श्वेताश्वतरोपनिषद्Śvetāśvataropaniṣad
ŚvetāśvUp, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्व् अनन्ते विद्याविद्ये निहिते यत्र गूढे । (१।१)
dve akṣare brahmapare tv anante vidyāvidye nihite yatra gūḍhe |
क्षरं त्व् अविद्या ह्य् अमृतं तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस् तु सो ऽन्यः ॥ (१।२)
kṣaraṃ tv avidyā hy amṛtaṃ tu vidyā vidyāvidye īśate yas tu so 'nyaḥ ||
यो योनिं योनिम् अधितिष्ठत्य् एको विश्वानि रूपाणि योनीश् च सर्वाः । (२।१)
yo yoniṃ yonim adhitiṣṭhaty eko viśvāni rūpāṇi yonīś ca sarvāḥ |
ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस् तम् अग्रे ज्ञानैर् बिभर्ति जायमानं च पश्येत् ॥ (२।२)
ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilaṃ yas tam agre jñānair bibharti jāyamānaṃ ca paśyet ||
एकैकं जालं बहुधा विकुर्वन्न् अस्मिन् क्षेत्रे संहरत्य् एष देवः । (३।१)
ekaikaṃ jālaṃ bahudhā vikurvann asmin kṣetre saṃharaty eṣa devaḥ |
भूयः सृष्ट्वा पतयस् तथेशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥ (३।२)
bhūyaḥ sṛṣṭvā patayas tatheśaḥ sarvādhipatyaṃ kurute mahātmā ||
सर्वा दिश ऊर्ध्वम् अधश् च तिर्यक् प्रकाशयन् भ्राजते यद् वानड्वान् । (४।१)
sarvā diśa ūrdhvam adhaś ca tiryak prakāśayan bhrājate yad vānaḍvān |
एवं स देवो भगवान् वरेण्यो योनिस्वभावान् अधितिष्ठत्य् एकः ॥ (४।२)
evaṃ sa devo bhagavān vareṇyo yonisvabhāvān adhitiṣṭhaty ekaḥ ||
यच् च स्वभावं पचति विश्वयोनिः पाच्यांश् च सर्वान् परिणामयेद् यः । (५।१)
yac ca svabhāvaṃ pacati viśvayoniḥ pācyāṃś ca sarvān pariṇāmayed yaḥ |
सर्वम् एतद् विश्वम् अधितिष्ठत्येको गुणांश्च सर्वान् विनियोजयेद् यः ॥ (५।२)
sarvam etad viśvam adhitiṣṭhatyeko guṇāṃśca sarvān viniyojayed yaḥ ||
तद् वेदगुह्योपनिषत्सु गूढं तद् ब्रह्मा वेदते ब्रह्मयोनिं । (६।१)
tad vedaguhyopaniṣatsu gūḍhaṃ tad brahmā vedate brahmayoniṃ |
ये पूर्वं देवा ऋषयश् च तद् विदुस् ते तन्मया अमृता वै बभूवुः ॥ (६।२)
ye pūrvaṃ devā ṛṣayaś ca tad vidus te tanmayā amṛtā vai babhūvuḥ ||
गुणान्वयो यः फलकर्मकर्ता कृतस्य तस्यैव स चोपभोक्ता । (७।१)
guṇānvayo yaḥ phalakarmakartā kṛtasya tasyaiva sa copabhoktā |
स विश्वरूपस् त्रिगुणस् त्रिवर्त्मा प्राणाधिपः संचरति स्वकर्मभिः ॥ (७।२)
sa viśvarūpas triguṇas trivartmā prāṇādhipaḥ saṃcarati svakarmabhiḥ ||
अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः संकल्पाहंकारसमन्वितो यः । (८।१)
aṅguṣṭhamātro ravitulyarūpaḥ saṃkalpāhaṃkārasamanvito yaḥ |
बुद्धेर् गुणेनात्मगुणेन चैव आराग्रमात्रो ह्य् अवरो ऽपि दृष्टः ॥ (८।२)
buddher guṇenātmaguṇena caiva ārāgramātro hy avaro 'pi dṛṣṭaḥ ||
भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ॥ (९।२)
bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpate ||
नैव स्त्री न पुमान् एष न चैवायं नपुंसकः । (१०।१)
naiva strī na pumān eṣa na caivāyaṃ napuṃsakaḥ |
यद् यच्छरीरम् आदत्ते तेन तेन स युज्यते ॥ (१०।२)
yad yaccharīram ādatte tena tena sa yujyate ||
संकल्पनस्पर्शनदृष्टिमोहैर् ग्रासाम्बुवृष्ट्या चात्मविवृद्धिजन्म । (११।१)
saṃkalpanasparśanadṛṣṭimohair grāsāmbuvṛṣṭyā cātmavivṛddhijanma |
कर्मानुगान्य् अनुक्रमेन देही स्थानेषु रूपाण्य् अभिसम्प्रपद्यते ॥ (११।२)
karmānugāny anukramena dehī sthāneṣu rūpāṇy abhisamprapadyate ||
स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चैव रूपाणि देही स्वगुणैर् वृणोति । (१२।१)
sthūlāni sūkṣmāṇi bahūni caiva rūpāṇi dehī svaguṇair vṛṇoti |
क्रियागुणैर् आत्मगुणैश् च तेषां संयोगहेतुर् अपरो ऽपि दृष्टः ॥ (१२।२)
kriyāguṇair ātmaguṇaiś ca teṣāṃ saṃyogahetur aparo 'pi dṛṣṭaḥ ||
अनाद्यनन्तं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारम् अनेकरूपं । (१३।१)
anādyanantaṃ kalilasya madhye viśvasya sraṣṭāram anekarūpaṃ |
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ (१३।२)
viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāraṃ jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ ||
भावग्राह्यम् अनीडाख्यं भावाभावकरं शिवं । (१४।१)
bhāvagrāhyam anīḍākhyaṃ bhāvābhāvakaraṃ śivaṃ |
कलासर्गकरं देवं ये विदुस् ते जहुस् तनुम् ॥ (१४।२)
kalāsargakaraṃ devaṃ ye vidus te jahus tanum ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.