निरुक्तNirukta

Chapter 1, 1

1 of 7 · 16 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

समाम्नायः समाम्नातः स व्याख्यातव्यः ॥ (१।०)

samāmnāyaḥ samāmnātaḥ sa vyākhyātavyaḥ ||

2.0२.०

तम् इमम् समाम्नायं निघण्टव इत्याचक्षते ॥ (२।०)

tam imam samāmnāyaṃ nighaṇṭava ityācakṣate ||

3.0३.०

निघण्टवः कस्मान् निगमा इमे भवन्ति ॥ (३।०)

nighaṇṭavaḥ kasmān nigamā ime bhavanti ||

4.0४.०

छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहृत्य समाम्नाताः ॥ (४।०)

chandobhyaḥ samāhṛtya samāhṛtya samāmnātāḥ ||

5.0५.०

ते निगन्तव एव सन्तो निगमनान् निघण्टव उच्यन्त इत्यौपमन्यवः ॥ (५।०)

te nigantava eva santo nigamanān nighaṇṭava ucyanta ityaupamanyavaḥ ||

6.0६.०

अपि वा हननाद् एव स्युः समाहता भवन्ति ॥ (६।०)

api vā hananād eva syuḥ samāhatā bhavanti ||

7.0७.०

यद् वा समाहृता भवन्ति ॥ (७।०)

yad vā samāhṛtā bhavanti ||

8.0८.०

तद् यानि चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानि इमानि भवन्ति ॥ (८।०)

tad yāni catvāri padajātāni nāmākhyāte copasarganipātāśca tāni imāni bhavanti ||

9.0९.०

तत्रैतन् नामाख्यातयोर् लक्षणं प्रदिशन्ति ॥ (९।०)

tatraitan nāmākhyātayor lakṣaṇaṃ pradiśanti ||

10.0१०.०

भावप्रधानम् आख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानि ॥ (१०।०)

bhāvapradhānam ākhyātaṃ sattvapradhānāni nāmāni ||

11.0११.०

तद्यत्रोभे भावप्रधाने भवतः ॥ (११।०)

tadyatrobhe bhāvapradhāne bhavataḥ ||

12.0१२.०

पूर्वापरीभूतं भावम् आख्यातेनाचष्टे व्रजति पचतीति ॥ (१२।०)

pūrvāparībhūtaṃ bhāvam ākhyātenācaṣṭe vrajati pacatīti ||

13.0१३.०

उपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तं मूर्तं सत्त्वभूतं सत्त्वनामभिर् व्रज्यापक्तिर् इति ॥ (१३।०)

upakramaprabhṛtyapavargaparyantaṃ mūrtaṃ sattvabhūtaṃ sattvanāmabhir vrajyāpaktir iti ||

14.0१४.०

अद इति सत्त्वानाम् उपदेशो गौर् अश्वः पुरुषो हस्तीति ॥ (१४।०)

ada iti sattvānām upadeśo gaur aśvaḥ puruṣo hastīti ||

15.0१५.०

भवतीति भावस्यास्ते शेते व्रजति तिष्ठतीति ॥ (१५।०)

bhavatīti bhāvasyāste śete vrajati tiṣṭhatīti ||

16.0१६.०

इन्द्रियनित्यं वचनम् औदुम्बरायणः ॥ (१६।०)

indriyanityaṃ vacanam audumbarāyaṇaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Nirukta, 1, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit