजा एव धुरंधराः ॥ (१८२।४)

अपरं च । (१८३।१)

श्लाघ्यः स एको भुवि मानवानां स उत्तमः सत्पुरुषः स धन्यः । (१८३।२)

यस्यार्थिनो वा शरणागता वा नाशाभिभङ्गाद् विमुखाः प्रयान्ति ॥ (१८३।३)

तद् एवं ते स्वेच्छाहारविहारं कुर्वाणाः संतुष्टाः सुखं निवसन्ति स्म । (१८४।१)

अथ कदाचित् चित्राङ्गनामा मृगः केनापि त्रासितस् तत्रागत्य मिलितः । (१८४।२)

तत्पश्चाद् आयान्तं भयहेतुं संभाव्य मन्थरो जलं प्रविष्टः । (१८४।३)

मूषिकश् च विवरं गतः काको ऽपि उड्डीय वृक्षाग्रम् आरूढः । (१८४।४)

ततो लघुपतनकेन सुदूरं निरूप्य भयहेतुर् न को ऽप्य् अवलम्बितः । (१८४।५)

पश्चात् तद्वचनाद् आगत्य पुनः सर्वे मिलित्वा तत्रैवोपविष्टाः । (१८४।६)

मन्थरेणोक्तं भद्र मृग कुशलं ते स्वेच्छया उदकाद्याहारो ऽनुभूयताम् । (१८४।७)

अत्रावस्थानेन वनम् इदं सनाथीक्रियताम् । (१८४।८)

चित्राङ्गो ब्रूते लुब्धकत्रासितो ऽहं भवतां शरणम् आगतः । (१८४।९)

ततश् च । (१८४।१०)

भवद्भिः सह मित्रत्वम् इच्छामि । (१८४।११)

भवन्तश् च अनुकम्पयन्तु मैत्र्येण । (१८४।१२)

यतः । (१८४।१३)

लोभाद् वाथ भयाद् वापि यस् त्यजेच् छरणागतम् । (१८४।१४)

ब्रह्महत्यासमं तस्य पापम् आहुर् मनीषिणः ॥ (१८४।१५)

हिरण्यको ऽप्य् अवदन् मित्रत्वं तावद् अस्माभिः सह अयत्नेन निष्पन्नं भवतः । (१८५।१)

यतः । (१८५।२)

औरसं कृतसम्बन्धं तथा वंशक्रमागतम् । (१८५।३)

रक्षकं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥ (१८५।४)

तद् अत्र भवता स्वगृहनिर्विशेषेण स्थीयताम् । (१८६।१)

तच् छ्रुत्वा मृगः सानन्दो भूत्वा कृतस्वेच्छाहारः पानीयं पीत्वा जलासन्नवटतरुच्छायायाम् उपविष्टः । (१८६।२)

अथ मन्थरो ब्रूते सखे मृग केन त्रासितो ऽसि अस्मिन् निर्जने वने कदाचित् किं व्याधाः संचरन्ति । (१८६।३)

मृगेणोक्तमस्ति कलिङ्गविषये रुक्माङ्गदो नाम नृपतिः । (१८६।४)

स च दिग्विजयव्यापारक्रमेण आगत्य चन्द्रभागानदीतीरे समावेशितकटको वर्तते । (१८६।५)

प्रातश् च तेनात्रागत्य कर्पूरसरः समीपे भवितव्यम् इति व्याधानां मुखात् किंवदन्ती श्रूयते । (१८६।६)

तद् अत्रापि प्रातरवस्थानं भयहेतुकम् इत्य् आलोच्य यथा कार्यं तथा आरभ्यताम् । (१८६।७)

तच् छ्रुत्वा कूर्मः सभयम् आह मित्र जलाशयान्तरं गच्छामि । (१८६।८)

काकमृगाव् अपि उक्तवन्तौ मित्र एवम् अस्तु । (१८६।९)

हिरण्यको विमृश्याब्रवीत्पुनर् जलाशये प्राप्ते मन्थरस्य कुशलम् । (१८६।१०)

स्थले गच्छतो ऽस्य का विधा । (१८६।११)

अम्भांसि जलजन्तूनां दुर्गं दुर्गनिवासिनाम् । (१८६।१२)

स्वभूमिः श्वापदादीनां राज्ञां सैन्यं परं बलम् ॥ (१८६।१३)

उपायेन हि यच् छक्यं न तच् छक्यं पराक्रमैः । (१८७।१)

काकी कनकसूत्रेण कृष्णसर्पम् अघातयत् ॥ (१८७।२)

तद् यथा । (१८८।१)

अस्ति ब्रह्मारण्ये कर्पूरतिलको नाम हस्ती । (१८८।२)

तम् अवलोक्य सर्वे शृगालाश् चिन्तयन्ति स्म । (१८८।३)

यद्य् अयं केनाप्य् उपायेन म्रियते तदास्माकम् एतेन देहेन मासचतुष्टयस्य स्वेच्छाभोजनं भवेत् । (१८८।४)

ततस् तन्मध्याद् एकेन वृद्धशृगालेन प्रतिज्ञा कृता । (१८८।५)

मया बुद्धिप्रभावाद् अस्य मरणं साधयितव्यम् । (१८८।६)

अनन्तरं स वञ्चकः कर्पूरतिलकसमीपं गत्वा साष्टाङ्गपातं प्रणम्योवाच देव दृष्टिप्रसादं कुरु । (१८८।७)

हस्ती ब्रूते कस् त्वम् कुतः समायातः । (१८८।८)

सो ऽवदज्जम्बुको ऽहं सर्वैर् वनवासिभिः पशुभिर् मिलित्वा भवत्सकाशं प्रस्थापितः । (१८८।९)

यद् विना राज्ञा स्थातुं न युक्तम् । (१८८।१०)

तद् अत्राटवीराज्येऽभिषेक्तुं भवान् सर्वस्वामिगुणोपेतो निरूपितः । (१८८।११)

यतः । (१८८।१२)

कुलाचारजनाचारैर् अतिशुद्धः प्रतापवान् । (१८८।१३)

धार्मिको नीतिकुशलः स स्वामी युज्यते भुवि ॥ (१८८।१४)

अपरं च पश्य । (१८९।१)

राजानं प्रथमं विन्देत् ततो भार्यां ततो धनम् । (१८९।२)

राजन्य् असति लोकेऽस्मिन् कुतो भार्या कुतो धनम् ॥ (१८९।३)

अन्यच् च । (१९०।१)

पर्जन्य इव भूतानाम् आधारः पृथिवीपतिः । (१९०।२)

विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥ (१९०।३)

किं च । (१९१।१)

नियतविषयवर्ती प्रायशो दण्डयोगाज् जगति परवशेऽस्मिन् दुर्लभः साधुवृत्तेः । (१९१।२)

कृशम् अपि विकलं वा व्याधितं वाधनं वा पतिम् अपि कुलनारी दण्डभीत्याभ्युपैति ॥ (१९१।३)

तद् यथा लग्नवेला न चलति तथा कृत्वा सत्वरम् आगम्यतां देवेन । (१९२।१)

इत्य् उक्त्वा उत्थाय चलितः । (१९२।२)

ततो ऽसौ राज्यलाभाकृष्टः कर्पूरतिलकः शृगालदर्शितवर्त्मना धावन् महापङ्के निमग्नः । (१९२।३)

हस्तिनोक्तम् । (१९२।४)

सखे शृगाल किम् अधुना विधेयम् महापङ्के पतितो ऽहं म्रिये । (१९२।५)

परावृत्य पश्य । (१९२।६)

शृगालेन विहस्योक्तं देव मम पुच्छाग्रे हस्तं दत्त्वा उत्तिष्ठ । (१९२।७)

यस्मात् मद्विधस्य वचसि त्वया विश्वासः कृतः तस्य फलम् एतत् । (१९२।८)

तद् अनुभूयताम् अशरणं दुःखम् । (१९२।९)

तथा चोक्तम् । (१९२।१०)

यदासत्सङ्गरहितो भविष्यसि भविष्यसि । (१९२।११)

यदासज्जनगोष्ठीषु पतिष्यसि पतिष्यसि ॥ (१९२।१२)

ततो महापङ्के निमग्नो हस्ती शृगालैर् भक्षितः । (१९३।१)

अतो ऽहं ब्रवीम्युपायेन हि यच् छक्यम् इत्यादि । (१९३।२)

ततस् तद्धितवचनम् अवधीर्य महता भयेन विमुग्ध इव मन्थरस् तज्जलाशयम् उत्सृज्य प्रचलितः । (१९३।३)

ते ऽपि हिरण्यकादयः स्नेहाद् अनिष्टं शङ्कमानास् तम् अनुजग्मुः । (१९३।४)

ततः स्थले गच्छन् केनापि व्याधेन वने पर्यटता स मन्थरः प्राप्तः । (१९३।५)

स च तं गृहीत्वा उत्थाय धनुषि बद्ध्वा धन्यो ऽस्मीत्य् अभिधाय भ्रमणक्लेशात् क्षुत्पिपासाकुलः स्वगृहाभिमुखं प्रयातः । (१९३।६)

अथ ते मृगवायसमूषिकाः परं विषादम् उपगताः तम् अनुगच्छन्ति स्म । (१९३।७)

ततो हिरण्यको विलपति । (१९३।८)

एकस्य दुःखस्य न यावद् अन्तं गच्छाम्य् अहं पारम् इवार्णवस्य । (१९३।९)

तावद् द्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्व् अनर्था बहुलीभवन्ति ॥ (१९३।१०)

स्वभावजं तु यन् मित्रं भाग्येनैवाभिजायते । (१९४।१)

तदकृत्रिमसौहार्दम् आपत्स्व् अपि न मुञ्चति ॥ (१९४।२)

अपि च । (१९५।१)

न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे । (१९५।२)

विश्वासस् तादृशः पुंसां यादृङ् मित्रे स्वभावजे ॥ (१९५।३)

इति मुहुः विचिन्त्य प्राहाहो मे दुर्दैवम् । (१९६।१)

यतः । (१९६।२)

स्वकर्मसंतानविचेष्टितानि कालान्तरावर्तिशुभाशुभानि । (१९६।३)

इहैव दृष्टानि मयैव तानि जन्मान्तराणीव दशान्तराणि ॥ (१९६।४)

अथवा इत्थम् एवैतत् । (१९७।१)

कायः संनिहितापायः सम्पदः पदम् आपदाम् । (१९७।२)

समागमाः सापगमाः सर्वम् उत्पादि भङ्गुरम् ॥ (१९७।३)

पुनर् विमृश्याह । (१९८।१)

शोकारातिभयत्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् । (१९८।२)

केन रत्नम् इदं सृष्टं मित्रम् इत्य् अक्षरद्वयम् ॥ (१९८।३)

किं च । (१९९।१)

मित्रं प्रीतिरसायनं नयनयोर् आनन्दनं चेतसः पात्रं यत् सुखदुःखयोः समम् इदं पुण्यात्मना लभ्यते । (१९९।२)

ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुलास् ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकषग्रावा तु तेषां विपत् ॥ (१९९।३)

इति बहु विलप्य हिरण्यकश् चित्राङ्गलघुपतनकाव् आह यावद् अयं व्याधो वनान् न निःसरति तावन् मन्थरं मोचयितुं यत्नः क्रियताम् । (२००।१)

ताव् ऊचतुः सत्वरं यथाकार्यम् उपदिश । (२००।२)

हिरण्यको ब्रूते चित्राङ्गो जलसमीपं गत्वा मृतम् इवात्मानं निश्चेष्टं दर्शयतु । (२००।३)

काकश् च तस्योपरि स्थित्वा चञ्च्वा किम् अपि विलिखतु । (२००।४)

नूनम् अनेन लुब्धकेन मृगमांसार्थिना तत्र कच्छपं परित्यज्य सत्वरं गन्तव्यम् । (२००।५)

ततो ऽहं मन्थरस्य बन्धनं छेत्स्यामि । (२००।६)

संनिहिते लुब्धके भवद्भ्यां पलायितव्यम् । (२००।७)

ततश् चित्राङ्गलघुपतनकाभ्यां शीघ्रं गत्वा तथानुष्ठिते सति स व्याधः परिश्रान्तः पानीयं पीत्वा तरोर् अधस्ताद् उपविष्टः सन् तथाविधं मृगम् अपश्यत् । (२००।८)

ततः कच्छपं जलसमीपे निधाय कर्तरिकाम् आदाय प्रहृष्टमना मृगान्तिकं चलितः । (२००।९)

अत्रान्तरे हिरण्यकेन आगत्य मन्थरस्य बन्धनं छिन्नम् । (२००।१०)

छिन्नबन्धनः कूर्मः सत्वरं जलाशयं प्रविष्टः । (२००।११)

स च मृग आसन्नं तं व्याधं विलोक्योत्थाय द्रुतं पलायितः । (२००।१२)

प्रत्यावृत्त्य लुब्धको यावत् तरुतलम् आयाति तावत् कूर्मम् अपश्यन्न् अचिन्तयद् उचितम् एवैतत् । (२००।१३)

ममासमीक्ष्यकारिणः । (२००।१४)

यतः । (२००।१५)

यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते । (२००।१६)

ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टम् एव हि ॥ (२००।१७)

ततो ऽसौ स्वकर्मवशान् निराशः कटकं प्रविष्टः । (२०१।१)

मन्थरादयश् च सर्वे मुक्तापदः स्वस्थानं गत्वा यथासुखम् आस्थिताः । (२०१।२)

अथ राजपुत्रैः सानन्दम् उक्तं सर्वे श्रुतवन्तः सुखिनो वयम् । (२०१।३)

सिद्धं नः समीहितम् । (२०१।४)

विष्णुशर्मोवाच । (२०१।५)

एतद् भवताम् अभिलषितम् अपि सम्पन्नम् । (२०१।६)

अपरम् अपीदम् अस्तु । (२०१।७)

मित्रं यान्तु च सज्जना जनपदैर् लक्ष्मीः समालभ्यतां भूपालाः परिपालयन्तु वसुधां शश्वत् स्वधर्मे स्थिताः । (२०१।८)

आस्तां मानसतुष्टये सुकृतिनां नीतिर् नवोढेव वः कल्याणं कुरुतां जनस्य भगवांश् चन्द्रार्धचूडामणिः ॥ (२०१।९)