सूत्राम्भसं पदावर्तं पारायणरसातलम् । (१।१)

धातूणादिगणग्राहं ध्यानग्रहबृहत्प्लवम् ॥ (१।२)

धीरैर् आलोकितप्रान्तम् अमेधोभिर् असूयितम् । (२।१)

सदोपभुक्तं सर्वाभिरन्यविद्याकरेणुभिः ॥ (२।२)

नापारयित्वा दुर्गाधममुं व्याकरणार्णवम् । (३।१)

शब्दरत्नं स्वयंगमम् अलंकर्तुम् अयं जनः ॥ (३।२)

तस्य चाधिगमे यत्नः कार्यः काव्यं विधित्सता । (४।१)

परप्रत्ययतो यत्तु क्रियते तेन का रतिः ॥ (४।२)

नान्यप्रत्ययशब्दा वाग् [॥। औ४ ज़ेइछेन्झ्] मुदे सताम् । (५।१)

परेण धृतमुक्तेव सरसा कुसुमावली ॥ (५।२)

मुख्यस्तावदयं न्यायो यत् स्वशक्त्या प्रवर्तते । (६।१)

अन्ये सारस्वता नाम सन्त्यन्योक्तानुवादिनः ॥ (६।२)

प्रतीतिरर्थेषु यतस्तं शब्दं ब्रुवतेऽपरे । (७।१)

धूमभासोरपि प्राप्ता शब्दतान्यानुमां प्रति ॥ (७।२)

नन्वकारादिवर्णानां समुदायोऽभिधेयवान् । (८।१)

अर्थप्रतीतये गीतः शब्द इत्यभिधीयते ॥ (८।२)

प्रत्येकमसमर्थानां समुदायोऽर्थवान् कथम् । (९।१)

वर्णानां क्रमवृत्तित्वान् न्याय्या नापि च संहतिः ॥ (९।२)

न चापि समुदायिभ्यः समुदायोऽतिरिच्यते । (१०।१)

दारुभित्तिभुवोऽतीत्य किमन्यत् सद्म कल्प्यते ॥ (१०।२)

तस्मात् कूटस्थ इत्येषा शाब्दी वः कल्पना वृथा । (११।१)

प्रत्यक्षमनुमानं वा यत्र तत् परमार्थतः ॥ (११।२)

शपथैरपि चादेयं वचो न स्फोटवादिनाम् । (१२।१)

नभःकुसुममस्तीति श्रद्दध्यात् कः सचेतनः ॥ (१२।२)

इयन्त ईदृशा वर्णा ईदृगर्थाभिधायिनः । (१३।१)

व्यवहाराय लोकस्य प्रागित्थं समयः कृतः ॥ (१३।२)

स कूटस्थोऽनपायी च नादादन्यश्च कथ्यते । (१४।१)

मन्दाः सांकेतिकानर्थान् मन्यन्ते पारमार्थिकान् ॥ (१४।२)

विनश्वरोऽस्तु नित्यो वा सम्बन्धोऽर्थेन वा सता । (१५।१)

नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यः प्रमाणं येऽस्य निश्चितौ ॥ (१५।२)

अन्यापोहेन शब्दोऽर्थम् आहेत्यन्ये प्रचक्षते । (१६।१)

अन्यापोहश्च नामान्यपदार्थापाकृतिः किल ॥ (१६।२)

यदि गौरित्ययं शब्दः कृतार्थोऽन्यनिराकृतौ । (१७।१)

जनको गवि गोबुद्धेर् मृग्यताम् अपरो ध्वनिः ॥ (१७।२)

अर्थज्ञानफलाः शब्दा न चैकस्य फलद्वयम् । (१८।१)

अपवादविधिज्ञाने फले चैकस्य वः कथम् ॥ (१८।२)

पुरा गौरिति विज्ञानं गोशब्दश्रवणाद्भवेत् । (१९।१)

येनागोप्रतिषेधाय प्रवृत्तो गौरिति ध्वनिः ॥ (१९।२)

वर्णभेदादिदं भिन्नं वर्णाः स्वांशविकल्पतः । (२०।१)

के शब्दाः किं च तद्वाच्यमित्यहो वर्त्म दुस्तरम् ॥ (२०।२)

द्रव्यक्रियाजातिगुणभेदात् ते च चतुर्विधाः । (२१।१)

यदृच्छाशब्दमप्यन्ये डित्थादि प्रतिजानते ॥ (२१।२)

नानाभाषाविषयिणाम् अपर्यन्तार्थवर्तिनाम् । (२२।१)

इयत्ता केन वामीषां विशेषादवधार्यते ॥ (२२।२)

वक्रवाचां कवीनां ये प्रयोगं प्रति साधवः । (२३।१)

प्रयोक्तुं ये न युक्ताश्च तद्विवेकोऽयमुच्यते ॥ (२३।२)

नाप्रयुक्तं प्रयुञ्जीत चेतःसम्मोहकारिणम् । (२४।१)

तुल्यार्थत्वेऽपि हि ब्रूयात्को हन्ति गतिवाचिनम् ॥ (२४।२)

श्रोत्रादिं न तु दुर्बोधं न दुष्टादिमपेशलम् । (२५।१)

ग्राम्यं न पिण्डीशूरादिं न डित्थादिमपार्थकम् ॥ (२५।२)

नाप्रतीतान्यथार्थत्वं धात्वनेकार्थतावशात् । (२६।१)

न लेशज्ञापकाकृष्टसंहति ध्याति वा यथा ॥ (२६।२)

न शिष्टैरुक्तमित्येव न तन्त्रान्तरसाधितम् । (२७।१)

छन्दोवदिति चोत्सर्गान्न चापि छान्दसं वदेत् ॥ (२७।२)

क्रमागतं श्रुतिसुखं शब्दमर्थ्यमुदीरयेत् । (२८।१)

अतिशेते ह्यलंकारमन्यं व्यञ्जनचारुता ॥ (२८।२)

सिद्धो यश्चोपसंख्यानादिष्ट्या यश्चोपपादितः । (२९।१)

तम् आद्रियेत प्रायेण न तु योगविभागजम् ॥ (२९।२)

इयं चन्द्रमुखी कन्या प्रकृत्यैव मनोहरा । (३०।१)

अस्यां सुवर्णालंकारः पुष्णाति नितरां श्रियम् ॥ (३०।२)

वृद्धिपक्षं प्रयुञ्जीत संक्रमेऽपि मृजेर् यथा । (३१।१)

मार्जन्त्यधररागं ते पतन्तो बाष्पबिन्दवः ॥ (३१।२)

सरूपशेषं तु पुमान् स्त्रिया यत्र च शिष्यते । (३२।१)

यथाह वरुणाविन्द्रौ भवौ शर्वौ मृडाविति ॥ (३२।२)

यथा पटयतीत्यादि णिच् प्रातिपदिकात्ततः । (३३।१)

णाविष्ठवदितीष्ट्या च तथा क्रशयतीत्यपि ॥ (३३।२)

प्रयुञ्जीताव्ययीभावम् अदन्तं नाप्यपञ्चमि । (३४।१)

तृतीयासप्तमीपक्षे नालुग्विषयम् आनयेत् ॥ (३४।२)

तिष्ठद्गुप्रभृतौ वाच्यौ नक्तंदिवसगोचरौ । (३५।१)

यथा विद्वानधीतेऽसौ तिष्ठद्गु च वहद्गु च ॥ (३५।२)

शिष्टप्रयोगमात्रेण न्यासकारमतेन वा । (३६।१)

तृचा समस्तषष्ठीकं न कथंचिदुदाहरेत् ॥ (३६।२)

सूत्रज्ञापकमात्रेण वृत्रहन्ता यथोदितः । (३७।१)

अकेन च न कुर्वीत वृत्तिं तद्गमको यथा ॥ (३७।२)

पञ्चराजीति च यथा प्रयुञ्जीत द्विगुः स्त्रियाम् । (३८।१)

नपुंसकं तत्पुरुषं पुरुहूतसभं यथा ॥ (३८।२)

सर्वेभ्यश्च भृशादिभ्यो वदेल्लुप्तहलं यथा । (३९।१)

प्रियोन्मनायते सा ते किं शठाभिमनायसे ॥ (३९।२)

तृतीयैकवचः षष्ट्याम् आमन्तं च वदेत् क्विपि । (४०।१)

यथोदितं बलभिदा सुरुचां विद्युतामिव ॥ (४०।२)

असन्तमपि यद्वाक्यं तत्तथैव प्रयोजयेत् । (४१।१)

यथोच्यतेऽम्भसां भासा यशसामम्भसामिति ॥ (४१।२)

पुंसि स्त्रियां च क्वस्वन्तमिच्छन्त्यछान्दसं किल । (४२।१)

उपेयुषामपि दिवं यथा न व्येति चारुता ॥ (४२।२)

इभकुम्भनिभौ बाला दधुषी कन्तुके स्तनौ । (४३।१)

रतिखेदपरिश्रान्ता जहार हृदयं नृणाम् ॥ (४३।२)

शबलादिभ्यो नितरां भाति णिज् विहितो यथा । (४४।१)

बलाकाः पश्य सुश्रोणि घनाञ्छबलयन्त्यमूः ॥ (४४।२)

शिशिरासारकणिकां सदृशस्ते तु कङ्गवत् । (४५।१)

संवीजयति सुश्रोणि रतिखेदालसेक्षणाम् ॥ (४५।२)

एवं णिचः प्रयोगस्तु सर्वत्रालंकृतिः परा । (४६।१)

लिङ्गत्रयोपपन्नं च ताच्छील्यविषयं णिनिम् ॥ (४६।२)

तस्या हारी स्तनाभोगो वदनं हारि सुन्दरम् । (४७।१)

हारिणी तनुरत्यन्तं कियन्न हरते मनः ॥ (४७।२)

ताच्छील्यादिषु चेष्यन्ते सर्व एव तृनादयः । (४८।१)

विशेषेणैव तत्रेष्टा युत्कुरज्वरजिष्णुचः ॥ (४८।२)

क्तिन्नन्तं च प्रयुञ्जीत संगतिः संहतिर्यथा । (४९।१)

शकारौ जागुर् इष्टौ च जागर्या जागरा यथा ॥ (४९।२)

उपासनेति च युचं नित्यम् आसेः प्रयोजयेत् । (५०।१)

ल्युटं च कर्तृविषयं देवनो रमणो यथा ॥ (५०।२)

अण्णान्तादपि ङीबिष्टो लक्ष्मीः पौरंदरी यथा । (५१।१)

अण् महारजनाल्लाक्षारोचनाभ्यां तथा च ठक् ॥ (५१।२)

ड्मतुबिष्टं च कुमुदाद्यथेयं भूः कुमुद्वती । (५२।१)

ठक् चापि तेन जयतीत्याक्षिकः शास्त्रिको यथा ॥ (५२।२)

हितप्रकरणे णं च सर्वशब्दात् प्रयुञ्जते । (५३।१)

ततश्छमिष्ठ्या च यथा सार्वः सर्वीय इत्यपि ॥ (५३।२)

वदेद् इमनिजन्तं च पटिमा लघिमा यथा । (५४।१)

विशेषेणेयसुन्निष्टो ज्यायानाप कनीयसीम् ॥ (५४।२)

द्वयसज्दध्नचाविष्टौ प्रमाणविषयौ यथा । (५५।१)

जानुदघ्नी सरिन् नारीनितम्बद्वयसं सरः ॥ (५५।२)

मतुप्प्रकरणो ज्योत्स्नातमिस्राशृङ्गिणादयः । (५६।१)

इनच्च फलबर्हाभ्यां फलिनो बर्हिणो यथा ॥ (५६।२)

इनिः प्रयुक्तः प्रायेण तथा ठंश्च मनीषिभिः । (५७।१)

तत्रापि मेखलामालामायानां सुतरां मता ॥ (५७।२)

अभ्यस्ताज्झेरदादेशे दधतीत्यादयोऽपि च । (५८।१)

रोदिति स्वपितीत्यादि सहेटा सार्वधातुकम् ॥ (५८।२)

अभ्यस्तेषु प्रयोक्तव्यम् अदन्तं च विदेः शतुः । (५९।१)

असौ दधदलंकारं स्रजं बिभ्रच्च शोभते ॥ (५९।२)

रं योगिनं वदेत् । (६०।१)

यथैतच्छ्याममाभाति वनं वनजलोचने ॥ (६०।२)

नैकत्रौकारभूयस्त्वं गतो यातो हतो यथा । (६१।१)

सावर्ण्यवत्सयोर्भस्य ब्रूयान्नान्यत्र पद्धतेः ॥ (६१।२)

सालातुरीयमतम् एतदनुक्रमेण को वक्ष्यतीति विरतोऽहमतो विचारात् । (६२।१)

शब्दार्णवस्य यदि कश्चिदुपैति पारं भीमाम्भसश्च जलधेरिति विस्मयोऽसौ ॥ (६२।२)

विद्यानां सततमपाश्रयोऽपरासां तासूक्तान्न च विरुणद्धि कांश्चिदर्थान् । (६३।१)

श्रद्धेयं जगति मतं हि पाणिनीयं माध्यस्थ्याद् भवति न कस्यचित्प्रमाणम् ॥ (६३।२)

अवलोक्य मतानि सत्कवीनाम् अवगम्य स्वधिया च काव्यलक्ष्म । (६४।१)

सुजनावगमाय भामहेन ग्रथितं रक्रिलगोमिसूनुनेदम् ॥ (६४।२)

इति श्रीभामहालंकारे षष्ठः परिच्छेदः । (६५।१)

षष्ठ्या शरीरं निर्णीतं शतषष्ठ्या त्वलंकृतिः । (६५।२)

पञ्चाशता दोषदृष्टिः सप्तत्या न्यायनिर्णयः ॥ (६५।३)

षष्ठ्या शब्दस्य शुद्धिः स्यादित्येवं वस्तुपञ्चकम् । (६६।१)

उक्तं षड्भिः परिच्छेदैर्भामहेन क्रमेण वः ॥ (६६।२)