काव्यालंकारKāvyālaṃkāra

KāvyAl, 4

4 of 6 · 101 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अपार्थं व्यर्थमेकार्थं ससंशयम् अपक्रमम् । (१।१)

apārthaṃ vyarthamekārthaṃ sasaṃśayam apakramam |

1.2१.२

शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसंधि च ॥ (१।२)

śabdahīnaṃ yatibhraṣṭaṃ bhinnavṛttaṃ visaṃdhi ca ||

2.1२.१

देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च । (२।१)

deśakālakalālokanyāyāgamavirodhi ca |

2.2२.२

प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीनं दुष्टं च नेष्यते ॥ (२।२)

pratijñāhetudṛṣṭāntahīnaṃ duṣṭaṃ ca neṣyate ||

3.1३.१

अपार्थअपार्थमित्यपेतार्थं स चार्थः पदवाक्ययोः । (३।१)

apārthaapārthamityapetārthaṃ sa cārthaḥ padavākyayoḥ |

3.2३.२

अर्थवान् वर्णसंघातः सुप्तिङन्तं पदं पुनः ॥ (३।२)

arthavān varṇasaṃghātaḥ suptiṅantaṃ padaṃ punaḥ ||

4.1४.१

पदानामेव संघातः सापेक्षाणां परस्परम् । (४।१)

padānāmeva saṃghātaḥ sāpekṣāṇāṃ parasparam |

4.2४.२

निराकाक्षं च तद्वाक्यमेकवस्तुनिबन्धनम् ॥ (४।२)

nirākākṣaṃ ca tadvākyamekavastunibandhanam ||

5.1५.१

क्रमवृत्तिषु वर्णेषु संघातादि न युज्यते । (५।१)

kramavṛttiṣu varṇeṣu saṃghātādi na yujyate |

5.2५.२

बुद्धौ तु सम्भवत्येतदन्यत्वेऽपि प्रतिक्षणम् ॥ (५।२)

buddhau tu sambhavatyetadanyatve'pi pratikṣaṇam ||

6.1६.१

धीर् अन्त्यशब्दविषया वृत्तवर्णाहितस्मृतिः । (६।१)

dhīr antyaśabdaviṣayā vṛttavarṇāhitasmṛtiḥ |

6.2६.२

वाक्यमित्याहुरपरे न शब्दाः क्षणनश्वराः ॥ (६।२)

vākyamityāhurapare na śabdāḥ kṣaṇanaśvarāḥ ||

7.1७.१

अत्रापि बहु वक्तव्यं जायते तत्तु नोदितम् । (७।१)

atrāpi bahu vaktavyaṃ jāyate tattu noditam |

7.2७.२

गुरुभिः किं विवादेन यथाप्रकृतमुच्यते ॥ (७।२)

gurubhiḥ kiṃ vivādena yathāprakṛtamucyate ||

8.1८.१

समुदायार्थशून्यं यत्तदपार्थकमिष्यते । (८।१)

samudāyārthaśūnyaṃ yattadapārthakamiṣyate |

8.2८.२

दाडिमानि दशापूपाः षडित्यादि यथोदितम् ॥ (८।२)

dāḍimāni daśāpūpāḥ ṣaḍityādi yathoditam ||

9.1९.१

व्यर्थनिरुद्धार्थं मतं व्यर्थं विरुद्धं तूपदिश्यते । (९।१)

vyarthaniruddhārthaṃ mataṃ vyarthaṃ viruddhaṃ tūpadiśyate |

9.2९.२

पूर्वापरार्थव्याघाताद्विपर्ययकरं यथा ॥ (९।२)

pūrvāparārthavyāghātādviparyayakaraṃ yathā ||

10.1१०.१

सखि मानं प्रिये धेहि लघुतामस्य मा गमः । (१०।१)

sakhi mānaṃ priye dhehi laghutāmasya mā gamaḥ |

10.2१०.२

भर्तुश्छन्दानुवर्तिन्यः प्रेम घ्नन्ति न हि स्त्रियः ॥ (१०।२)

bhartuśchandānuvartinyaḥ prema ghnanti na hi striyaḥ ||

11.1११.१

उपासितगुरुत्वात्त्वं विजितेन्द्रियशत्रुषु । (११।१)

upāsitagurutvāttvaṃ vijitendriyaśatruṣu |

11.2११.२

श्रेयसो विनयाधानमधुना तिष्ठ केवलम् ॥ (११।२)

śreyaso vinayādhānamadhunā tiṣṭha kevalam ||

12.1१२.१

एकार्थयदभिन्नार्थमन्योन्यं तदेकार्थं प्रचक्षते । (१२।१)

ekārthayadabhinnārthamanyonyaṃ tadekārthaṃ pracakṣate |

12.2१२.२

पुनरुक्तमिदं प्राहुरन्ये शब्दार्थभेदतः ॥ (१२।२)

punaruktamidaṃ prāhuranye śabdārthabhedataḥ ||

13.1१३.१

न शब्दपुनरुक्तं तु स्थौल्यादत्रोपवर्ण्यते । (१३।१)

na śabdapunaruktaṃ tu sthaulyādatropavarṇyate |

13.2१३.२

कथमाक्षिप्तचित्तः सन्न् उक्तम् एवाभिधास्यते ॥ (१३।२)

kathamākṣiptacittaḥ sann uktam evābhidhāsyate ||

14.1१४.१

भयशोकाभ्यसूयासु हर्षविस्मययोरपि । (१४।१)

bhayaśokābhyasūyāsu harṣavismayayorapi |

14.2१४.२

यथाह गच्छ गच्छेति पुनरुक्तं च तद्विदुः ॥ (१४।२)

yathāha gaccha gaccheti punaruktaṃ ca tadviduḥ ||

15.1१५.१

अत्रार्थपुनरुक्तं यत्तदेवैकार्थमिष्यते । (१५।१)

atrārthapunaruktaṃ yattadevaikārthamiṣyate |

15.2१५.२

उक्तस्य पुनराख्याने कार्यासंभवतो यथा ॥ (१५।२)

uktasya punarākhyāne kāryāsaṃbhavato yathā ||

16.1१६.१

तामुत्कमनसं नूनं करोति ध्वनिरम्भसाम् । (१६।१)

tāmutkamanasaṃ nūnaṃ karoti dhvanirambhasām |

16.2१६.२

सौधेषु घनमुक्तानां प्रणालीमुखपातिनाम् ॥ (१६।२)

saudheṣu ghanamuktānāṃ praṇālīmukhapātinām ||

17.1१७.१

संशयश्रुतेः सामान्यधर्माणां विशेषस्यानुदाहृतेः । (१७।१)

saṃśayaśruteḥ sāmānyadharmāṇāṃ viśeṣasyānudāhṛteḥ |

17.2१७.२

अप्रतिष्ठं यदेकत्र तज्ज्ञानं संशयं विदुः ॥ (१७।२)

apratiṣṭhaṃ yadekatra tajjñānaṃ saṃśayaṃ viduḥ ||

18.1१८.१

ससंशयमिति प्राहुस्ततस्तज्जननं वचः । (१८।१)

sasaṃśayamiti prāhustatastajjananaṃ vacaḥ |

18.2१८.२

इष्टं निश्चितये वाक्यं न वेलायेति तद्यथा ॥ (१८।२)

iṣṭaṃ niścitaye vākyaṃ na velāyeti tadyathā ||

19.1१९.१

व्यालवन्तो दुरारोहा रत्नवन्तः फलान्विताः । (१९।१)

vyālavanto durārohā ratnavantaḥ phalānvitāḥ |

19.2१९.२

विषमा भूभृतस्तेभ्यो भयमाशु प्रमादिनाम् ॥ (१९।२)

viṣamā bhūbhṛtastebhyo bhayamāśu pramādinām ||

20.1२०.१

यथोपदेशं क्रमशो निर्देशोऽत्र क्रमो मतः । (२०।१)

yathopadeśaṃ kramaśo nirdeśo'tra kramo mataḥ |

20.2२०.२

तदपेतं विपर्यासादित्याख्यातमपक्रमम् ॥ (२०।२)

tadapetaṃ viparyāsādityākhyātamapakramam ||

21.1२१.१

विदधानौ किरीटेन्दू श्यामाभ्रहिमसच्छवी । (२१।१)

vidadhānau kirīṭendū śyāmābhrahimasacchavī |

21.2२१.२

रथाङ्गशूले बिभ्राणौ पातां वः शम्भुशार्ङ्गिणौ ॥ (२१।२)

rathāṅgaśūle bibhrāṇau pātāṃ vaḥ śambhuśārṅgiṇau ||

22.1२२.१

सूत्रकृत्पादकारेष्टप्रयोगाद् यो ऽन्यथा भवेत् । (२२।१)

sūtrakṛtpādakāreṣṭaprayogād yo 'nyathā bhavet |

22.2२२.२

तम् आप्तश्रावकाः सिद्धेः शब्दहीनं विदुर्यथा ॥ (२२।२)

tam āptaśrāvakāḥ siddheḥ śabdahīnaṃ viduryathā ||

23.1२३.१

स्फुरत्तडिद्वलयिनो वितताम्भोगरीयसः । (२३।१)

sphurattaḍidvalayino vitatāmbhogarīyasaḥ |

23.2२३.२

तेजस् तिरयतः सौरं घनान् पश्य दिवाभितः ॥ (२३।२)

tejas tirayataḥ sauraṃ ghanān paśya divābhitaḥ ||

24.1२४.१

यतिश्छन्दोनिरूढानां शब्दानां या विचारणा । (२४।१)

yatiśchandonirūḍhānāṃ śabdānāṃ yā vicāraṇā |

24.2२४.२

तदपेतं यतिभ्रष्टमिति निर्दिश्यते यथा ॥ (२४।२)

tadapetaṃ yatibhraṣṭamiti nirdiśyate yathā ||

25.1२५.१

विद्युत्वन्तस् तमालासितवपुष इमे वारिवाहा ध्वनन्ति । (२५।१)

vidyutvantas tamālāsitavapuṣa ime vārivāhā dhvananti |

25.2२५.२

गुरोर्लघोश्च वर्णस्य यो ऽस्थाने रचनाविधिः । (२५।२)

gurorlaghośca varṇasya yo 'sthāne racanāvidhiḥ |

25.3२५.३

तन्न्यूनाधिकता वापि भिन्नवृत्तमिदं यथा ॥ (२५।३)

tannyūnādhikatā vāpi bhinnavṛttamidaṃ yathā ||

26.1२६.१

भ्रमति भ्रमरमाला काननेषून्मदासौ । (२६।१)

bhramati bhramaramālā kānaneṣūnmadāsau |

26.2२६.२

विरहितरमणीको ऽर्हस्यद्य गन्तुम् ॥ (२६।२)

virahitaramaṇīko 'rhasyadya gantum ||

27.1२७.१

कान्ते इन्दुशिरोरत्ने आदधाने उदंशुनी । (२७।१)

kānte induśiroratne ādadhāne udaṃśunī |

27.2२७.२

पातां वः शम्भुशर्वाण्याव् इति प्राहुर् विसंध्यदः ॥ (२७।२)

pātāṃ vaḥ śambhuśarvāṇyāv iti prāhur visaṃdhyadaḥ ||

28.1२८.१

देशविरोधिन्या देशे द्रव्यसम्भूतिरपि वा नोपदिश्यते । (२८।१)

deśavirodhinyā deśe dravyasambhūtirapi vā nopadiśyate |

28.2२८.२

तत्तद्विरोधि विज्ञेयं स्वभावात्तद्यथोच्यते ॥ (२८।२)

tattadvirodhi vijñeyaṃ svabhāvāttadyathocyate ||

29.1२९.१

मलये कन्दरोपान्तरूढकालागुरुद्रुमे । (२९।१)

malaye kandaropāntarūḍhakālāgurudrume |

29.2२९.२

सुगन्धिकुसुमानम्रा राजन्ते देवदारवः ॥ (२९।२)

sugandhikusumānamrā rājante devadāravaḥ ||

30.1३०.१

कालविरोधिन्षण्णामृतूनां भेदेन कालः षोढेव भिद्यते । (३०।१)

kālavirodhinṣaṇṇāmṛtūnāṃ bhedena kālaḥ ṣoḍheva bhidyate |

30.2३०.२

तद्विरोधकृदित्याहुर्विपर्यासादिदं यथा ॥ (३०।२)

tadvirodhakṛdityāhurviparyāsādidaṃ yathā ||

31.1३१.१

उदूढशिशिरासारान् प्रावृषेण्यान् नभस्वतः । (३१।१)

udūḍhaśiśirāsārān prāvṛṣeṇyān nabhasvataḥ |

31.2३१.२

फुल्लाः सुरभयन्तीमे चूताः काननशोभिनः ॥ (३१।२)

phullāḥ surabhayantīme cūtāḥ kānanaśobhinaḥ ||

32.1३२.१

कलाविरोधिन्कला संकलनाप्रज्ञा शिल्पान्यस्याश्च गोचरः । (३२।१)

kalāvirodhinkalā saṃkalanāprajñā śilpānyasyāśca gocaraḥ |

32.2३२.२

विपर्यस्तं तथैवाहुस्तद्विरोधकरं यथा ॥ (३२।२)

viparyastaṃ tathaivāhustadvirodhakaraṃ yathā ||

33.1३३.१

ऋषभात्पञ्चमात्तस्मात् सषड्जं धैवतं स्मृतम् । (३३।१)

ṛṣabhātpañcamāttasmāt saṣaḍjaṃ dhaivataṃ smṛtam |

33.2३३.२

अयं हि मध्यमग्रामो मध्यमोत्पीडितर्षभः ॥ (३३।२)

ayaṃ hi madhyamagrāmo madhyamotpīḍitarṣabhaḥ ||

34.1३४.१

इति साधारितं मोहाद् अन्यथैवावगच्छति । (३४।१)

iti sādhāritaṃ mohād anyathaivāvagacchati |

34.2३४.२

अन्यास्वपि कलास्वेवमभिधेया विरोधिता ॥ (३४।२)

anyāsvapi kalāsvevamabhidheyā virodhitā ||

35.1३५.१

स्थास्नुजङ्गमभेदेन लोकं तत्त्वविदो विदुः । (३५।१)

sthāsnujaṅgamabhedena lokaṃ tattvavido viduḥ |

35.2३५.२

स च तद्व्यवहारोऽत्र तद्विरोधकरं यथा ॥ (३५।२)

sa ca tadvyavahāro'tra tadvirodhakaraṃ yathā ||

36.1३६.१

तेषां कटतटभ्रष्टैर्गजानां मदबिन्दुभिः । (३६।१)

teṣāṃ kaṭataṭabhraṣṭairgajānāṃ madabindubhiḥ |

36.2३६.२

प्रावर्तत नदी घोरा हस्त्यश्वरथवाहिनी ॥ (३६।२)

prāvartata nadī ghorā hastyaśvarathavāhinī ||

37.1३७.१

धावतां सैन्यवाहानां फेनवारि मुखच्युतम् । (३७।१)

dhāvatāṃ sainyavāhānāṃ phenavāri mukhacyutam |

37.2३७.२

चकार जानुदघ्नापान् प्रतिदिङ्मुखमध्वनः ॥ (३७।२)

cakāra jānudaghnāpān pratidiṅmukhamadhvanaḥ ||

38.1३८.१

न्यायविरोधिन्न्यायः शास्त्रं त्रिवर्गोक्तिदण्डनीतिं च तां विदुः । (३८।१)

nyāyavirodhinnyāyaḥ śāstraṃ trivargoktidaṇḍanītiṃ ca tāṃ viduḥ |

38.2३८.२

अतो न्यायविरोधीष्टमपेतं यत्तया यथा ॥ (३८।२)

ato nyāyavirodhīṣṭamapetaṃ yattayā yathā ||

39.1३९.१

विजिगीषुमुपन्यस्य वत्सेशं वृद्धदर्शनम् । (३९।१)

vijigīṣumupanyasya vatseśaṃ vṛddhadarśanam |

39.2३९.२

तस्यैव कृतिनः पश्चादभ्यधाच्चारशून्यताम् ॥ (३९।२)

tasyaiva kṛtinaḥ paścādabhyadhāccāraśūnyatām ||

40.1४०.१

अन्तर्योधशताकीर्णं सालङ्कायननेतृकम् । (४०।१)

antaryodhaśatākīrṇaṃ sālaṅkāyananetṛkam |

40.2४०.२

तथाविधं गजच्छद्म नाज्ञासीत्स स्वभूगतम् ॥ (४०।२)

tathāvidhaṃ gajacchadma nājñāsītsa svabhūgatam ||

41.1४१.१

यदि वोपेक्षितं तस्य सचिवैः स्वार्थसिद्धये । (४१।१)

yadi vopekṣitaṃ tasya sacivaiḥ svārthasiddhaye |

41.2४१.२

अहो नु मन्दिमा तेषां भक्तिर्वा नास्ति भर्तरि ॥ (४१।२)

aho nu mandimā teṣāṃ bhaktirvā nāsti bhartari ||

42.1४२.१

शरा दृढधनुर्मुक्ता मन्युमद्भिररातिभिः । (४२।१)

śarā dṛḍhadhanurmuktā manyumadbhirarātibhiḥ |

42.2४२.२

मर्माणि परिहृत्यास्य पतिष्यन्तीति कानुमा ॥ (४२।२)

marmāṇi parihṛtyāsya patiṣyantīti kānumā ||

43.1४३.१

हतो ऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम । (४३।१)

hato 'nena mama bhrātā mama putraḥ pitā mama |

43.2४३.२

मातुलो भागिनेयश्च रुषा संरब्धचेतसः ॥ (४३।२)

mātulo bhāgineyaśca ruṣā saṃrabdhacetasaḥ ||

44.1४४.१

अस्यन्तो विविधान्य् आजाव् आयुधान्यपराधिनम् । (४४।१)

asyanto vividhāny ājāv āyudhānyaparādhinam |

44.2४४.२

एकाकिनमरण्यान्यां न हन्युर्बहवः कथम् ॥ (४४।२)

ekākinamaraṇyānyāṃ na hanyurbahavaḥ katham ||

45.1४५.१

नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यो ये ऽभिप्रायं कवेरिमम् । (४५।१)

namo'stu tebhyo vidvadbhyo ye 'bhiprāyaṃ kaverimam |

45.2४५.२

शास्त्रलोकाव् अपास्यैव नयन्ति नयवेदिनः ॥ (४५।२)

śāstralokāv apāsyaiva nayanti nayavedinaḥ ||

46.1४६.१

सचेतसो वनेभस्य चर्मणा निर्मितस्य च । (४६।१)

sacetaso vanebhasya carmaṇā nirmitasya ca |

46.2४६.२

विशेषं वेद बालोऽपि कष्टं किं नु कथं नु तत् ॥ (४६।२)

viśeṣaṃ veda bālo'pi kaṣṭaṃ kiṃ nu kathaṃ nu tat ||

47.1४७.१

आगमो धर्मशास्त्राणि लोकसीमा च तत्कृता । (४७।१)

āgamo dharmaśāstrāṇi lokasīmā ca tatkṛtā |

47.2४७.२

तद्विरोधि तदाचारव्यतिक्रमणतो यथा ॥ (४७।२)

tadvirodhi tadācāravyatikramaṇato yathā ||

48.1४८.१

भूभृतां पीतसोमानां न्याय्ये वर्त्मनि तिष्ठताम् । (४८।१)

bhūbhṛtāṃ pītasomānāṃ nyāyye vartmani tiṣṭhatām |

48.2४८.२

अलंकरिष्णुना वंशं गुरौ सति जिगीषुणा ॥ (४८।२)

alaṃkariṣṇunā vaṃśaṃ gurau sati jigīṣuṇā ||

49.1४९.१

अभार्योढेन संस्कारमन्तरेण द्विजन्मना । (४९।१)

abhāryoḍhena saṃskāramantareṇa dvijanmanā |

49.2४९.२

नरवाहनदत्तेन वेश्यावान् निशि पीडितः ॥ (४९।२)

naravāhanadattena veśyāvān niśi pīḍitaḥ ||

50.1५०.१

न दूषणायायमुदाहृतो विधिर्न चाभिमानेन किमु प्रतीयते । (५०।१)

na dūṣaṇāyāyamudāhṛto vidhirna cābhimānena kimu pratīyate |

50.2५०.२

कृतात्मनां तत्त्वदृशां च मादृशो जनो ऽभिसंधिं क इवावभोत्स्यते ॥ (५०।२)

kṛtātmanāṃ tattvadṛśāṃ ca mādṛśo jano 'bhisaṃdhiṃ ka ivāvabhotsyate ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

KāvyAl, 4

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit