Chapter 9
Select a line for its word-by-word analysis.
व्यतिपातविष्टिवैधृतिपापग्रहलग्नवर्गदिवसेषु । (१।१)
vyatipātaviṣṭivaidhṛtipāpagrahalagnavargadivaseṣu |
हुत्वानलं नमस्कृत्य देवताः स्वस्ति वाच्य विप्रांश् च । (२।१)
hutvānalaṃ namaskṛtya devatāḥ svasti vācya viprāṃś ca |
ध्यायन् दिगीशम् अविलम्बितं व्रजेद् भूपतिः सुमनाः ॥ (२।२)
dhyāyan digīśam avilambitaṃ vrajed bhūpatiḥ sumanāḥ ||
कार्यवशात् स्वयम् अगमं भूभर्तुः केचिद् आहुर् आचार्याः । (३।१)
kāryavaśāt svayam agamaṃ bhūbhartuḥ kecid āhur ācāryāḥ |
छत्त्रायुधाद्यम् इष्टं वैजयिकं निर्गमे कुर्यात् ॥ (३।२)
chattrāyudhādyam iṣṭaṃ vaijayikaṃ nirgame kuryāt ||
नाकालवर्षवित्स्तनिते ष्ठिष्टकथञ्चिद् अपि मानम् । (४।१)
nākālavarṣavitstanite ṣṭhiṣṭakathañcid api mānam |
आ सप्ताहाद् दिव्यान्तरिक्षभौमैस् तथोत्पातैः ॥ (४।२)
ā saptāhād divyāntarikṣabhaumais tathotpātaiḥ ||
दक्षिणपार्श्वस्पन्दनम् इष्टं हृदयं विहाय पृष्ठं च । (५।१)
dakṣiṇapārśvaspandanam iṣṭaṃ hṛdayaṃ vihāya pṛṣṭhaṃ ca |
मनसश् चागमशुद्धिः श्लोकश् चायं मुनिभिर् उक्तः ॥ (५।२)
manasaś cāgamaśuddhiḥ ślokaś cāyaṃ munibhir uktaḥ ||
आरोहति क्षितिपतौ विनयोपपन्नो यात्रानुगो ऽन्यतुरगं प्रतिहेषितश् च । (७।१)
ārohati kṣitipatau vinayopapanno yātrānugo 'nyaturagaṃ pratiheṣitaś ca |
वक्त्रेण वा स्पृशति दक्षिणम् आत्मपार्श्वं यो ऽश्वः स भर्तुर् अचिरात् प्रचिनोति लक्ष्मीम् ॥ (७।२)
vaktreṇa vā spṛśati dakṣiṇam ātmapārśvaṃ yo 'śvaḥ sa bhartur acirāt pracinoti lakṣmīm ||
मुहुर्मुहुर् मूत्रशकृत् करोति न ताड्यमानो ऽप्य् अनुलोमयायी । (८।१)
muhurmuhur mūtraśakṛt karoti na tāḍyamāno 'py anulomayāyī |
अकार्यभीतो ऽश्रुविलोचनश् च शिवं न भर्तुस् तुरगो ऽभिधत्ते ॥ (८।२)
akāryabhīto 'śruvilocanaś ca śivaṃ na bhartus turago 'bhidhatte ||
स्खलितगतिर् अकस्मात् त्रस्तकर्णो ऽतिदीनः श्वसति मृदु सुदीर्घं न्यस्तहस्तः पृथिव्याम् । (९।१)
skhalitagatir akasmāt trastakarṇo 'tidīnaḥ śvasati mṛdu sudīrghaṃ nyastahastaḥ pṛthivyām |
द्रुतमुकुलितदृष्टिः स्वप्नशीलो विकोमो भयकृद् अहितभक्षी नैकशो ऽसृक्शकृत्कृत् ॥ (९।२)
drutamukulitadṛṣṭiḥ svapnaśīlo vikomo bhayakṛd ahitabhakṣī naikaśo 'sṛkśakṛtkṛt ||
वल्मीकस्थाणुगुल्मतृणतरुमथनः स्वेच्छया हृष्टदृष्टिर् यायाद् यात्रानुलोमं त्वरितपदगतिर् वक्त्रम् उन्नम्य चोच्चैः । (१०।१)
valmīkasthāṇugulmatṛṇatarumathanaḥ svecchayā hṛṣṭadṛṣṭir yāyād yātrānulomaṃ tvaritapadagatir vaktram unnamya coccaiḥ |
कक्षासन्नाहकाले जनयति सुमहच्छीकरं वृहंते वा तत्कालं वा मदाप्तौ जयकृद् अथ रदं वेष्टयन् दक्षिणं च ॥ (१०।२)
kakṣāsannāhakāle janayati sumahacchīkaraṃ vṛhaṃte vā tatkālaṃ vā madāptau jayakṛd atha radaṃ veṣṭayan dakṣiṇaṃ ca ||
सिद्धार्थकादर्शपयोञ्जनानि बद्धैकपश्वामिषपूर्णकुम्भाः । (११।१)
siddhārthakādarśapayoñjanāni baddhaikapaśvāmiṣapūrṇakumbhāḥ |
दधिमधुघृतरोचनाकुमार्यो ध्वजकनकाम्बुजभद्रपीठशङ्खाः । (१२।१)
dadhimadhughṛtarocanākumāryo dhvajakanakāmbujabhadrapīṭhaśaṅkhāḥ |
सितवृषकुसुमाम्बराणि मीना द्विजगणिकाप्तजनाश् च चारुवेषाः ॥ (१२।२)
sitavṛṣakusumāmbarāṇi mīnā dvijagaṇikāptajanāś ca cāruveṣāḥ ||
ज्वलितशिखिफलाक्षतेक्षुभक्षा द्विरदमृदङ्कुशचामरायुधानि । (१३।१)
jvalitaśikhiphalākṣatekṣubhakṣā dviradamṛdaṅkuśacāmarāyudhāni |
मरकतकुरविन्दपद्मरागस्फटिकमणिप्रमुखाश् च रत्नभेदाः ॥ (१३।२)
marakatakuravindapadmarāgasphaṭikamaṇipramukhāś ca ratnabhedāḥ ||
स्वयम् अथ रचितान्य् अयत्नतो वा यदि कथितानि भवन्ति मङ्गलानि । (१४।१)
svayam atha racitāny ayatnato vā yadi kathitāni bhavanti maṅgalāni |
स जयति सकलां ततो धरित्रीं ग्रहणदृगालभनश्रुतैर् उपास्य ॥ (१४।२)
sa jayati sakalāṃ tato dharitrīṃ grahaṇadṛgālabhanaśrutair upāsya ||
कर्पासौषधकृष्णधान्यलवणक्लीबास्थितैलं वसा पङ्काङ्गारगुडाहिचर्मशकृतः क्लेशाय सव्याधिताः । (१५।१)
karpāsauṣadhakṛṣṇadhānyalavaṇaklībāsthitailaṃ vasā paṅkāṅgāraguḍāhicarmaśakṛtaḥ kleśāya savyādhitāḥ |
मत्तोन्मत्तजडीकृतान्धबधिरक्षुत्क्षामतक्रारयो मुण्डाभ्यक्तविमुक्तकेशपतिताः काषायिनश् चाशुभाः ॥ (१५।२)
mattonmattajaḍīkṛtāndhabadhirakṣutkṣāmatakrārayo muṇḍābhyaktavimuktakeśapatitāḥ kāṣāyinaś cāśubhāḥ ||
पटुपटहमृदङ्गशङ्खभेरीपणवरवं सपताकतोरणाग्रम् । (१६।१)
paṭupaṭahamṛdaṅgaśaṅkhabherīpaṇavaravaṃ sapatākatoraṇāgram |
प्रचुरकुसुमतोयशान्तरेणुं सुरभिसुवेषजनं भजेच् च मार्गम् ॥ (१६।२)
pracurakusumatoyaśāntareṇuṃ surabhisuveṣajanaṃ bhajec ca mārgam ||
यान्य् अत्र मङ्गलामङ्गलानि निर्गच्छतां प्रदिष्टानि । (१७।१)
yāny atra maṅgalāmaṅgalāni nirgacchatāṃ pradiṣṭāni |
स्वप्नेष्व् अपि तानि शुभाशुभानि विड्लेपनं धन्यम् ॥ (१७।२)
svapneṣv api tāni śubhāśubhāni viḍlepanaṃ dhanyam ||
मृदुर् अनुकूलः स्निग्धपवनः तद्वद् वीनाश् च शस्यन्ते । (१८।१)
mṛdur anukūlaḥ snigdhapavanaḥ tadvad vīnāś ca śasyante |
ललाटं धनुर् अथेन्द्रंन शुभदम् अन्यत्र शस्तंफलम् ॥ (१८।२)
lalāṭaṃ dhanur athendraṃna śubhadam anyatra śastaṃphalam ||
पुन्नामानछुछुगृहगोधिकपिंगला शिवा श्यामा । (१९।१)
punnāmānachuchugṛhagodhikapiṃgalā śivā śyāmā |
स्त्रीसंज्ञा भासभषकपिञ्जलाप्लवकम्बुकिंत्सका । (२०।१)
strīsaṃjñā bhāsabhaṣakapiñjalāplavakambukiṃtsakā |
शिखिश्रीकष्ठपयीकरुरुश्येनाश् च दक्षिणाङ्ग ॥ (२०।२)
śikhiśrīkaṣṭhapayīkaruruśyenāś ca dakṣiṇāṅga ||
कीर्तनम् इष्टं चाषकशशगोधाहिसूकरजातीनाम् । (२२।१)
kīrtanam iṣṭaṃ cāṣakaśaśagodhāhisūkarajātīnām |
रुतदर्शनं त्व् अधन्यं विपरीतं वानरर्क्षानाम् ॥ (२२।२)
rutadarśanaṃ tv adhanyaṃ viparītaṃ vānararkṣānām ||
मृगविहगा शस्यन्ते प्रदक्षिणं विषमसंख्यया च मृगाः । (२३।१)
mṛgavihagā śasyante pradakṣiṇaṃ viṣamasaṃkhyayā ca mṛgāḥ |
नृपदर्शने गमणवत् तद्विपरीता प्रवेशे तु ॥ (२३।२)
nṛpadarśane gamaṇavat tadviparītā praveśe tu ||
आक्षेपशीलः पुरुषाविधायी विरक्तभृत्यः परदारगामी । (२४।१)
ākṣepaśīlaḥ puruṣāvidhāyī viraktabhṛtyaḥ paradāragāmī |
लुब्धो ऽसहायो व्यसनी कृतघ्नः स्थितिप्रभेत्ता करशीर्णराष्ट्रः ॥ (२४।२)
lubdho 'sahāyo vyasanī kṛtaghnaḥ sthitiprabhettā karaśīrṇarāṣṭraḥ ||
विस्रम्भहा क्रोधवशे नृशंसे क्षुद्रा प्रमादी न बहुश्रुताश् च । (२५।१)
visrambhahā krodhavaśe nṛśaṃse kṣudrā pramādī na bahuśrutāś ca |
दिव्यान्तरिक्षक्षितिजैर् विकारैर् निपीडितः स दैवहीनः ॥ (२५।२)
divyāntarikṣakṣitijair vikārair nipīḍitaḥ sa daivahīnaḥ ||
अतो विपर्यस्तगुणेन राज्ञा तादृग्विधो ऽरिस् त्व् अभियुक्तमात्रः । (२६।१)
ato viparyastaguṇena rājñā tādṛgvidho 'ris tv abhiyuktamātraḥ |
तरुर् घुणैर् जग्ध इवात्तकार्यो महान् अपि क्षिप्रम् उपैति भङ्गाः ॥ (२६।२)
tarur ghuṇair jagdha ivāttakāryo mahān api kṣipram upaiti bhaṅgāḥ ||
तद्विष्टप्रवरनरप्रतापहीना नीशौर्या वरवारणाश्वयोधमुखाः । (२७।१)
tadviṣṭapravaranarapratāpahīnā nīśauryā varavāraṇāśvayodhamukhāḥ |
सोत्पातप्रकृतिविपर्यायानयाता शोकार्ता रिपुबलम् आशुर् याति सेनाः ॥ (२७।२)
sotpātaprakṛtiviparyāyānayātā śokārtā ripubalam āśur yāti senāḥ ||
संग्रामे वम् अमरप्रसादा ज्येष्यामो रिपुबलम् आश्व् असंशयेन । (२८।१)
saṃgrāme vam amaraprasādā jyeṣyāmo ripubalam āśv asaṃśayena |
यस्यैवं भवति बले जनप्रवादाः स्वल्पो ऽपि प्रवरबलं निहन्ति राजा ॥ (२८।२)
yasyaivaṃ bhavati bale janapravādāḥ svalpo 'pi pravarabalaṃ nihanti rājā ||
पुरं रिपोर् भूमिपतिनिहन्याच् छत्रोर् अनिष्टग्रहदिटिविष्टिः । (२९।१)
puraṃ ripor bhūmipatinihanyāc chatror aniṣṭagrahadiṭiviṣṭiḥ |
युद्धस्य यात्रासम एव कालः कूरेषु लग्नेषु च कूटायुधः ॥ (२९।२)
yuddhasya yātrāsama eva kālaḥ kūreṣu lagneṣu ca kūṭāyudhaḥ ||
अन्तर्मुखाः पौरभयं विहंगाः प्रकारसंस्था विनिवेदयन्ति । (३०।१)
antarmukhāḥ paurabhayaṃ vihaṃgāḥ prakārasaṃsthā vinivedayanti |
आगन्तुनाशाय बहिर्मुखास् ते तुल्यं विहंगैः सरमात्मजैश् च ॥ (३०।२)
āgantunāśāya bahirmukhās te tulyaṃ vihaṃgaiḥ saramātmajaiś ca ||
केतूल्कार्कजराहुकीलककुजा बिम्बप्रविष्टा यतः सूर्येन्द्वोः परिवेषखण्डम् अथवा दृश्येत यस्यां दिशि । (३१।१)
ketūlkārkajarāhukīlakakujā bimbapraviṣṭā yataḥ sūryendvoḥ pariveṣakhaṇḍam athavā dṛśyeta yasyāṃ diśi |
क्रोष्टुश्वात्तिपिपीलिकाशशमृगधाक्षदयो वा पुरे सैन्ये वापि यतो विशन्ति हि ततः शत्रोः पुरं घातयेत् ॥ (३१।२)
kroṣṭuśvāttipipīlikāśaśamṛgadhākṣadayo vā pure sainye vāpi yato viśanti hi tataḥ śatroḥ puraṃ ghātayet ||
पातालर्क्षे राहुकेतवो पुरे ऽरेतोयोच्छित्तिः सालपातश् च कार्यः । (३२।१)
pātālarkṣe rāhuketavo pure 'retoyocchittiḥ sālapātaś ca kāryaḥ |
जामित्रस्थे भूमिजास्यांशके वा पुत्रेणेन्दोर् वीक्षिते ऽग्निः प्रदेयः ॥ (३२।२)
jāmitrasthe bhūmijāsyāṃśake vā putreṇendor vīkṣite 'gniḥ pradeyaḥ ||
परविषयपुराप्तौ साधुदेवद्विजस्वां कुलजनवनितांश् च क्ष्माधिपो नोपरुन्ध्यात् । (३३।१)
paraviṣayapurāptau sādhudevadvijasvāṃ kulajanavanitāṃś ca kṣmādhipo noparundhyāt |
विगजतुरशस्त्रानार्तभीतांश् च हन्याच् छुभतिथिदिवसर्क्षे हृष्टसैन्ये विशेत् तु ॥ (३३।२)
vigajaturaśastrānārtabhītāṃś ca hanyāc chubhatithidivasarkṣe hṛṣṭasainye viśet tu ||
दिग्दाहक्षतजरजो ऽश्मवृष्टिपातैः निर्घातक्षितिचलनादिवैकृतैश् च । (३४।१)
digdāhakṣatajarajo 'śmavṛṣṭipātaiḥ nirghātakṣiticalanādivaikṛtaiś ca |
युद्धान्ते मृगशकुनैश् च दीप्तनादैः नो भद्रं भवति जिते परि पार्थिवस्य ॥ (३४।२)
yuddhānte mṛgaśakunaiś ca dīptanādaiḥ no bhadraṃ bhavati jite pari pārthivasya ||
शुभा मृगपतत्रिणो मृदुसमीरणो दह्लादकृत ग्रहाः स्थूटामरीचयो द्विगतरेणुदिन्दलः । (३५।१)
śubhā mṛgapatatriṇo mṛdusamīraṇo dahlādakṛta grahāḥ sthūṭāmarīcayo dvigatareṇudindalaḥ |
यद् अन्यम् अपि विकृतै न विजयावसाने भवेत् तदा सुखम् अकण्टकं नृपतिर् अत्ति देशे रिपुः ॥ (३५।२)
yad anyam api vikṛtai na vijayāvasāne bhavet tadā sukham akaṇṭakaṃ nṛpatir atti deśe ripuḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.