RSK, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
विषं व्योषं हरिद्राब्दं निम्बपत्रं विडङ्गकम् । (१।१)
viṣaṃ vyoṣaṃ haridrābdaṃ nimbapatraṃ viḍaṅgakam |
गुटी छागाम्बुना बद्धा स्याज्जया योगवाहिका ॥ (१।२)
guṭī chāgāmbunā baddhā syājjayā yogavāhikā ||
सूतार्कयोर्विषं गन्धं विङ्गंगाग्न्यब्दकेसरम् । (२।१)
sūtārkayorviṣaṃ gandhaṃ viṅgaṃgāgnyabdakesaram |
रेणुका ग्रन्थिकं बोलं सर्वेषां द्विगुणं गुडम् ॥ (२।२)
reṇukā granthikaṃ bolaṃ sarveṣāṃ dviguṇaṃ guḍam ||
कासे श्वासे क्षये गुल्मे प्रमेहे विषमज्वरे ॥ (३।२)
kāse śvāse kṣaye gulme pramehe viṣamajvare ||
शोके पाण्ड्वामये कुष्ठे ग्रहण्यर्शोभगन्दरे । (४।१)
śoke pāṇḍvāmaye kuṣṭhe grahaṇyarśobhagandare |
विजयागुटिका ह्येषा रुद्रप्रोक्ताधिका गुणैः ॥ (४।२)
vijayāguṭikā hyeṣā rudraproktādhikā guṇaiḥ ||
अङ्कोलाग्नी च गन्धोषणरसविषकं पित्तभाजं क्रमात् तत्सामुद्रं चार्कदुग्धैस्त्रिभिरथ पुटितं निम्बुतोयैर्विमर्द्य । (५।१)
aṅkolāgnī ca gandhoṣaṇarasaviṣakaṃ pittabhājaṃ kramāt tatsāmudraṃ cārkadugdhaistribhiratha puṭitaṃ nimbutoyairvimardya |
कृत्वा गुञ्जासमानाम् इषुशररसदिग्वह्निबाणेषुदिग्भिर् दद्याच्छ्लेष्मानिलार्शो ज्वरं जठरं कफेतां वटीं शङ्कराख्याम् ॥ (५।२)
kṛtvā guñjāsamānām iṣuśararasadigvahnibāṇeṣudigbhir dadyācchleṣmānilārśo jvaraṃ jaṭharaṃ kaphetāṃ vaṭīṃ śaṅkarākhyām ||
चिञ्चाक्षारपलं पटुव्रजपलं निम्बूरसैः कल्कितं तस्मिञ्छङ्खपलं प्रतप्तमसकृन्निर्वाप्य शीर्णावधिम् । (६।१)
ciñcākṣārapalaṃ paṭuvrajapalaṃ nimbūrasaiḥ kalkitaṃ tasmiñchaṅkhapalaṃ prataptamasakṛnnirvāpya śīrṇāvadhim |
हिङ्गुव्योषपलं रसामृतबलीन्निक्षिप्य निष्कांशकान् बद्धा शङ्खवटी क्षयग्रहणिकागुल्मांश्च शूलं जयेत् ॥ (६।२)
hiṅguvyoṣapalaṃ rasāmṛtabalīnnikṣipya niṣkāṃśakān baddhā śaṅkhavaṭī kṣayagrahaṇikāgulmāṃśca śūlaṃ jayet ||
रसं कृष्णाभया त्वक्षं वासा भार्गी क्रमोत्तरम् । (७।१)
rasaṃ kṛṣṇābhayā tvakṣaṃ vāsā bhārgī kramottaram |
कासं श्वासं क्षयं हिक्कां हन्त्येषा कासकर्तरी ॥ (८।२)
kāsaṃ śvāsaṃ kṣayaṃ hikkāṃ hantyeṣā kāsakartarī ||
व्योषग्रन्थि वचाग्नि हिंगु जरणद्वन्द्वं विषं निम्बुकं द्रावैर् आर्द्रकैर् असेर्विमृषितं तुल्यौ मरीचोपमा । (९।१)
vyoṣagranthi vacāgni hiṃgu jaraṇadvandvaṃ viṣaṃ nimbukaṃ drāvair ārdrakair aservimṛṣitaṃ tulyau marīcopamā |
वर्तिः सा विनिहन्ति शूलमखिलं सर्वाङ्गजं मारुतम् वह्निं चाशु करोति वाडवसमं सूर्यप्रभावाभिधा ॥ (९।२)
vartiḥ sā vinihanti śūlamakhilaṃ sarvāṅgajaṃ mārutam vahniṃ cāśu karoti vāḍavasamaṃ sūryaprabhāvābhidhā ||
एला सकर्पूरसिता सधात्री जातीफलं शाल्मलिगोक्षुरौ च । (१०।१)
elā sakarpūrasitā sadhātrī jātīphalaṃ śālmaligokṣurau ca |
सूतेन्द्रवङ्गायसभस्म सर्वम् एतत्समानं परिभावयेच्च ॥ (१०।२)
sūtendravaṅgāyasabhasma sarvam etatsamānaṃ paribhāvayecca ||
गुडूचिका शाल्मलिका कषायैर् निष्कार्धमाना मधुना ततश्च । (११।१)
guḍūcikā śālmalikā kaṣāyair niṣkārdhamānā madhunā tataśca |
बद्धा गुटी चन्द्रकलेति संज्ञा मेहेषु सर्वेषु नियोजनीया ॥ (११।२)
baddhā guṭī candrakaleti saṃjñā meheṣu sarveṣu niyojanīyā ||
क्षौद्रैः कोलमिता कार्या गुटी भोगपुरन्दरी ॥ (१३।२)
kṣaudraiḥ kolamitā kāryā guṭī bhogapurandarī ||
नरश्चटकवद् गच्छेच्छतवारं स्थिरेन्द्रियः ॥ (१४।२)
naraścaṭakavad gacchecchatavāraṃ sthirendriyaḥ ||
वङ्गं कासीसकं कृष्णा गुञ्जातुल्यार्द्रकाम्बुना । (१५।१)
vaṅgaṃ kāsīsakaṃ kṛṣṇā guñjātulyārdrakāmbunā |
त्रिफला विडङ्गसोमाभल्लातकवह्निविश्वानाम् । (१६।१)
triphalā viḍaṅgasomābhallātakavahniviśvānām |
अष्टौ शुक्लवचाया भागाः स्युः सद्विषस्यैकः । (१६।२)
aṣṭau śuklavacāyā bhāgāḥ syuḥ sadviṣasyaikaḥ |
एतत्सर्वं गोजलपिष्टं वटिकास्तु चणकाभाः । (१६।३)
etatsarvaṃ gojalapiṣṭaṃ vaṭikāstu caṇakābhāḥ |
छायाशुष्का देया त्रिद्व्येकचतुःक्रमाद् विज्ञैः ॥ (१६।४)
chāyāśuṣkā deyā tridvyekacatuḥkramād vijñaiḥ ||
सार्पविसूचिगदार्ते दुष्टाजीर्णहते त्रिदोषेऽपि । (१७।१)
sārpavisūcigadārte duṣṭājīrṇahate tridoṣe'pi |
सद्यो जीवति पुरुषो मृतोऽपि गुटिकाप्रभावेण ॥ (१७।२)
sadyo jīvati puruṣo mṛto'pi guṭikāprabhāveṇa ||
मूलेन पत्रेण फलेन वापि व्योषान्विता या कितवोद्भवेन । (१८।१)
mūlena patreṇa phalena vāpi vyoṣānvitā yā kitavodbhavena |
बद्धा गुटी सा सहसैव हन्ति सोन्माददोषत्रयदुष्टवातान् ॥ (१८।२)
baddhā guṭī sā sahasaiva hanti sonmādadoṣatrayaduṣṭavātān ||
कट्फलाम्बुगिलं कृष्णां हिङ्गुलं बोलटङ्कणम् । (१९।१)
kaṭphalāmbugilaṃ kṛṣṇāṃ hiṅgulaṃ bolaṭaṅkaṇam |
गरभृङ्गोषणं चूर्णं साज्यं वा तद्विषापहम् ॥ (२०।२)
garabhṛṅgoṣaṇaṃ cūrṇaṃ sājyaṃ vā tadviṣāpaham ||
रसराजशुल्वगन्धकसुरतिक्तैः पीतभृङ्गमरिचैश्च । (२१।१)
rasarājaśulvagandhakasuratiktaiḥ pītabhṛṅgamaricaiśca |
ब्राह्मीद्वितयरसाढ्या गुटिकाः कार्याश्चणकाभाः ॥ (२१।२)
brāhmīdvitayarasāḍhyā guṭikāḥ kāryāścaṇakābhāḥ ||
एका देया प्रथमं त्रिदोषविकलस्य मूर्छितस्यापि । (२२।१)
ekā deyā prathamaṃ tridoṣavikalasya mūrchitasyāpi |
अन्या मुहूर्तपरतः प्रहराद् अन्यापरा नैव ॥ (२२।२)
anyā muhūrtaparataḥ praharād anyāparā naiva ||
जीवति मृतोऽपि पुरुषस् त्रिदोषजान्विततन्द्रिकायुक्तः । (२३।१)
jīvati mṛto'pi puruṣas tridoṣajānvitatandrikāyuktaḥ |
श्रीनागार्जुनगदिता गुटिका मृतसंजीवनीख्याता ॥ (२३।२)
śrīnāgārjunagaditā guṭikā mṛtasaṃjīvanīkhyātā ||
वरा व्योषं वरं तुत्थं यष्टी वेल्लार्कवारिजम् । (२५।१)
varā vyoṣaṃ varaṃ tutthaṃ yaṣṭī vellārkavārijam |
रोध्रं रसाञ्जनं चूर्णं वर्तिः कार्या नभोऽम्बुना ॥ (२५।२)
rodhraṃ rasāñjanaṃ cūrṇaṃ vartiḥ kāryā nabho'mbunā ||
सद्योऽक्षिकोपं स्तन्येन तिमिरं रोध्रतोयतः । (२६।१)
sadyo'kṣikopaṃ stanyena timiraṃ rodhratoyataḥ |
किंशुकस्य रसाद्धन्ति बिल्लं पुष्पं च रक्तताम् ॥ (२६।२)
kiṃśukasya rasāddhanti billaṃ puṣpaṃ ca raktatām ||
व्योषं वरा वरं हिङ्गु तिक्तोग्रा नक्तमालकः । (२८।१)
vyoṣaṃ varā varaṃ hiṅgu tiktogrā naktamālakaḥ |
गौरी कटु त्वजामूत्रैश् छायाशुष्का गुटीकृता ॥ (२८।२)
gaurī kaṭu tvajāmūtraiś chāyāśuṣkā guṭīkṛtā ||
नक्तान्ध्यं तिमिरं हन्ति दोषं भूतादिकं भ्रमम् ॥ (२९।२)
naktāndhyaṃ timiraṃ hanti doṣaṃ bhūtādikaṃ bhramam ||
एकद्वित्रिचतुर्थाख्यं मञ्जनाज् ज्वरमेव च । (३०।१)
ekadvitricaturthākhyaṃ mañjanāj jvarameva ca |
सन्निपातं त्वचैतन्यं नाशयेत् सुप्रचेतनम् ॥ (३०।२)
sannipātaṃ tvacaitanyaṃ nāśayet supracetanam ||
सैन्धवेन युक्तं वज्रीक्षीरम् अग्निविपाचितम् । (३१।१)
saindhavena yuktaṃ vajrīkṣīram agnivipācitam |
द्विवल्लमुष्णकैः पीतं विरेकाज्ज्वरनाशनम् ॥ (३१।२)
dvivallamuṣṇakaiḥ pītaṃ virekājjvaranāśanam ||
गव्येन पयसा पीतं कर्षार्धं वान्तिकारकम् ॥ (३२।२)
gavyena payasā pītaṃ karṣārdhaṃ vāntikārakam ||
सूतेन्द्रं बलितालकं च कुनटी खल्वे समांशं दिनं सौवीरेण विमर्द्य तेन वसनं वर्तीकृतं लेपयेत् । (३३।१)
sūtendraṃ balitālakaṃ ca kunaṭī khalve samāṃśaṃ dinaṃ sauvīreṇa vimardya tena vasanaṃ vartīkṛtaṃ lepayet |
तैलेन प्रविलेपितं च बहुशो वह्निं ततो दीपयेत् तस्माद्यद्गलितं तु तैलमसितं तेनाङ्गलेपः कृतः ॥ (३३।२)
tailena pravilepitaṃ ca bahuśo vahniṃ tato dīpayet tasmādyadgalitaṃ tu tailamasitaṃ tenāṅgalepaḥ kṛtaḥ ||
जङ्घाबाहुकराग्रपादशिरसां कम्पानशेषाञ्जयेत् कुष्ठं तीव्रभगन्दरं व्रणगणान्रोगान्महागृध्रसीम् । (३४।१)
jaṅghābāhukarāgrapādaśirasāṃ kampānaśeṣāñjayet kuṣṭhaṃ tīvrabhagandaraṃ vraṇagaṇānrogānmahāgṛdhrasīm |
अन्यान् रोगगणांश्च वातजनितान्नाडीव्रणान्दुस्तरान् । (३४।२)
anyān rogagaṇāṃśca vātajanitānnāḍīvraṇāndustarān |
विख्यातं भुवनत्रये गदहरं वातारितैलं महत् ॥ (३४।३)
vikhyātaṃ bhuvanatraye gadaharaṃ vātāritailaṃ mahat ||
कर्णरोगं निहन्त्याशु लेपनाच्छिरसो गदान् । (३७।१)
karṇarogaṃ nihantyāśu lepanācchiraso gadān |
नाम्ना कर्णामृतं तैलं ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम् ॥ (३७।२)
nāmnā karṇāmṛtaṃ tailaṃ brahmaṇā nirmitaṃ svayam ||
कस्तूरीन्दुश्च बाह्लीकं नखं मांसी च सर्जकम् । (३८।१)
kastūrīnduśca bāhlīkaṃ nakhaṃ māṃsī ca sarjakam |
मुस्तागुरु सिता सर्वं क्रमवृद्धं समं पुरम् ॥ (३८।२)
mustāguru sitā sarvaṃ kramavṛddhaṃ samaṃ puram ||
स्तोकं स्तोकं क्षिपेत्तैलं दिनैकमथ कुट्टयेत् । (३९।१)
stokaṃ stokaṃ kṣipettailaṃ dinaikamatha kuṭṭayet |
वर्तिं निर्वापयेत् दीप्तां दिव्यं धूमं विमुञ्चति ॥ (३९।२)
vartiṃ nirvāpayet dīptāṃ divyaṃ dhūmaṃ vimuñcati ||
सर्वदेवप्रियः सर्वः मन्त्रसिद्धिप्रदायकः । (४०।१)
sarvadevapriyaḥ sarvaḥ mantrasiddhipradāyakaḥ |
स्नाने वस्त्रे रतागारे धूपोऽयं राजवल्लभः । (४०।२)
snāne vastre ratāgāre dhūpo'yaṃ rājavallabhaḥ |
भ्वग्नितिथिमिते वर्षे चामुण्डो योगिनीपुरे । (४०।३)
bhvagnitithimite varṣe cāmuṇḍo yoginīpure |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.