श्वेताश्वतरोपनिषद्Śvetāśvataropaniṣad
ŚvetāśvUp, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
किंकारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवामः केन क्व च संप्रतिष्ठाः । (१।१)
kiṃkāraṇaṃ brahma kutaḥ sma jātā jīvāmaḥ kena kva ca saṃpratiṣṭhāḥ |
अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम् ॥ (१।२)
adhiṣṭhitāḥ kena sukhetareṣu vartāmahe brahmavido vyavasthām ||
कालः स्वभावो नियतिर् यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुषेति चिन्त्यम् । (२।१)
kālaḥ svabhāvo niyatir yadṛcchā bhūtāni yoniḥ puruṣeti cintyam |
संयोग एषां न त्व् आत्मभावाद् आत्मा ह्य् अनीशः सुखदुःखहेतोः ॥ (२।२)
saṃyoga eṣāṃ na tv ātmabhāvād ātmā hy anīśaḥ sukhaduḥkhahetoḥ ||
ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैर् निगूढाम् । (३।१)
te dhyānayogānugatā apaśyan devātmaśaktiṃ svaguṇair nigūḍhām |
यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्य् अधितिष्ठत्य् एकः ॥ (३।२)
yaḥ kāraṇāni nikhilāni tāni kālātmayuktāny adhitiṣṭhaty ekaḥ ||
तम् एकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः । (४।१)
tam ekanemiṃ trivṛtaṃ ṣoḍaśāntaṃ śatārdhāraṃ viṃśatipratyarābhiḥ |
अष्टकैः षड्भिर् विश्वरूपैकपाशं त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम् ॥ (४।२)
aṣṭakaiḥ ṣaḍbhir viśvarūpaikapāśaṃ trimārgabhedaṃ dvinimittaikamoham ||
पञ्चस्रोतोऽम्बुं पञ्चयोन्युग्रवक्त्रां पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलां । (५।१)
pañcasroto'mbuṃ pañcayonyugravaktrāṃ pañcaprāṇormiṃ pañcabuddhyādimūlāṃ |
पञ्चावर्तां पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वाम् अधीमः ॥ (५।२)
pañcāvartāṃ pañcaduḥkhaughavegāṃ pañcāśadbhedāṃ pañcaparvām adhīmaḥ ||
सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते तस्मिन् हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे । (६।१)
sarvājīve sarvasaṃsthe bṛhante tasmin haṃso bhrāmyate brahmacakre |
पृथग् आत्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृतत्वम् एति ॥ (६।२)
pṛthag ātmānaṃ preritāraṃ ca matvā juṣṭas tatas tenāmṛtatvam eti ||
उद्गीतम् एतत् परमं तु ब्रह्म तस्मिंस् त्रयं स्वप्रतिष्ठाक्षरं च । (७।१)
udgītam etat paramaṃ tu brahma tasmiṃs trayaṃ svapratiṣṭhākṣaraṃ ca |
अत्रान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुक्ताः ॥ (७।२)
atrāntaraṃ brahmavido viditvā līnā brahmaṇi tatparā yonimuktāḥ ||
संयुक्तम् एतत् क्षरम् अक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वम् ईशः । (८।१)
saṃyuktam etat kṣaram akṣaraṃ ca vyaktāvyaktaṃ bharate viśvam īśaḥ |
अनीशश् चात्मा बध्यते भोक्तृभावाज् ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ (८।२)
anīśaś cātmā badhyate bhoktṛbhāvāj jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ ||
ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशनीशाव् अजा ह्येका भोक्तृभोगार्थयुक्ता । (९।१)
jñājñau dvāv ajāv īśanīśāv ajā hyekā bhoktṛbhogārthayuktā |
अनन्तश् चात्मा विश्वरूपो ह्य् अकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्मम् एतत् ॥ (९।२)
anantaś cātmā viśvarūpo hy akartā trayaṃ yadā vindate brahmam etat ||
क्षरं प्रधानम् अमृताक्षरं हरः क्षरात्मानाव् ईशते देव एकः । (१०।१)
kṣaraṃ pradhānam amṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarātmānāv īśate deva ekaḥ |
तस्याभिध्यानाद् योजनात् तत्त्वभावाद् भूयश् चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ॥ (१०।२)
tasyābhidhyānād yojanāt tattvabhāvād bhūyaś cānte viśvamāyānivṛttiḥ ||
ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशैर् जन्ममृत्युप्रहाणिः । (११।१)
jñātvā devaṃ sarvapāśāpahāniḥ kṣīṇaiḥ kleśair janmamṛtyuprahāṇiḥ |
तस्याभिध्यानात् तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः ॥ (११।२)
tasyābhidhyānāt tṛtīyaṃ dehabhede viśvaiśvaryaṃ kevala āptakāmaḥ ||
एतज् ज्ञेयं नित्यम् एवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किंचित् । (१२।१)
etaj jñeyaṃ nityam evātmasaṃsthaṃ nātaḥ paraṃ veditavyaṃ hi kiṃcit |
भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्मम् एतत् ॥ (१२।२)
bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matvā sarvaṃ proktaṃ trividhaṃ brahmam etat ||
वह्नेर् यथा योनिगतस्य मूर्तिर् न दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः । (१३।१)
vahner yathā yonigatasya mūrtir na dṛśyate naiva ca liṅganāśaḥ |
स भूय एवेन्धनयोनिगृह्यस् तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे ॥ (१३।२)
sa bhūya evendhanayonigṛhyas tadvobhayaṃ vai praṇavena dehe ||
स्वदेहम् अरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिं । (१४।१)
svadeham araṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇiṃ |
ध्याननिर्मथनाभ्यासाद् देवं पश्येन् निगूढवत् ॥ (१४।२)
dhyānanirmathanābhyāsād devaṃ paśyen nigūḍhavat ||
तिलेषु तैलं दधिनीव सर्पिर् आपः स्रोतःस्व् अरणीषु चाग्निः । (१५।१)
tileṣu tailaṃ dadhinīva sarpir āpaḥ srotaḥsv araṇīṣu cāgniḥ |
एवम् आत्मा आत्मनि गृह्यते ऽसौ सत्येनैनं तपसा यो ऽनुपश्यति ॥ (१५।२)
evam ātmā ātmani gṛhyate 'sau satyenainaṃ tapasā yo 'nupaśyati ||
सर्वव्यापिनम् आत्मानं क्षीरे सर्पिर् इवार्पितम् । (१६।१)
sarvavyāpinam ātmānaṃ kṣīre sarpir ivārpitam |
आत्मविद्यातपोमूलं तद् ब्रह्मोपनिषत्परं तद् ब्रह्मोपनिषत्परम् ॥ (१६।२)
ātmavidyātapomūlaṃ tad brahmopaniṣatparaṃ tad brahmopaniṣatparam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.