हिरण्यकेशिगृह्यसूत्रHiraṇyakeśigṛhyasūtra
Chapter 1, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
प्राङ्मुखः प्रत्यङ्मुख्या हस्तं गृह्णीयात् प्रत्यङ्मुखः प्राङ्मुख्या वा । (१।१)
prāṅmukhaḥ pratyaṅmukhyā hastaṃ gṛhṇīyāt pratyaṅmukhaḥ prāṅmukhyā vā |
यदि कामयेत पुंसो जनयेयम् इत्य् अङ्गुष्ठं गृह्णीयात् । (१।२)
yadi kāmayeta puṃso janayeyam ity aṅguṣṭhaṃ gṛhṇīyāt |
यदि कामयेतोभयं जनयेयम् इत्य् अभीव लोमान्य् अङ्गुष्ठं सहाङ्गुलिभिर् गृह्णीयात् । (१।४)
yadi kāmayetobhayaṃ janayeyam ity abhīva lomāny aṅguṣṭhaṃ sahāṅgulibhir gṛhṇīyāt |
सरस्वति प्रेदम् इव सुभगे वाजिनीवति तां त्वा विश्वस्य भूतस्य प्रजायाम् अस्य् अग्रतः । (१।५)
sarasvati predam iva subhage vājinīvati tāṃ tvā viśvasya bhūtasya prajāyām asy agrataḥ |
गृह्णामि ते सुप्रजास्त्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर् यथासत् । (१।६)
gṛhṇāmi te suprajāstvāya hastaṃ mayā patyā jaradaṣṭir yathāsat |
भगो ऽर्यमा सविता पुरंधिर् मह्यं त्वादुर् गार्हपत्याय देवाः । (१।७)
bhago 'ryamā savitā puraṃdhir mahyaṃ tvādur gārhapatyāya devāḥ |
ताम् अग्रेण दक्षिणम् अंसं प्रतीचीम् अभ्यावृत्याभिमन्त्रयते । (२।१)
tām agreṇa dakṣiṇam aṃsaṃ pratīcīm abhyāvṛtyābhimantrayate |
अघोरचक्षुर् अपतिघ्न्य् एधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः । (२।२)
aghoracakṣur apatighny edhi śivā paśubhyaḥ sumanāḥ suvarcāḥ |
जीवसूर् वीरसूः स्योना शं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे । (२।३)
jīvasūr vīrasūḥ syonā śaṃ na edhi dvipade śaṃ catuṣpade |
तां नः पूषन् शिवतमामेरयस्व यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति । (२।४)
tāṃ naḥ pūṣan śivatamāmerayasva yasyāṃ bījaṃ manuṣyā vapanti |
या न ऊरू उशती विश्रयातै यस्याम् उशन्तः प्रहरेम शेपम् । (२।५)
yā na ūrū uśatī viśrayātai yasyām uśantaḥ praharema śepam |
सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । (२।६)
somaḥ prathamo vivide gandharvo vivida uttaraḥ |
तृतीयो ऽग्निष् टे पतिस् तुरीयो ऽहं मनुष्यजाः । (२।७)
tṛtīyo 'gniṣ ṭe patis turīyo 'haṃ manuṣyajāḥ |
सोमो ऽददाद् गन्धर्वाय गन्धर्वो ऽग्नये ऽददात् । (२।८)
somo 'dadād gandharvāya gandharvo 'gnaye 'dadāt |
पशूंश् च मह्यं पुत्रांश् चाग्निर् ददात्य् अथो त्वाम् । (२।९)
paśūṃś ca mahyaṃ putrāṃś cāgnir dadāty atho tvām |
अमूहम् अस्मि सा त्वं द्यौर् अहं पृथिवी त्वं सामाहम् ऋक् त्वं ताव् एहि संभवाव सह रेतो दधावहै पुंसे पुत्राय वेत्तवै रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय । (२।१०)
amūham asmi sā tvaṃ dyaur ahaṃ pṛthivī tvaṃ sāmāham ṛk tvaṃ tāv ehi saṃbhavāva saha reto dadhāvahai puṃse putrāya vettavai rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāya |
इमां त्वम् इन्द्र मीढ्वः सुपुत्रां सुभगां कुरु । (२।११)
imāṃ tvam indra mīḍhvaḥ suputrāṃ subhagāṃ kuru |
दशास्यां पुत्रान् आधेहि पतिम् एकादशं कुरु । (२।१२)
daśāsyāṃ putrān ādhehi patim ekādaśaṃ kuru |
तां यथायतनम् उपवेश्याथास्या अञ्जलाव् आज्येनोपस्तीर्य लाजान् द्विर् आवपति । (३।१)
tāṃ yathāyatanam upaveśyāthāsyā añjalāv ājyenopastīrya lājān dvir āvapati |
तुभ्यं च संवननं तद् अग्निर् अनुमन्यताम् अयम् । (३।३)
tubhyaṃ ca saṃvananaṃ tad agnir anumanyatām ayam |
दीर्घायुर् अस्तु मे पतिर् एधन्तां ज्ञातयो मम । (४।३)
dīrghāyur astu me patir edhantāṃ jñātayo mama |
इति प्रदक्षिणम् अग्निं परिक्रम्य तथैव लाजान् आवपति ॥ (५।५)
iti pradakṣiṇam agniṃ parikramya tathaiva lājān āvapati ||
अत्रैके जयाभ्यातानान् राष्ट्रभृत इत्य् उपजुह्वति यथा पुरस्तात् ॥ (८।१)
atraike jayābhyātānān rāṣṭrabhṛta ity upajuhvati yathā purastāt ||
ताम् अपरेणाग्निं प्राचीम् उदीचीं वा विष्णुक्रमान् क्रामयति ॥ (९।१)
tām apareṇāgniṃ prācīm udīcīṃ vā viṣṇukramān krāmayati ||
दक्षिणेन प्रक्रम्य सव्येनानुप्रक्राम मा सव्येन दक्षिणम् अतिक्रामीः । (१०।२)
dakṣiṇena prakramya savyenānuprakrāma mā savyena dakṣiṇam atikrāmīḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.