माधुर्यमभिवाञ्छन्तः प्रसादं च सुमेधसः । (१।१)

समासवन्ति भूयांसि न पदानि प्रयुञ्जते ॥ (१।२)

केचिद् ओजोऽभिधित्सन्तः समस्यन्ति बहून्यपि । (२।१)

यथा मन्दारकुसुमरेणुपिञ्जरितालका ॥ (२।२)

श्रव्यं नातिसमस्तार्थं काव्यं मधुरमिष्यते । (३।१)

आ विद्वदङ्गनाबालप्रतीतार्थं प्रसादवत् ॥ (३।२)

अनुप्रासः सयमको रूपकं दीपकोपमे । (४।१)

इति वाचामलंकाराः पञ्चैवान्यैर् उदाहृताः ॥ (४।२)

अनुप्राससरूपवर्णविन्यासम् अनुप्रासं प्रचक्षते । (५।१)

किंतया चिन्तया कान्ते नितान्तेति यथोदितम् ॥ (५।२)

ग्राम्यानुप्रासम् अन्यत्तु मन्यन्ते सुधियो ऽपरे । (६।१)

स लोलमालानीलालिकुलाकुलगलो बलः ॥ (६।२)

नानार्थवन्तो ऽनुप्रासा न चाप्यसदृशाक्षराः । (७।१)

युक्त्यानया मध्यमया जायन्ते चारवो गिरः ॥ (७।२)

लाटीयम् अप्यनुप्रासम् इहेच्छन्त्यपरे यथा । (८।१)

दृष्टिं दृष्टिसुखां धेहि चन्द्रश्चन्द्रमुखोदितः ॥ (८।२)

यमकआदिमध्यान्तयमकं पादाभ्यासं तथावली । (९।१)

समस्तपादयमकमित्येतत् पञ्चधोच्यते ॥ (९।२)

संदष्टकसमुद्गादेर् अत्रैवान्तर्गतिर् मता । (१०।१)

आदौ मध्यान्तयोर्वा स्यादिति पञ्चैव तद्यथा ॥ (१०।२)

साधुना साधुना तेन राजता राजता भृता । (११।१)

सहितं सहितं कर्तुं संगतं संगतं जनम् ॥ (११।२)

साधुः संसाराद्बिभ्यदस्मादसारात् कृत्वा क्लेशान्तं याति वर्त्म प्रशान्तम् । (१२।१)

जातिं व्याधीनां दुर्नयानामधीनां वाञ्छन् त्यायस्त्वं छिन्द्धि मुक्तानयस्त्वम् ॥ (१२।२)

न ते धीर् धीर भोगेषु रमणीयेषु संगता । (१३।१)

मुनीनपि हरन्त्येते रमणी येषु सङ्गता ॥ (१३।२)

सितासिताक्षीं सुपयोधराधरां सुसंमदां व्यक्तमदां ललामदाम् । (१४।१)

घना घना नीलघनाघनालकां प्रियामिमामुत्सुकयन्ति यन्ति च ॥ (१४।२)

अमी नृपा दत्तसमग्रशासनाः कदाचिदप्यप्रतिबद्धशासनाः । (१५।१)

कृतागसां मार्गभिदां च शासनाः पितृक्रमाध्यासिततादृशासनाः ॥ (१५।२)

अनन्तरैकान्तरयोरेवं पादान्तयोरपि । (१६।१)

कृत्स्नं च सर्वपादेषु दुष्कृतं साधु तादृशम् ॥ (१६।२)

यमक (देड़िनितिओन्)तुल्यश्रुतीनां भिन्नानामभिधेयैः परस्परम् । (१७।१)

वर्णानां यः पुनर्वादो यमकं तन्निगद्यते ॥ (१७।२)

प्रतीतशब्दमोजस्वि सुश्लिष्टपदसंधि च । (१८।१)

प्रसादि स्वभिधानं च यमकं कृतिनां मतम् ॥ (१८।२)

प्रहेलिकानानाधात्वर्थगम्भीरा यमकव्यपदेशिनी । (१९।१)

प्रहेलिका सा ह्य् उदिता रामशर्माच्युतोत्तरे ॥ (१९।२)

काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत् । (२०।१)

उत्सवः सुधियामेव हन्त दुर्मेधसो हताः वा ॥ (२०।२)

रूपकौपमानेन यत्तत्त्वमुपमेयस्य रूप्यते । (२१।१)

गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः ॥ (२१।२)

समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च । (२२।१)

द्विधा रूपकम् उद्दिष्टम् एतत्तच्चोच्यते यथा ॥ (२२।२)

शीकराम्भोमदसृजस् तुङ्गा जलददन्तिनः । (२३।१)

निर्यान्तो मण्डयन्तीमे शक्रकार्मुककाननम् ॥ (२३।२)

तडिद्वलयकक्ष्याणां बलाकामालभारिणाम् । (२४।१)

पयोमुचां ध्वनिर्धीरो दुनोति मम तां प्रियाम् ॥ (२४।२)

दीपक (देड़्।)आदिमध्यान्तविषयं त्रिधा दीपकमिष्यते । (२५।१)

एकस्यैव त्र्यवस्थत्वादिति तद्भिद्यते त्रिधा ॥ (२५।२)

अमूनि कुर्वते ऽन्वर्थाम् अस्याख्याम् अर्थदीपनात् । (२६।१)

त्रिभिर्निदर्शनैश्चेदं त्रिधा निर्दिश्यते यथा ॥ (२६।२)

आदिदीपक (एxअम्प्ले)मदो जनयति प्रीतिं सानङ्गं मानभङ्गुरम् । (२७।१)

स प्रियासंगमोत्कण्ठां सासह्यां मनसः शुचम् ॥ (२७।२)

मध्यदीपक (एxअम्प्ले)मालिनीरंशुकभृतः स्त्रियो ऽलंकुरुते मधुः । (२८।१)

हारीतशुकवाचश्च भूधराणामुपत्यकाः ॥ (२८।२)

अन्त्यदीपक (एxअम्प्ले)चीरीमतीररण्यानीः सरितः शुष्यदम्भसः । (२९।१)

प्रवासिनां च चेतांसि शुचिरन्तं निनीषति ॥ (२९।२)

उपमा (देड़्।)विरुद्धेनोपमानेन देशकालक्रियादिभिः । (३०।१)

उपमेयस्य यत्साम्यं गुणलेशेन सोपमा ॥ (३०।२)

यथेवशब्दौ सादृश्यमाहतुर्व्यतिरेकिणोः । (३१।१)

दूर्वाकाण्डमिव श्यामं तन्वी श्यामालता यथा ॥ (३१।२)

लुप्तोपमा (wइथोउत् इव, यथा)विना यथेवशब्दाभ्यां समासाभिहिता परा । (३२।१)

यथा कमलपत्त्राक्षी शशाङ्कवदनेति च ॥ (३२।२)

वतिनापि क्रियासाम्यं तद्वदेवाभिधीयते । (३३।१)

द्विजातिवदधीते ऽसौ गुरुवच्चानुशास्ति नः ॥ (३३।२)

प्रतिवस्तूपमासमानवस्तुन्यासेन प्रतिवस्तूपमोच्यते । (३४।१)

यथेवानभिधानेऽपि गुणसाम्यप्रतीतितः ॥ (३४।२)

साधुसाधारणत्वादिर्गुणोऽत्र व्यतिरिच्यते । (३५।१)

स साम्यमापादयति विरोधेऽपि तयोर्यथा ॥ (३५।२)

कियन्तः सन्ति गुणिनः साधुसाधारणश्रियः । (३६।१)

स्वादुपाकफलानम्राः कियन्तो वाध्वशाखिनः ॥ (३६।२)

यदुक्तं त्रिप्रकारत्वं तस्याः कैश्चिन्महात्मभिः । (३७।१)

निन्दाप्रशंसाचिख्यासाभेदादत्राभिधीयते ॥ (३७।२)

सामान्यगुणनिर्देशात् त्रयमप्युदितं ननु । (३८।१)

मालोपमादिः सर्वो ऽपि न ज्यायान्विस्तरो मुधा ॥ (३८।२)

उपमादोषाःहीनतासम्भवो लिङ्गवचोभेदो विपर्ययः । (३९।१)

उपमानाधिकत्वं च तेनासदृशतापि च ॥ (३९।२)

त एत उपमादोषाः सप्त मेधाविनोदिताः । (४०।१)

सोदाहरणलक्ष्माणो वर्ण्यन्ते ऽत्र च ते पृथक् ॥ (४०।२)

स मारुताकम्पितपीतवासा बिभ्रत् सलीलं शशिभासमब्जम् । (४१।१)

यदुप्रवीरः प्रगृहीतशार्ङ्गः सेन्द्रायुधो मेघ इवाबभासे ॥ (४१।२)

शक्रचापग्रहादत्र दर्शितं किल कार्मुकम् । (४२।१)

वासःशङ्खानुपादानाद्धीनम् इत्यभिधीयते ॥ (४२।२)

सर्वं सर्वेण सारूप्यं नास्ति भावस्य कस्यचित् । (४३।१)

यथोपपत्ति कृतिभिरुपमासु प्रयुज्यते ॥ (४३।२)

अखण्डमण्डलः क्वेन्दुः क्व कान्ताननम् अद्युति । (४४।१)

यत् किंचित् कान्तिसामान्याच्छशिनैवोपमीयते ॥ (४४।२)

किंचित् काव्यानि नेयानि लक्षणेन महात्मनाम् । (४५।१)

दृष्टं वा सर्वसारूप्यं राजमित्रे यथोदितम् ॥ (४५।२)

सूर्यांशुसंमीलितलोचनेषु दीनेषु पद्मानिलनिर्मदेषु । (४६।१)

साध्व्यः स्वगेहेष्विव भर्तृहीनाः केका विनेशुः शिखिनां मुखेषु ॥ (४६।२)

असंभव (एxअम्प्लेस्)निष्पेतुरास्यादिव तस्य दीप्ताः शरा धनुर्मण्डलमध्यभाजः । (४७।१)

जाज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्धभाजः परिवेषिणो ऽर्कात् ॥ (४७।२)

कथं पातोऽम्बुधाराणां ज्वलन्तीनां विवस्वतः । (४८।१)

असंभवादयं युक्त्या तेनासंभव उच्यते ॥ (४८।२)

तत्रासम्भविनार्थेन कः कुर्याद् उपमां कृती । (४९।१)

को नाम वह्निनौपम्यं कुर्वीत शशलक्ष्मणः ॥ (४९।२)

यस्यातिशयवानर्थः कथं सो ऽसंभवो मतः । (५०।१)

इष्टं चातिशयार्थत्वमुपमोत्प्रेक्षयोर्यथा ॥ (५०।२)

पुञ्जीभूतमिव ध्वान्तमेष भाति मतंगजः । (५१।१)

सरः शरत्प्रसन्नाम्भो नभःखण्डमिवोज्झितम् ॥ (५१।२)

अथ लिङ्गवचोभेदाव् उच्येते सविपर्ययौ । (५२।१)

हीनाधिकत्वात् स द्वेधा त्रयमप्युच्यते यथा ॥ (५२।२)

अविगाह्योऽसि नारीणामनन्यमनसामपि । (५३।१)

विषमोपलभिन्नोर्मिर् आपगेवोत्तितीर्षतः ॥ (५३।२)

क्वचिदग्रे प्रसरता क्वचिद् आपत्य निघ्नता । (५४।१)

शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिन्नं द्विषां बलम् ॥ (५४।२)

अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते । (५५।१)

युगादौ भगवान् ब्रह्मा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः ॥ (५५।२)

ननूपमीयते पाणिः कमलेन विकासिना । (५६।१)

अधरो विद्रुमच्छेदभासा बिम्बफलेन च ॥ (५६।२)

उच्यते काममस्तीदं किंतु स्त्रीपुंसयोर् अयम् । (५७।१)

विधिर्नाभिमतो ऽन्यैस्तु त्रयाणामपि नेष्यते ॥ (५७।२)

स पीतवासाः प्रगृहीतशार्ङ्गो मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः । (५८।१)

शतह्रदेन्द्रायुधवान्निशायां संसृज्यमानः शशिनेव मेघः ॥ (५८।२)

शशिनो ग्रहणाद् एतदाधिक्यं किल न ह्य् अयम् । (५९।१)

निर्दिष्ट उपमेयेऽर्थे वाच्यो वा जलदोऽत्र तु ॥ (५९।२)

न सर्वसारूप्यमिति विस्तरेणोदितो विधिः । (६०।१)

अभिप्रायात्कवेर्नात्र विधेया जलजे मतिः ॥ (६०।२)

आधिक्यमुपमानानां न्याय्यं नाधिकता भवेत् । (६१।१)

गोक्षीरकुन्दहलिनां विशुद्ध्या सदृशं यशः ॥ (६१।२)

एकेनैवोपमानेन ननु सादृश्यमुच्यते । (६२।१)

उक्तार्थस्य प्रयोगो हि गुरुमर्थं न पुष्यति ॥ (६२।२)

वनेऽथ तस्मिन्वनितानुयायिनः प्रवृत्तदानार्द्रकटा मतंगजाः । (६३।१)

विचित्रबर्हाभरणाश्च बर्हिणो बभुर् दिवीवामलविग्रहा ग्रहाः ॥ (६३।२)

ग्रहैरपि गजादीनां यदि सादृश्यमुच्यते । (६४।१)

तथापि तेषां तैर् अस्ति कान्तिर् वाप्युग्रतापि वा ॥ (६४।२)

इत्युक्त उपमाभेदो वक्ष्यते चापरः पुनः । (६५।१)

उपमादेर् अलंकाराद् विशेषो ऽन्यो ऽभिधीयते ॥ (६५।२)

आक्षेपो ऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना । (६६।१)

समासातिशयोक्ती च षडलंकृतयो ऽपराः ॥ (६६।२)

आक्षेपवक्ष्यमाणोक्तविषयस् तत्राक्षेपो द्विधा मतः । (६७।१)

एकरूपतया शेषा निर्देक्ष्यन्ते यथाक्रमम् ॥ (६७।२)

प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । (६८।१)

आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति द्विविधं यथा ॥ (६८।२)

अहं त्वां यदि नेक्षेय क्षणमप्युत्सुका ततः । (६९।१)

इयदेवास्त्वतो ऽन्येन किमुक्तेनाप्रियेण तु ॥ (६९।२)

स्वविक्रमान्तभुवश्चित्रं यन्न तवोद्धतिः । (७०।१)

को वा सेतुरलं सिन्धोर्विकारकरणं प्रति ॥ (७०।२)

अर्थान्तरन्यासौपन्यसनम् अन्यस्य यदर्थस्योदितादृते । (७१।१)

ज्ञेयः सो ऽर्थान्तरन्यासः पूर्वार्थानुगतो यथा ॥ (७१।२)

परानीकानि भीमानि विविक्षोर्न तव व्यथा । (७२।१)

साधु वासाधु वागामि पुंसाम् आत्मैव शंसति ॥ (७२।२)

हिशब्देनापि हेत्वर्थप्रथनादुक्तसिद्धये । (७३।१)

अयमर्थान्तरन्यासः सुतरां व्यज्यते यथा ॥ (७३।२)

वहन्ति गिरयो मेघानभ्युपेतान् गुरूनपि । (७४।१)

गरीयानेव हि गुरून् बिभर्ति प्रणयागतान् ॥ (७४।२)

व्यतिरेकौपमानवतो ऽर्थस्य यद्विशेषनिदर्शनम् । (७५।१)

व्यतिरेकं तमिच्छन्ति विशेषापादनाद्यथा ॥ (७५।२)

सितासिते पक्ष्मवती नेत्रे ते ताम्रराजिनी । (७६।१)

एकान्तशुभ्रश्यामे तु पुण्डरीकासितोत्पले ॥ (७६।२)

विभावनाक्रियायाः प्रतिषेधे या तत्फलस्य विभावना । (७७।१)

ज्ञेया विभावनैवासौ समाधौ सुलभे सति ॥ (७७।२)

अपीतमत्ताः शिखिनो दिशो ऽनुत्कण्ठिताकुलाः । (७८।१)

नीपो ऽविलिप्तसुरभिर् अभ्रष्टकलुषं जलम् ॥ (७८।२)

यत्रोक्ते गम्यतेऽन्योऽर्थस्तत्समानविशेषणः । (७९।१)

सा समासोक्तिरुद्दिष्टा संक्षिप्तार्थतया यथा ॥ (७९।२)

स्कन्धवानृजुर् अव्यालः स्थिरोऽनेकमहाफलः । (८०।१)

जातस्तरुरयं चोच्चैः पातितश्च नभस्वता ॥ (८०।२)

निमित्ततो वचो यत्तु लोकातिक्रान्तगोचरम् । (८१।१)

मन्यन्ते ऽतिशयोक्तिं तामलंकारतया यथा ॥ (८१।२)

स्वपुष्पच्छविहारिण्या चन्द्रभासा तिरोहिताः । (८२।१)

अन्वमीयन्त भृङ्गालिवाचा सप्तच्छदद्रुमाः ॥ (८२।२)

अपां यदि त्वक्च्युता स्यात् फणिनामिव । (८३।१)

तदा शुक्लांशुकानि स्युर् अङ्गेष्वम्भसि योषिताम् ॥ (८३।२)

इत्येवमादिर् उदिता गुणातिशययोगतः । (८४।१)

सर्वैवातिशयोक्तिस्तु तर्कयेत् तां यथागमम् ॥ (८४।२)

सैषा सर्वैव वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते । (८५।१)

यत्नोऽस्यां कविना कार्यः को ऽलंकारोऽनया विना ॥ (८५।२)

हेतुश्च सूक्ष्मो लेशोऽथ नालंकारतया मतः । (८६।१)

समुदायाभिधानस्य वक्रोक्त्यनभिधानतः ॥ (८६।२)

गतोऽस्तमर्को भातीन्दुर्यान्ति वासाय पक्षिणः । (८७।१)

इत्येवमादि किं काव्यं वार्त्तामेनां प्रचक्षते ॥ (८७।२)

यथासंख्यम् अथोत्प्रेक्षाम् अलंकारद्वयं विदुः । (८८।१)

संख्यानमिति मेधाविनोत्प्रेक्षाभिहिता क्वचित् ॥ (८८।२)

भूयसाम् उपदिष्टानामर्थानामसधर्मणाम् । (८९।१)

क्रमशो यो ऽनुनिर्देशो यथासंख्यं तदुच्यते ॥ (८९।२)

पद्मेन्दुभृङ्गमातंगपुंस्कोकिलकलापिनः । (९०।१)

वक्त्रकान्तीक्षणगतिवाणीबालैस्त्वया जिताः ॥ (९०।२)

अविवक्षितसामान्या किंचिच् चोपमया सह । (९१।१)

अतद्गुणक्रियायोगादुत्प्रेक्षातिशयान्विता ॥ (९१।२)

किंशुकव्यपदेशेन तरुमारुह्य सर्वतः । (९२।१)

दग्धादग्धम् अरण्यान्याः पश्यतीव विभावसुः ॥ (९२।२)

स्वभावोक्तिर् अलंकार इति केचित् प्रचक्षते । (९३।१)

अर्थस्य तदवस्थत्वं स्वभावोऽभिहितो यथा ॥ (९३।२)

आक्रोशन्नाह्वयन्न् अन्यान् आधावन्मण्डलैर् नुदन् । (९४।१)

गा वारयति दण्डेन डिम्भः शस्यावतारणीः ॥ (९४।२)

समासेनोदितमिदं धीखेदायैव विस्तरः । (९५।१)

असंगृहीतम् अप्यन्यद् अभ्यूह्यम् अनया दिशा ॥ (९५।२)

स्वयं कृतैर् एव निदर्शनैरियं मया प्रकॢप्ता खलु वागलंकृतिः । (९६।१)

अतः परचारुरनेकधापरो गिराम् अलंकारविधिर् विधास्यते ॥ (९६।२)