श्वेताश्वतरोपनिषद्Śvetāśvataropaniṣad
ŚvetāśvUp, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
य एको जालवान् ईशत ईशनीभिः सर्वांल्लोकान् ईशत ईशनीभिः । (१।१)
ya eko jālavān īśata īśanībhiḥ sarvāṃllokān īśata īśanībhiḥ |
य एवैक उद्भवे संभवे च य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति ॥ (१।२)
ya evaika udbhave saṃbhave ca ya etad vidur amṛtās te bhavanti ||
एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे य इमांल्लोकान् ईशत ईशनीभिः । (२।१)
eko hi rudro na dvitīyāya tasthe ya imāṃllokān īśata īśanībhiḥ |
प्रत्यङ्जनास् तिष्ठति संचुकोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः ॥ (२।२)
pratyaṅjanās tiṣṭhati saṃcukocāntakāle saṃsṛjya viśvā bhuvanāni gopāḥ ||
विश्वतश्चक्षुर् उत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुर् उत विश्वतस्पात् । (३।१)
viśvataścakṣur uta viśvatomukho viśvatobāhur uta viśvataspāt |
सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर् द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥ (३।२)
saṃ bāhubhyāṃ dhamati saṃ patatrair dyāvābhūmī janayan deva ekaḥ ||
यो देवानां प्रभवश् चोद्भवश् च विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः । (४।१)
yo devānāṃ prabhavaś codbhavaś ca viśvādhipo rudro maharṣiḥ |
हिरण्यगर्भं जनयामास पूर्वं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ (४।२)
hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvaṃ sa no buddhyā śubhayā saṃyunaktu ||
तया नस् तनुवा शंतमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ (५।२)
tayā nas tanuvā śaṃtamayā giriśantābhicākaśīhi ||
शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिंसीः पुरुषं जगत् ॥ (६।२)
śivāṃ giritra tāṃ kuru mā hiṃsīḥ puruṣaṃ jagat ||
ततः परं ब्रह्म परं बृहन्तं यथानिकायं सर्वभूतेषु गूढं । (७।१)
tataḥ paraṃ brahma paraṃ bṛhantaṃ yathānikāyaṃ sarvabhūteṣu gūḍhaṃ |
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारम् ईशं तं ज्ञात्वामृता भवन्ति ॥ (७।२)
viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāram īśaṃ taṃ jñātvāmṛtā bhavanti ||
वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् । (८।१)
vedāham etaṃ puruṣaṃ mahāntam ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt |
तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय ॥ (८।२)
tam eva viditvāti mṛtyum eti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya ||
यस्मात् परं नापरम् अस्ति किंचिद् यस्मान् नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् । (९।१)
yasmāt paraṃ nāparam asti kiṃcid yasmān nāṇīyo na jyāyo 'sti kiṃcit |
वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्य् एकस् तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ॥ (९।२)
vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhaty ekas tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam ||
य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति अथेतरे दुःखम् एवापियन्ति ॥ (१०।२)
ya etad vidur amṛtās te bhavanti athetare duḥkham evāpiyanti ||
सर्वव्यापी स भगवांस् तस्मात् सर्वगतः शिवः ॥ (११।२)
sarvavyāpī sa bhagavāṃs tasmāt sarvagataḥ śivaḥ ||
महान् प्रभुर् वै पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः । (१२।१)
mahān prabhur vai puruṣaḥ sattvasyaiṣa pravartakaḥ |
सुनिर्मलाम् इमां प्राप्तिम् ईशानो ज्योतिर् अव्ययः ॥ (१२।२)
sunirmalām imāṃ prāptim īśāno jyotir avyayaḥ ||
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । (१३।१)
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo 'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭaḥ |
हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति ॥ (१३।२)
hṛdā manīṣā manasābhikḷpto ya etad vidur amṛtās te bhavanti ||
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । (१४।१)
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम् ॥ (१४।२)
sa bhūmiṃ viśvato vṛtvā atyatiṣṭhad daśāṅgulam ||
पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच् च भव्यम् । (१५।१)
puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yac ca bhavyam |
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखं । (१६।१)
sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvato'kṣiśiromukhaṃ |
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥ (१६।२)
sarvataḥśrutimalloke sarvam āvṛtya tiṣṭhati ||
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं । (१७।१)
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitaṃ |
सर्वस्य प्रभुम् ईशानं सर्वस्य शरणं सुहृत् ॥ (१७।२)
sarvasya prabhum īśānaṃ sarvasya śaraṇaṃ suhṛt ||
वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ (१८।२)
vaśī sarvasya lokasya sthāvarasya carasya ca ||
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्य् अचक्षुः स शृणोत्य् अकर्णः । (१९।१)
apāṇipādo javano grahītā paśyaty acakṣuḥ sa śṛṇoty akarṇaḥ |
स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तम् आहुर् अग्र्यं पुरुषं महान्तम् ॥ (१९।२)
sa vetti vedyaṃ na ca tasyāsti vettā tam āhur agryaṃ puruṣaṃ mahāntam ||
अणोर् अणीयान् महतो महीयान् आत्मा गुहायां निहितो ऽस्य जन्तोः । (२०।१)
aṇor aṇīyān mahato mahīyān ātmā guhāyāṃ nihito 'sya jantoḥ |
तम् अक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान् महिमानम् ईशम् ॥ (२०।२)
tam akratuṃ paśyati vītaśoko dhātuprasādān mahimānam īśam ||
वेदाहम् एतम् अजरं पुराणं सर्वात्मानं सर्वगतं विभुत्वात् । (२१।१)
vedāham etam ajaraṃ purāṇaṃ sarvātmānaṃ sarvagataṃ vibhutvāt |
जन्मनिरोधं प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति नित्यम् ॥ (२१।२)
janmanirodhaṃ pravadanti yasya brahmavādino hi pravadanti nityam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.