गृहस्थरत्नाकरGṛhastharatnākara
GṛRĀ, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्राह्मप्राजापत्यार्षदैवाः ब्राह्मणस्य गान्धर्व्व आसुरो राज तत्र मनुः । (१।१)
brāhmaprājāpatyārṣadaivāḥ brāhmaṇasya gāndharvva āsuro rāja tatra manuḥ |
आच्छाद्य चार्चयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम् । (१।२)
ācchādya cārcayitvā ca śrutaśīlavate svayam |
आहूय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्म्मः प्रकीर्तितः ॥ (१।३)
āhūya dānaṃ kanyāyā brāhmo dharmmaḥ prakīrtitaḥ ||
आच्छाद्य वस्त्रयुगं परिधाप्य अर्चयित्वा अर्च्चनां कृत्वा । (२।१)
ācchādya vastrayugaṃ paridhāpya arcayitvā arccanāṃ kṛtvā |
अलंकृत्यार्हते दद्याद् विवाहो ब्राह्म उच्यते ॥ (२।४)
alaṃkṛtyārhate dadyād vivāho brāhma ucyate ||
आच्छाद्यालंकृतां कृत्वा त्रिः परिक्रम्य पावकम् । (४।२)
ācchādyālaṃkṛtāṃ kṛtvā triḥ parikramya pāvakam |
नामगोत्रे समुद्दिश्य दद्याद्ब्राह्मो विधिस्त्वयम् ॥ (४।३)
nāmagotre samuddiśya dadyādbrāhmo vidhistvayam ||
अत्र त्रिः पावकपरिक्रमणं नामगोत्रोच्चारणयोः पाठक्रमो नाद्रियते ॥ (५।०)
atra triḥ pāvakaparikramaṇaṃ nāmagotroccāraṇayoḥ pāṭhakramo nādriyate ||
ब्राह्मेण तु विवाहेन दद्यात् कन्यां सुपूजिताम् ॥ (६।३)
brāhmeṇa tu vivāhena dadyāt kanyāṃ supūjitām ||
अद्भिर्या दीयते कन्या ब्रह्मदेयेति तां विदुः ॥ (८।२)
adbhiryā dīyate kanyā brahmadeyeti tāṃ viduḥ ||
ब्रह्मदेयेति संज्ञा तत्र विवाहे जातस्य श्राद्धपङ्क्तिपावनत्वव्यवहारात् ॥ (९।०)
brahmadeyeti saṃjñā tatra vivāhe jātasya śrāddhapaṅktipāvanatvavyavahārāt ||
अनिन्दन्नन्यैर् अवितर्कयन् विधिवद्वस्त्रयुगं दत्त्वा सह धर्म्मं चर्यताम् इति ब्राह्मः ॥ (१०।२)
anindannanyair avitarkayan vidhivadvastrayugaṃ dattvā saha dharmmaṃ caryatām iti brāhmaḥ ||
अनिन्दन् अदूषयन्न् अन्यैरवितर्कयन् इतरैः सह दूषणमशङ्कमानः ॥ (११।०)
anindan adūṣayann anyairavitarkayan itaraiḥ saha dūṣaṇamaśaṅkamānaḥ ||
विधिवत् मधुपर्कादिपुरःसरं सह धर्म्मं चर्यताम् इत्युक्त्वा यत्र विवाहे कन्यां दद्यात् स ब्राह्म इत्यर्थः ॥ (१२।०)
vidhivat madhuparkādipuraḥsaraṃ saha dharmmaṃ caryatām ityuktvā yatra vivāhe kanyāṃ dadyāt sa brāhma ityarthaḥ ||
ब्राह्मे विवाहे बन्धुशीलश्रुतारोग्याणि बुद्ध्वा प्रजां सहत्वकर्म्मभ्यः प्रतिपादयेद् भुक्तिविषयेनालंकृत्य ॥ (१३।२)
brāhme vivāhe bandhuśīlaśrutārogyāṇi buddhvā prajāṃ sahatvakarmmabhyaḥ pratipādayed bhuktiviṣayenālaṃkṛtya ||
सहत्वकर्म्मभ्य इति येषु कर्म्मस्वाधानादिषु पत्नीसहभावः श्रुतः तदर्थतया प्रतिपादयेत् दद्यात् ॥ (१५।०)
sahatvakarmmabhya iti yeṣu karmmasvādhānādiṣu patnīsahabhāvaḥ śrutaḥ tadarthatayā pratipādayet dadyāt ||
श्रुतशीले विज्ञाय ब्रह्मचारिणे अर्थिने दीयत इति स ब्राह्मः ॥ (१६।२)
śrutaśīle vijñāya brahmacāriṇe arthine dīyata iti sa brāhmaḥ ||
ब्रह्मचारिणे असंजातस्त्रीसङ्गमाय इति लक्ष्मीधरः ॥ (१७।०)
brahmacāriṇe asaṃjātastrīsaṅgamāya iti lakṣmīdharaḥ ||
जातपरिणीतस्त्रीसङ्गमस्य द्वितीयविवाहे विवाहाष्टकबहिर्भावापत्तेः ॥ (२०।०)
jātapariṇītastrīsaṅgamasya dvitīyavivāhe vivāhāṣṭakabahirbhāvāpatteḥ ||
तत्र सवर्णः सवर्णाय विदितो विदिताय यो नग्निकां दद्यात् । (२२।२)
tatra savarṇaḥ savarṇāya vidito viditāya yo nagnikāṃ dadyāt |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.