निरुक्तNirukta

Chapter 1, 4

4 of 7 · 28 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

अथ निपाता उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्ति ॥ (१।०)

atha nipātā uccāvaceṣvartheṣu nipatanti ||

2.0२.०

अप्युपमार्थे अपि कर्मोपसंग्रहार्थे अपि पदपूरणाः ॥ (२।०)

apyupamārthe api karmopasaṃgrahārthe api padapūraṇāḥ ||

3.0३.०

तेषाम् एते चत्वार उपमार्थे भवन्ति ॥ (३।०)

teṣām ete catvāra upamārthe bhavanti ||

4.0४.०

इव इति भाषायां च अन्वध्यायं च ॥ (४।०)

iva iti bhāṣāyāṃ ca anvadhyāyaṃ ca ||

5.0५.०

अग्निर् इव इन्द्र इव इति ॥ (५।०)

agnir iva indra iva iti ||

6.0६.०

न इति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम् उभयम् अन्वध्यायम् ॥ (६।०)

na iti pratiṣedhārthīyo bhāṣāyām ubhayam anvadhyāyam ||

7.0७.०

न इन्द्रं देवम् अमंसत इति प्रतिषेधार्थीयः ॥ (७।०)

na indraṃ devam amaṃsata iti pratiṣedhārthīyaḥ ||

8.0८.०

पुरस्ताद् उपाचारस् तस्य यत् प्रतिषेधति ॥ (८।०)

purastād upācāras tasya yat pratiṣedhati ||

9.0९.०

दुर्मदासो न सुरायां इत्युपमार्थीयः ॥ (९।०)

durmadāso na surāyāṃ ityupamārthīyaḥ ||

10.0१०.०

उपरिष्टाद् उपाचारस्तस्य येनोपमिमीते ॥ (१०।०)

upariṣṭād upācārastasya yenopamimīte ||

11.0११.०

चिद् इत्येषो ऽनेककर्मा आचार्यश् चिद् इदं ब्रूयाद् इति पूजायाम् ॥ (११।०)

cid ityeṣo 'nekakarmā ācāryaś cid idaṃ brūyād iti pūjāyām ||

12.0१२.०

आचार्यः कस्माद् आचार्याचारं ग्राहयत्याचिनोत्यर्थान् आचिनोति बुद्धिम् इति वा ॥ (१२।०)

ācāryaḥ kasmād ācāryācāraṃ grāhayatyācinotyarthān ācinoti buddhim iti vā ||

13.0१३.०

दधिचिद् इत्युपमार्थे ॥ (१३।०)

dadhicid ityupamārthe ||

14.0१४.०

कुल्माषांश्चिद् आहर इत्यवकुत्सिते ॥ (१४।०)

kulmāṣāṃścid āhara ityavakutsite ||

15.0१५.०

कुल्माषाः कुलेषु सीदन्ति ॥ (१५।०)

kulmāṣāḥ kuleṣu sīdanti ||

16.0१६.०

नु इत्येषो ऽनेककर्मा इदं नु करिष्यतीति हेत्वपदेशः ॥ (१६।०)

nu ityeṣo 'nekakarmā idaṃ nu kariṣyatīti hetvapadeśaḥ ||

17.0१७.०

कथं नु करिष्यतीत्यनुपृष्टे नन्वेतद् अकार्षीद् इति चाथाप्युपमार्थे भवति ॥ (१७।०)

kathaṃ nu kariṣyatītyanupṛṣṭe nanvetad akārṣīd iti cāthāpyupamārthe bhavati ||

18.0१८.०

वृक्षस्य नु ते पुरुहूत वयाः ॥ (१८।०)

vṛkṣasya nu te puruhūta vayāḥ ||

19.0१९.०

वृक्षस्य इव ते पुरुहूत शाखाः ॥ (१९।०)

vṛkṣasya iva te puruhūta śākhāḥ ||

20.0२०.०

वयाः शाखा वेतेर् वातायना भवन्ति ॥ (२०।०)

vayāḥ śākhā veter vātāyanā bhavanti ||

21.0२१.०

शाखाः खशयाः शक्नोतेर् वा ॥ (२१।०)

śākhāḥ khaśayāḥ śaknoter vā ||

22.0२२.०

अथ यस्यागमाद् अर्थपृथक्त्वम् अह विज्ञायते न त्वौद्देशिकम् इव विग्रहेण पृथक्त्वात् स कर्मोपसंग्रहः ॥ (२२।०)

atha yasyāgamād arthapṛthaktvam aha vijñāyate na tvauddeśikam iva vigraheṇa pṛthaktvāt sa karmopasaṃgrahaḥ ||

23.0२३.०

चेति समुच्चयार्थ उभाभ्यां सम्प्रयुज्यते ॥ (२३।०)

ceti samuccayārtha ubhābhyāṃ samprayujyate ||

24.0२४.०

अहं च त्वं च वृत्रहन् इत्येतस्मिन्न् एवार्थे ॥ (२४।०)

ahaṃ ca tvaṃ ca vṛtrahan ityetasminn evārthe ||

25.0२५.०

देवेभ्यश्च पितृभ्य आ इति आकारः ॥ (२५।०)

devebhyaśca pitṛbhya ā iti ākāraḥ ||

26.0२६.०

वा इति विचारणार्थे ॥ (२६।०)

vā iti vicāraṇārthe ||

27.0२७.०

हन्ताहं पृथिवीम् इमां निदधानीह वा इह वा इति ॥ (२७।०)

hantāhaṃ pṛthivīm imāṃ nidadhānīha vā iha vā iti ||

28.0२८.०

अथापि समुच्चयार्थे भवति ॥ (२८।०)

athāpi samuccayārthe bhavati ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Nirukta, 1, 4

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit