KāvyAl, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
अपार्थं व्यर्थमेकार्थं ससंशयम् अपक्रमम् । (१।१)
apārthaṃ vyarthamekārthaṃ sasaṃśayam apakramam |
शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसंधि च ॥ (१।२)
śabdahīnaṃ yatibhraṣṭaṃ bhinnavṛttaṃ visaṃdhi ca ||
प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीनं दुष्टं च नेष्यते ॥ (२।२)
pratijñāhetudṛṣṭāntahīnaṃ duṣṭaṃ ca neṣyate ||
अपार्थअपार्थमित्यपेतार्थं स चार्थः पदवाक्ययोः । (३।१)
apārthaapārthamityapetārthaṃ sa cārthaḥ padavākyayoḥ |
अर्थवान् वर्णसंघातः सुप्तिङन्तं पदं पुनः ॥ (३।२)
arthavān varṇasaṃghātaḥ suptiṅantaṃ padaṃ punaḥ ||
बुद्धौ तु सम्भवत्येतदन्यत्वेऽपि प्रतिक्षणम् ॥ (५।२)
buddhau tu sambhavatyetadanyatve'pi pratikṣaṇam ||
व्यर्थनिरुद्धार्थं मतं व्यर्थं विरुद्धं तूपदिश्यते । (९।१)
vyarthaniruddhārthaṃ mataṃ vyarthaṃ viruddhaṃ tūpadiśyate |
सखि मानं प्रिये धेहि लघुतामस्य मा गमः । (१०।१)
sakhi mānaṃ priye dhehi laghutāmasya mā gamaḥ |
भर्तुश्छन्दानुवर्तिन्यः प्रेम घ्नन्ति न हि स्त्रियः ॥ (१०।२)
bhartuśchandānuvartinyaḥ prema ghnanti na hi striyaḥ ||
एकार्थयदभिन्नार्थमन्योन्यं तदेकार्थं प्रचक्षते । (१२।१)
ekārthayadabhinnārthamanyonyaṃ tadekārthaṃ pracakṣate |
पुनरुक्तमिदं प्राहुरन्ये शब्दार्थभेदतः ॥ (१२।२)
punaruktamidaṃ prāhuranye śabdārthabhedataḥ ||
न शब्दपुनरुक्तं तु स्थौल्यादत्रोपवर्ण्यते । (१३।१)
na śabdapunaruktaṃ tu sthaulyādatropavarṇyate |
कथमाक्षिप्तचित्तः सन्न् उक्तम् एवाभिधास्यते ॥ (१३।२)
kathamākṣiptacittaḥ sann uktam evābhidhāsyate ||
यथाह गच्छ गच्छेति पुनरुक्तं च तद्विदुः ॥ (१४।२)
yathāha gaccha gaccheti punaruktaṃ ca tadviduḥ ||
संशयश्रुतेः सामान्यधर्माणां विशेषस्यानुदाहृतेः । (१७।१)
saṃśayaśruteḥ sāmānyadharmāṇāṃ viśeṣasyānudāhṛteḥ |
अप्रतिष्ठं यदेकत्र तज्ज्ञानं संशयं विदुः ॥ (१७।२)
apratiṣṭhaṃ yadekatra tajjñānaṃ saṃśayaṃ viduḥ ||
इष्टं निश्चितये वाक्यं न वेलायेति तद्यथा ॥ (१८।२)
iṣṭaṃ niścitaye vākyaṃ na velāyeti tadyathā ||
व्यालवन्तो दुरारोहा रत्नवन्तः फलान्विताः । (१९।१)
vyālavanto durārohā ratnavantaḥ phalānvitāḥ |
विषमा भूभृतस्तेभ्यो भयमाशु प्रमादिनाम् ॥ (१९।२)
viṣamā bhūbhṛtastebhyo bhayamāśu pramādinām ||
यथोपदेशं क्रमशो निर्देशोऽत्र क्रमो मतः । (२०।१)
yathopadeśaṃ kramaśo nirdeśo'tra kramo mataḥ |
रथाङ्गशूले बिभ्राणौ पातां वः शम्भुशार्ङ्गिणौ ॥ (२१।२)
rathāṅgaśūle bibhrāṇau pātāṃ vaḥ śambhuśārṅgiṇau ||
सूत्रकृत्पादकारेष्टप्रयोगाद् यो ऽन्यथा भवेत् । (२२।१)
sūtrakṛtpādakāreṣṭaprayogād yo 'nyathā bhavet |
तम् आप्तश्रावकाः सिद्धेः शब्दहीनं विदुर्यथा ॥ (२२।२)
tam āptaśrāvakāḥ siddheḥ śabdahīnaṃ viduryathā ||
तेजस् तिरयतः सौरं घनान् पश्य दिवाभितः ॥ (२३।२)
tejas tirayataḥ sauraṃ ghanān paśya divābhitaḥ ||
यतिश्छन्दोनिरूढानां शब्दानां या विचारणा । (२४।१)
yatiśchandonirūḍhānāṃ śabdānāṃ yā vicāraṇā |
विद्युत्वन्तस् तमालासितवपुष इमे वारिवाहा ध्वनन्ति । (२५।१)
vidyutvantas tamālāsitavapuṣa ime vārivāhā dhvananti |
गुरोर्लघोश्च वर्णस्य यो ऽस्थाने रचनाविधिः । (२५।२)
gurorlaghośca varṇasya yo 'sthāne racanāvidhiḥ |
तन्न्यूनाधिकता वापि भिन्नवृत्तमिदं यथा ॥ (२५।३)
tannyūnādhikatā vāpi bhinnavṛttamidaṃ yathā ||
पातां वः शम्भुशर्वाण्याव् इति प्राहुर् विसंध्यदः ॥ (२७।२)
pātāṃ vaḥ śambhuśarvāṇyāv iti prāhur visaṃdhyadaḥ ||
देशविरोधिन्या देशे द्रव्यसम्भूतिरपि वा नोपदिश्यते । (२८।१)
deśavirodhinyā deśe dravyasambhūtirapi vā nopadiśyate |
तत्तद्विरोधि विज्ञेयं स्वभावात्तद्यथोच्यते ॥ (२८।२)
tattadvirodhi vijñeyaṃ svabhāvāttadyathocyate ||
कालविरोधिन्षण्णामृतूनां भेदेन कालः षोढेव भिद्यते । (३०।१)
kālavirodhinṣaṇṇāmṛtūnāṃ bhedena kālaḥ ṣoḍheva bhidyate |
कलाविरोधिन्कला संकलनाप्रज्ञा शिल्पान्यस्याश्च गोचरः । (३२।१)
kalāvirodhinkalā saṃkalanāprajñā śilpānyasyāśca gocaraḥ |
ऋषभात्पञ्चमात्तस्मात् सषड्जं धैवतं स्मृतम् । (३३।१)
ṛṣabhātpañcamāttasmāt saṣaḍjaṃ dhaivataṃ smṛtam |
अयं हि मध्यमग्रामो मध्यमोत्पीडितर्षभः ॥ (३३।२)
ayaṃ hi madhyamagrāmo madhyamotpīḍitarṣabhaḥ ||
स्थास्नुजङ्गमभेदेन लोकं तत्त्वविदो विदुः । (३५।१)
sthāsnujaṅgamabhedena lokaṃ tattvavido viduḥ |
तेषां कटतटभ्रष्टैर्गजानां मदबिन्दुभिः । (३६।१)
teṣāṃ kaṭataṭabhraṣṭairgajānāṃ madabindubhiḥ |
धावतां सैन्यवाहानां फेनवारि मुखच्युतम् । (३७।१)
dhāvatāṃ sainyavāhānāṃ phenavāri mukhacyutam |
चकार जानुदघ्नापान् प्रतिदिङ्मुखमध्वनः ॥ (३७।२)
cakāra jānudaghnāpān pratidiṅmukhamadhvanaḥ ||
न्यायविरोधिन्न्यायः शास्त्रं त्रिवर्गोक्तिदण्डनीतिं च तां विदुः । (३८।१)
nyāyavirodhinnyāyaḥ śāstraṃ trivargoktidaṇḍanītiṃ ca tāṃ viduḥ |
तस्यैव कृतिनः पश्चादभ्यधाच्चारशून्यताम् ॥ (३९।२)
tasyaiva kṛtinaḥ paścādabhyadhāccāraśūnyatām ||
तथाविधं गजच्छद्म नाज्ञासीत्स स्वभूगतम् ॥ (४०।२)
tathāvidhaṃ gajacchadma nājñāsītsa svabhūgatam ||
यदि वोपेक्षितं तस्य सचिवैः स्वार्थसिद्धये । (४१।१)
yadi vopekṣitaṃ tasya sacivaiḥ svārthasiddhaye |
अहो नु मन्दिमा तेषां भक्तिर्वा नास्ति भर्तरि ॥ (४१।२)
aho nu mandimā teṣāṃ bhaktirvā nāsti bhartari ||
मर्माणि परिहृत्यास्य पतिष्यन्तीति कानुमा ॥ (४२।२)
marmāṇi parihṛtyāsya patiṣyantīti kānumā ||
अस्यन्तो विविधान्य् आजाव् आयुधान्यपराधिनम् । (४४।१)
asyanto vividhāny ājāv āyudhānyaparādhinam |
नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यो ये ऽभिप्रायं कवेरिमम् । (४५।१)
namo'stu tebhyo vidvadbhyo ye 'bhiprāyaṃ kaverimam |
विशेषं वेद बालोऽपि कष्टं किं नु कथं नु तत् ॥ (४६।२)
viśeṣaṃ veda bālo'pi kaṣṭaṃ kiṃ nu kathaṃ nu tat ||
भूभृतां पीतसोमानां न्याय्ये वर्त्मनि तिष्ठताम् । (४८।१)
bhūbhṛtāṃ pītasomānāṃ nyāyye vartmani tiṣṭhatām |
न दूषणायायमुदाहृतो विधिर्न चाभिमानेन किमु प्रतीयते । (५०।१)
na dūṣaṇāyāyamudāhṛto vidhirna cābhimānena kimu pratīyate |
कृतात्मनां तत्त्वदृशां च मादृशो जनो ऽभिसंधिं क इवावभोत्स्यते ॥ (५०।२)
kṛtātmanāṃ tattvadṛśāṃ ca mādṛśo jano 'bhisaṃdhiṃ ka ivāvabhotsyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.