गृहस्थरत्नाकरGṛhastharatnākara
GṛRĀ, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायाश्चैव शक्तितः । (१।२)
jñātibhyo draviṇaṃ dattvā kanyāyāścaiva śaktitaḥ |
कन्याप्रदानं स्वाच्छन्द्यादासुरो धर्म्म उच्यते ॥ (१।३)
kanyāpradānaṃ svācchandyādāsuro dharmma ucyate ||
ज्ञातिभ्यः कन्यायाश्च धनं दत्त्वा धनग्रहणलुब्धाद्दातुः स्वाच्छन्द्याद् वराय ॥ (२।०)
jñātibhyaḥ kanyāyāśca dhanaṃ dattvā dhanagrahaṇalubdhāddātuḥ svācchandyād varāya ||
शुल्कं प्रदाय कन्यायाः प्रत्यादानं विधानतः । (५।२)
śulkaṃ pradāya kanyāyāḥ pratyādānaṃ vidhānataḥ |
प्रत्यादानमिह ग्रहणमेव वित्तं हेतुर्यस्य स वित्तहेतुः ॥ (६।०)
pratyādānamiha grahaṇameva vittaṃ heturyasya sa vittahetuḥ ||
दम्भछद्मभ्यां परैस्तर्किताय दीयते प्रतिपद्य वा स आसुरः ॥ (८।२)
dambhachadmabhyāṃ paraistarkitāya dīyate pratipadya vā sa āsuraḥ ||
परैर् अन्यैर् दम्भछद्मभ्यां दाम्भिकतया छाद्मिकतया च तर्किताय प्रतिपद्य ज्ञाताय यद् दानं अयमासुरो विवाहः ॥ (९।०)
parair anyair dambhachadmabhyāṃ dāmbhikatayā chādmikatayā ca tarkitāya pratipadya jñātāya yad dānaṃ ayamāsuro vivāhaḥ ||
पठित्वा धनक्रीती स मानुषस् तस्माद् दुहितृमते शतमधिरथम् इति ह क्रये विज्ञायते ॥ (११।२)
paṭhitvā dhanakrītī sa mānuṣas tasmād duhitṛmate śatamadhiratham iti ha kraye vijñāyate ||
पठित्वा पठनानुकूलव्यापारं कृत्वा स्थितस्य यत्र विवाह्या कन्या धनक्रीती भवति स विवाहो मानुषः ॥ (१२।०)
paṭhitvā paṭhanānukūlavyāpāraṃ kṛtvā sthitasya yatra vivāhyā kanyā dhanakrītī bhavati sa vivāho mānuṣaḥ ||
अधिरथं रथाधिकं शतमिति गोशतं इति ह शब्देन क्रयबोधिका श्रुतिर्द्योत्यते सा च या पत्युः क्रीता सत्यन्यथा अन्यैश् चरतीत्याह चातुर्मास्ये ॥ (१४।०)
adhirathaṃ rathādhikaṃ śatamiti gośataṃ iti ha śabdena krayabodhikā śrutirdyotyate sā ca yā patyuḥ krītā satyanyathā anyaiś caratītyāha cāturmāsye ||
क्षित्यधिकारक्रयदर्शनार्थं श्रुत्युपन्यासः ॥ (१५।०)
kṣityadhikārakrayadarśanārthaṃ śrutyupanyāsaḥ ||
क्रीता द्रव्येण या नारी न सा पत्नी विधीयते । (१६।२)
krītā dravyeṇa yā nārī na sā patnī vidhīyate |
न सा दैवे न वा पैत्रे दासीं तां कश्यपो ऽब्रवीत् ॥ (१६।३)
na sā daive na vā paitre dāsīṃ tāṃ kaśyapo 'bravīt ||
न कन्यायाः पिता विद्वान् गृह्णीयाच्छुल्कम् अण्वपि । (१८।२)
na kanyāyāḥ pitā vidvān gṛhṇīyācchulkam aṇvapi |
गृह्णन् शुल्कं च लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी ॥ (१८।३)
gṛhṇan śulkaṃ ca lobhena syānnaro'patyavikrayī ||
शुल्कं गृह्णन् च कुरुते छन्नं दुहितृविक्रयम् ॥ (१९।२)
śulkaṃ gṛhṇan ca kurute channaṃ duhitṛvikrayam ||
नानुशुश्रुम जात्वेतत् पूर्वेष्वपि च जन्मसु । (२०।१)
nānuśuśruma jātvetat pūrveṣvapi ca janmasu |
शुल्कसंज्ञेन मूल्येन पापं दुहितृविक्रयम् ॥ (२०।२)
śulkasaṃjñena mūlyena pāpaṃ duhitṛvikrayam ||
आर्षे गोमिथुनं शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव तत् । (२१।१)
ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ kecidāhurmṛṣaiva tat |
स्वल्पो ऽप्ययं महान् वापि तावानेव स विक्रयः ॥ (२१।२)
svalpo 'pyayaṃ mahān vāpi tāvāneva sa vikrayaḥ ||
स्त्रीधनानि तु ये मोहाद् उपजीवन्ति बान्धवाः । (२२।१)
strīdhanāni tu ye mohād upajīvanti bāndhavāḥ |
नारीयानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् ॥ (२२।२)
nārīyānāni vastraṃ vā te pāpā yāntyadhogatim ||
आर्षासुरयोर्विवाहयोर्धनग्रहणमुक्तं न च तद्विना तदसंभवः ॥ (२३।१)
ārṣāsurayorvivāhayordhanagrahaṇamuktaṃ na ca tadvinā tadasaṃbhavaḥ ||
कश्यपादिभिश्च तत्र निन्दा कृतेति विरोधः ॥ (२४।०)
kaśyapādibhiśca tatra nindā kṛteti virodhaḥ ||
इयं व्यवस्था यत् कन्यार्थं मूलग्रहणेन विक्रये दोष इति ॥ (२५।०)
iyaṃ vyavasthā yat kanyārthaṃ mūlagrahaṇena vikraye doṣa iti ||
स्त्रीधनानीति प्रसङ्गाद् अत्रोक्तं उपजीवन्ति उपभुञ्जते एतेन कन्याया अर्हणार्थदत्तधनोपयोगान् कुर्वाणानां न निषेध इत्युक्तम् ॥ (२६।०)
strīdhanānīti prasaṅgād atroktaṃ upajīvanti upabhuñjate etena kanyāyā arhaṇārthadattadhanopayogān kurvāṇānāṃ na niṣedha ityuktam ||
शुल्केन ये प्रयच्छन्ति स्वसुतां लोभमोहिताः । (२८।२)
śulkena ye prayacchanti svasutāṃ lobhamohitāḥ |
पतन्ति निरये घोरे घ्नन्ति च आ सप्तमं कुलम् । (२९।१)
patanti niraye ghore ghnanti ca ā saptamaṃ kulam |
गमनागमने बहुशन्देशादिकम् आदाय कन्याप्रार्थनार्थं कन्या पितृवेश्मनि यातायाते ॥ (३०।०)
gamanāgamane bahuśandeśādikam ādāya kanyāprārthanārthaṃ kanyā pitṛveśmani yātāyāte ||
यासां नाददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः । (३१।२)
yāsāṃ nādadate śulkaṃ jñātayo na sa vikrayaḥ |
अर्हणं तु कुमारीणाम् आनृशंस्यं च केवलम् ॥ (३१।३)
arhaṇaṃ tu kumārīṇām ānṛśaṃsyaṃ ca kevalam ||
आनृशंस्यमनुकन्यादानं विक्रयधर्म्मश्चापत्यस्य न विद्यते इत्यभिहितं तत् कथमार्षे विवाहे कन्यापित्रे गोमिथुनदानादिकम् आशङ्क्याह ॥ (३२।०)
ānṛśaṃsyamanukanyādānaṃ vikrayadharmmaścāpatyasya na vidyate ityabhihitaṃ tat kathamārṣe vivāhe kanyāpitre gomithunadānādikam āśaṅkyāha ||
विवाहे दुहितृमते दानं काम्यं धर्म्मार्थं श्रूयते तस्माद्दुहितृमते अधिरथं शतं देयं तस्मिन् मिथुनाया कुर्याद् इति ॥ (३३।२)
vivāhe duhitṛmate dānaṃ kāmyaṃ dharmmārthaṃ śrūyate tasmādduhitṛmate adhirathaṃ śataṃ deyaṃ tasmin mithunāyā kuryād iti ||
तस्यां क्रयशब्दः संस्तुतिमात्रं धर्म्माद्धि सम्बन्धः ॥ (३४।०)
tasyāṃ krayaśabdaḥ saṃstutimātraṃ dharmmāddhi sambandhaḥ ||
विवाहे यत् कन्यापित्रे दानं तत् काम्यं न मूल्यार्पणं कर्म्मणा चात्र ऋषिसम्बन्धस् तत्पतिविषयो यथायुक्तो विवाहस्तथायुक्ताः प्रजा भवन्तीत्यभिधानात् तन्मिथुनायालंकुर्याद् इति तद्दत्तं रथादिकं शतं ॥ (३५।०)
vivāhe yat kanyāpitre dānaṃ tat kāmyaṃ na mūlyārpaṇaṃ karmmaṇā cātra ṛṣisambandhas tatpativiṣayo yathāyukto vivāhastathāyuktāḥ prajā bhavantītyabhidhānāt tanmithunāyālaṃkuryād iti taddattaṃ rathādikaṃ śataṃ ||
मिथुनं कुर्यात् पतिपत्नीभावं जनयेत् मिथुनशब्दात् मिथुनात् परस्य विभक्तेश् छान्दसत्वाद् आयादेशः ॥ (३६।०)
mithunaṃ kuryāt patipatnībhāvaṃ janayet mithunaśabdāt mithunāt parasya vibhakteś chāndasatvād āyādeśaḥ ||
यस्त्वृषिविवाहोढानां स्मृत्यन्तरे क्रयशब्दः स न मुख्यार्थः अत्र हेतुर्धर्म्माद्धि सम्बन्धः धर्म्मार्थोऽयं विवाहो न शुल्कप्रदाने इति ॥ (३७।०)
yastvṛṣivivāhoḍhānāṃ smṛtyantare krayaśabdaḥ sa na mukhyārthaḥ atra heturdharmmāddhi sambandhaḥ dharmmārtho'yaṃ vivāho na śulkapradāne iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.