श्वेताश्वतरोपनिषद्Śvetāśvataropaniṣad
ŚvetāśvUp, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
य एको ऽवर्णो बहुधा शक्तियोगाद् वर्णान् अनेकान् निहितार्थो दधाति । (१।१)
ya eko 'varṇo bahudhā śaktiyogād varṇān anekān nihitārtho dadhāti |
वि चैति चान्ते विश्वम् आदौ स देवः स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ (१।२)
vi caiti cānte viśvam ādau sa devaḥ sa no buddhyā śubhayā saṃyunaktu ||
तद् एवाग्निस् तद् आदित्यस् तद् वायुस् तद् उ चन्द्रमाः । (२।१)
tad evāgnis tad ādityas tad vāyus tad u candramāḥ |
तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म तद् आपस् तत् प्रजापतिः ॥ (२।२)
tad eva śukraṃ tad brahma tad āpas tat prajāpatiḥ ||
त्वं स्त्री त्वं पुमान् असि त्वं कुमार उत वा कुमारी । (३।१)
tvaṃ strī tvaṃ pumān asi tvaṃ kumāra uta vā kumārī |
त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥ (३।२)
tvaṃ jīrṇo daṇḍena vañcasi tvaṃ jāto bhavasi viśvatomukhaḥ ||
नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षस् तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः । (४।१)
nīlaḥ pataṅgo harito lohitākṣas taḍidgarbha ṛtavaḥ samudrāḥ |
अनादिमांस् त्वं विभुत्वेन वर्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥ (४।२)
anādimāṃs tvaṃ vibhutvena vartase yato jātāni bhuvanāni viśvā ||
अजाम् एकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । (५।१)
ajām ekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ |
अजो ह्य् एको जुषमाणो ऽनुशेते जहात्य् एनां भुक्तभोगाम् अजो ऽन्यः ॥ (५।२)
ajo hy eko juṣamāṇo 'nuśete jahāty enāṃ bhuktabhogām ajo 'nyaḥ ||
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । (६।१)
dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte |
तयोर् अन्यः पिप्पलं स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो ऽभिचाकशीति ॥ (६।२)
tayor anyaḥ pippalaṃ svādv atty anaśnann anyo 'bhicākaśīti ||
समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नो ऽनीशया शोचति मुह्यमानः । (७।१)
samāne vṛkṣe puruṣo nimagno 'nīśayā śocati muhyamānaḥ |
जुष्टं यदा पश्यत्य् अन्यम् ईशं अस्य महिमानम् इति वीतशोकः ॥ (७।२)
juṣṭaṃ yadā paśyaty anyam īśaṃ asya mahimānam iti vītaśokaḥ ||
ऋचो ऽक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । (८।१)
ṛco 'kṣare parame vyoman yasmin devā adhi viśve niṣeduḥ |
यस् तन् न वेद किम् ऋचा करिष्यति य इत् तद् विदुस् त इमे समासते ॥ (८।२)
yas tan na veda kim ṛcā kariṣyati ya it tad vidus ta ime samāsate ||
छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो व्रतानि भूतं भव्यं यच् च वेदा वदन्ति । (९।१)
chandāṃsi yajñāḥ kratavo vratāni bhūtaṃ bhavyaṃ yac ca vedā vadanti |
अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिंश्चान्यो मायया संनिरुद्धः ॥ (९।२)
asmān māyī sṛjate viśvam etat tasmiṃścānyo māyayā saṃniruddhaḥ ||
मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरं । (१०।१)
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyān māyinaṃ tu maheśvaraṃ |
तस्यावयवभूतैस् तु व्याप्तं सर्वं इदं जगत् ॥ (१०।२)
tasyāvayavabhūtais tu vyāptaṃ sarvaṃ idaṃ jagat ||
यो योनिंयोनिम् अधितिष्ठत्य् एको यस्मिन्न् इदं सं च वि चैति सर्वम् । (११।१)
yo yoniṃyonim adhitiṣṭhaty eko yasminn idaṃ saṃ ca vi caiti sarvam |
तम् ईशानं वरदं देवम् ईड्यं निचाय्येमां शान्तिम् अत्यन्तम् एति ॥ (११।२)
tam īśānaṃ varadaṃ devam īḍyaṃ nicāyyemāṃ śāntim atyantam eti ||
यो देवानां प्रभवश् चोद्भवश्च विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः । (१२।१)
yo devānāṃ prabhavaś codbhavaśca viśvādhiko rudro maharṣiḥ |
हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ (१२।२)
hiraṇyagarbhaṃ paśyata jāyamānaṃ sa no buddhyā śubhayā saṃyunaktu ||
यो देवानाम् अधिपो यस्मिंल्लोका अधिश्रिताः । (१३।१)
yo devānām adhipo yasmiṃllokā adhiśritāḥ |
य ईशे अस्य द्विपदश् चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ (१३।२)
ya īśe asya dvipadaś catuṣpadaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema ||
सूक्ष्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारम् अनेकरूपं । (१४।१)
sūkṣmātisūkṣmaṃ kalilasya madhye viśvasya sraṣṭāram anekarūpaṃ |
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिवं शान्तिम् अत्यन्तम् एति ॥ (१४।२)
viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāraṃ jñātvā śivaṃ śāntim atyantam eti ||
स एव काले भुवनस्य गोप्ता विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः । (१५।१)
sa eva kāle bhuvanasya goptā viśvādhipaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ |
यस्मिन् युक्ता ब्रह्मर्षयो देवताश् च तम् एवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांश् छिनत्ति ॥ (१५।२)
yasmin yuktā brahmarṣayo devatāś ca tam evaṃ jñātvā mṛtyupāśāṃś chinatti ||
घृतात् परं मण्डम् इवातिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढं । (१६।१)
ghṛtāt paraṃ maṇḍam ivātisūkṣmaṃ jñātvā śivaṃ sarvabhūteṣu gūḍhaṃ |
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ (१६।२)
viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāraṃ jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ ||
एष देवो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । (१७।१)
eṣa devo viśvakarmā mahātmā sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭaḥ |
हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति ॥ (१७।२)
hṛdā manīṣā manasābhikḷpto ya etad vidur amṛtās te bhavanti ||
यदातमस् तन् न दिवा न रात्रिर् न सन् न चासच्छिव एव केवलः । (१८।१)
yadātamas tan na divā na rātrir na san na cāsacchiva eva kevalaḥ |
तद् अक्षरं तत् सवितुर् वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात् प्रसृता पुराणी ॥ (१८।२)
tad akṣaraṃ tat savitur vareṇyaṃ prajñā ca tasmāt prasṛtā purāṇī ||
नैनम् ऊर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजग्रभत् । (१९।१)
nainam ūrdhvaṃ na tiryañcaṃ na madhye parijagrabhat |
न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद् यशः ॥ (१९।२)
na tasya pratimā asti yasya nāma mahad yaśaḥ ||
न संदृशे तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनं । (२०।१)
na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpam asya na cakṣuṣā paśyati kaścanainaṃ |
हृदा हृदिस्थं मनसा य एनम् एवं विदुर् अमृतास् ते भवन्ति ॥ (२०।२)
hṛdā hṛdisthaṃ manasā ya enam evaṃ vidur amṛtās te bhavanti ||
रुद्र यत् दक्षिणं मुखम् तेन मां पाहि नित्यम् ॥ (२१।२)
rudra yat dakṣiṇaṃ mukham tena māṃ pāhi nityam ||
मा नस् तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । (२२।१)
mā nas toke tanaye mā na āyuṣi mā no goṣu mā no aśveṣu rīriṣaḥ |
वीरान् मा नो रुद्र भामितो वधीर् हविष्मन्तः सदम् इत् त्वा हवामहे ॥ (२२।२)
vīrān mā no rudra bhāmito vadhīr haviṣmantaḥ sadam it tvā havāmahe ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.