तत्र मनुः । (१।१)

चतुर्णामपि वर्णानां प्रत्येकं च हिताहितान् । (१।२)

अष्टाविमान् समासेन स्त्रीविवाहान् निबोधत ॥ (१।३)

स्त्रीपदं स्त्रीत्वेन प्रसक्ता संस्कार्यत्वनिवारणार्थं संस्कार्यत्वार्थम् इति कल्पतरुकारः ॥ (२।१)

नारदः । (३।१)

अष्टौ विवाहा वर्णानां संस्कारार्थं प्रकीर्तिताः । (३।२)

ब्राह्मस्तु प्रथमस्तेषां प्राजापत्यस्तथैव च ॥ (३।३)

आर्षस्तथैव दैवश्च गान्धर्वश् चासुरस्तथा । (४।१)

राक्षसोऽनन्तरस्तस्मात् पैशाचश्चाष्टमोऽधमः ॥ (४।२)

एषां तु धर्म्याश्चत्वारो ब्राह्माद्याः समुदाहृताः । (५।१)

साधारणः स्याद् गान्धर्वस् त्रयोऽधर्म्यास् तथापरे ॥ (५।२)

साधारणो न धर्मो नाधर्म इत्यर्थः ॥ (६।१)

नारदक्रमेण विवाहानन्तरं गोतमः । (७।१)

चत्वारो धर्म्म्याः प्रथमाः षडित्येके ॥ (७।२)

हारीतः । (८।१)

अथाष्टौ विवाहाः सम्भवन्ति ब्राह्मो दैवो गान्धर्व्व आसुरो राक्षसः पैशाचो मानुषः क्षात्रश्चेति । (८।२)

तेषां पूर्वे सप्तोभयतस्तेषां विन्देतालाभे मानुषम् । (८।३)

तेषां पूर्वे इति तेषां विवाहानां मध्ये पूर्वे आद्यास्त्रयो विवाहा उभयतो मातृपितृवंशजान् सप्त सप्त तारयन्ति इति शेषः । (८।४)

तेषां विवाहानामलाभे मानुषं विन्देत लभेत ॥ (८।५)

अत्र नारदोक्तार्षप्राजापत्यपदयोर् मानुषक्षात्रशब्देनोपादानम् इत्यविरोधः ॥ (९।०)

अत्र मन्वनुसारात् यथासम्भवं शस्तत्वमलाभे क्षत्रियादीनां मानुषो विवाहः ॥ (१०।०)

पुनर्हारीतः । (११।१)

एतेषामेकतमेनोढां धर्म्मपत्नीं प्राहुः ॥ (११।२)

अत्र यद्यप्येकतमेनेति सर्वं प्रत्यविशिष्टं तथापि यो यस्य विवाह उक्तस्तेन तस्य धर्म्मपत्नी भवतीति वाक्यार्थो नेयः ॥ (१२।०)

वसिष्ठः । (१३।१)

षड्विवाहा ब्राह्मो दैवश्चार्षो गान्धर्व्वः क्षात्रो मानुषश्चेति । (१३।२)

इयं गणना नेतरव्यवच्छेदाय । (१३।३)

यद्वा पैशाचासुरविवाहाद् उत्कृष्टविभागोऽयं षट्प्रतिपादकपदेन एव केनचिल्लक्षणया साक्षाद् अनुक्तयोर् अपि प्रतिपादनमिति वा एवमन्येऽपि विभागा मन्वाद्युक्ताष्टधानुरोधेन नेयाः ॥ (१३।४)

ब्राह्मदैवार्षगान्धर्वासुरराक्षसान् उक्त्वा आपस्तम्बः । (१४।१)

तेषां त्रय आद्याः प्रशस्ताः पूर्वः पूर्वः श्रेयान् ॥ (१४।२)

मनुर्यमश्च । (१५।१)

ब्राह्मो दैवस्तथा चार्षः प्राजापत्यस् तथासुरः । (१५।२)

गान्धर्व्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः ॥ (१५।३)

यो यस्य धर्मो वर्णस्य गुणदोषौ तु यस्य यौ । (१६।१)

तद्वः सर्वं प्रवक्ष्यामि प्रसवे च गुणागुणान् ॥ (१६।२)

षड् आनुपूर्व्व्या विप्रस्य क्षत्रस्य चतुरो ऽवरान् । (१७।१)

विट्शूद्रयोश्च तानेव विद्याद्धर्म्मान्न राक्षसान् ॥ (१७।२)

चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः । (१८।१)

राक्षसं क्षत्रियस्यैकं मानुषं वैश्यशूद्रयोः ॥ (१८।२)

पञ्चानां तु त्रयो धर्म्म्या द्वावधर्म्म्यौ स्मृताविह । (१९।१)

पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कदाचन ॥ (१९।२)

पृथक् पृथक् वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्वदेशितौ । (२०।१)

गान्धर्व्वो राक्षसश्चैव धर्म्मौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ ॥ (२०।२)

प्रसवे अपत्योत्पत्तौ अगुणान् दोषान् आनुपूर्व्व्या यथोक्तक्रमेण अवरान् अधस्तनान् आसुरराक्षसगान्धर्व्वपैशाचान् अदृष्टजनकान् ॥ (२१।०)

पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कदाचन इति ब्राह्मणे निषेधो बोद्धव्यः अन्यत्र तद्विधानात् ॥ (२२।०)

पृथक् पृथक् एकैकशः मिश्र उभयलक्षणसंकीर्णो यथा कन्यावरयोः परस्परानुरागे सत्येव कन्याया अदीयमानाया झटिति हरणेन विवाहे गान्धर्व्वराक्षसौ । (२३।१)

पैठीनसिः । (२३।२)