श्वेताश्वतरोपनिषद्Śvetāśvataropaniṣad
ŚvetāśvUp, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
स्वभावम् एके कवयो वदन्ति कालं तथान्ये परिमुह्यमानाः । (१।१)
svabhāvam eke kavayo vadanti kālaṃ tathānye parimuhyamānāḥ |
देवस्यैष महिमा तु लोके येनेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम् ॥ (१।२)
devasyaiṣa mahimā tu loke yenedaṃ bhrāmyate brahmacakram ||
येनावृतं नित्यम् इदं हि सर्वं ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः । (२।१)
yenāvṛtaṃ nityam idaṃ hi sarvaṃ jñaḥ kālakālo guṇī sarvavidyaḥ |
तेनेशितं कर्म विवर्तते ह पृथिव्याप्तेजोऽनिलखानि चिन्त्यम् ॥ (२।२)
teneśitaṃ karma vivartate ha pṛthivyāptejo'nilakhāni cintyam ||
तत् कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूयस् तत्त्वस्य तत्त्वेन समेत्य योगम् । (३।१)
tat karma kṛtvā vinivartya bhūyas tattvasya tattvena sametya yogam |
एकेन द्वाभ्यां त्रिभिर् अष्टभिर् वा कालेन चैवात्मगुणैश् च सूक्ष्मैः ॥ (३।२)
ekena dvābhyāṃ tribhir aṣṭabhir vā kālena caivātmaguṇaiś ca sūkṣmaiḥ ||
आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि भावांश् च सर्वान् विनियोजयेद् यः । (४।१)
ārabhya karmāṇi guṇānvitāni bhāvāṃś ca sarvān viniyojayed yaḥ |
तेषाम् अभावे कृतकर्मनाशः कर्मक्षये याति स तत्त्वतो ऽन्यः ॥ (४।२)
teṣām abhāve kṛtakarmanāśaḥ karmakṣaye yāti sa tattvato 'nyaḥ ||
आदिः स संयोगनिमित्तहेतुः परस् त्रिकालाद् अकलो ऽपि दृष्टः । (५।१)
ādiḥ sa saṃyoganimittahetuḥ paras trikālād akalo 'pi dṛṣṭaḥ |
तं विश्वरूपं भवभूतम् ईड्यं देवं स्वचित्तस्थम् उपास्य पूर्वम् ॥ (५।२)
taṃ viśvarūpaṃ bhavabhūtam īḍyaṃ devaṃ svacittastham upāsya pūrvam ||
स वृक्षकालाकृतिभिः परो ऽन्यो यस्मात् प्रपञ्चः परिवर्तते ऽयं । (६।१)
sa vṛkṣakālākṛtibhiḥ paro 'nyo yasmāt prapañcaḥ parivartate 'yaṃ |
धर्मावहं पापनुदं भगेशं ज्ञात्वात्मस्थम् अमृतं विश्वधाम ॥ (६।२)
dharmāvahaṃ pāpanudaṃ bhageśaṃ jñātvātmastham amṛtaṃ viśvadhāma ||
तम् ईश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतं । (७।१)
tam īśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivataṃ |
पतिं पतीनां परमं परस्ताद् विदाम देवं भुवनेशम् ईड्यम् ॥ (७।२)
patiṃ patīnāṃ paramaṃ parastād vidāma devaṃ bhuvaneśam īḍyam ||
न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते । (८।१)
na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaś cābhyadhikaś ca dṛśyate |
परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ (८।२)
parāsya śaktir vividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca ||
न तस्य कश्चित् पतिर् अस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गं । (९।१)
na tasya kaścit patir asti loke na ceśitā naiva ca tasya liṅgaṃ |
स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः ॥ (९।२)
sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścij janitā na cādhipaḥ ||
यस् तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतः । (१०।१)
yas tantunābha iva tantubhiḥ pradhānajaiḥ svabhāvataḥ |
देव एकः स्वम् आवृणोति स नो दधाद् ब्रह्माप्ययम् ॥ (१०।२)
deva ekaḥ svam āvṛṇoti sa no dadhād brahmāpyayam ||
एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । (११।१)
eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā |
कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश् च ॥ (११।२)
karmādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalo nirguṇaś ca ||
एको वशी निष्क्रियाणां बहूणाम् एकं बीजं बहुधा यः करोति । (१२।१)
eko vaśī niṣkriyāṇāṃ bahūṇām ekaṃ bījaṃ bahudhā yaḥ karoti |
तम् आत्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषां ॥ (१२।२)
tam ātmasthaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣāṃ ||
नित्यो नित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् । (१३।१)
nityo nityānāṃ cetanaś cetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān |
तत् कारणं सांख्ययोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ (१३।२)
tat kāraṇaṃ sāṃkhyayogādhigamyaṃ jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ ||
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतो ऽयम् अग्निः । (१४।१)
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto 'yam agniḥ |
तम् एव भान्तम् अनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वम् इदं विभाति ॥ (१४।२)
tam eva bhāntam anubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvam idaṃ vibhāti ||
एको हंसो भुवनस्यास्य मध्ये स एवाग्निः सलिले संनिविष्टः । (१५।१)
eko haṃso bhuvanasyāsya madhye sa evāgniḥ salile saṃniviṣṭaḥ |
तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय ॥ (१५।२)
tam eva viditvāti mṛtyum eti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya ||
स विश्वकृद् विश्वविद् आत्मयोनिर् ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः । (१६।१)
sa viśvakṛd viśvavid ātmayonir jñaḥ kālakālo guṇī sarvavidyaḥ |
प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर् गुणेशः संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः ॥ (१६।२)
pradhānakṣetrajñapatir guṇeśaḥ saṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ ||
स तन्मयो ह्य् अमृत ईशसंस्थो ज्ञः सर्वगो भुवनस्यास्य गोप्ता । (१७।१)
sa tanmayo hy amṛta īśasaṃstho jñaḥ sarvago bhuvanasyāsya goptā |
स ईशे अस्य जगतो नित्यम् एव नान्यो हेतुर् विद्यत ईशनाय ॥ (१७।२)
sa īśe asya jagato nityam eva nānyo hetur vidyata īśanāya ||
यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश् च प्रहिणोति तस्मै । (१८।१)
yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃś ca prahiṇoti tasmai |
तं ह देवम् आत्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर् वै शरणम् अहं प्रपद्ये ॥ (१८।२)
taṃ ha devam ātmabuddhiprakāśaṃ mumukṣur vai śaraṇam ahaṃ prapadye ||
निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् । (१९।१)
niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam |
अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनम् इवानलम् ॥ (१९।२)
amṛtasya paraṃ setuṃ dagdhendhanam ivānalam ||
यदा चर्मवद् आकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । (२०।१)
yadā carmavad ākāśaṃ veṣṭayiṣyanti mānavāḥ |
तदा देवम् अविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ (२०।२)
tadā devam avijñāya duḥkhasyānto bhaviṣyati ||
तपःप्रभावाद् देवप्रसादात् ब्रह्म ह श्वेताश्वतरो ऽथ विद्वान् । (२१।१)
tapaḥprabhāvād devaprasādāt brahma ha śvetāśvataro 'tha vidvān |
अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यग् ऋषिसङ्घजुष्टम् ॥ (२१।२)
atyāśramibhyaḥ paramaṃ pavitraṃ provāca samyag ṛṣisaṅghajuṣṭam ||
वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पे प्रचोदितम् । (२२।१)
vedānte paramaṃ guhyaṃ purākalpe pracoditam |
नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ॥ (२२।२)
nāpraśāntāya dātavyaṃ nāputrāyāśiṣyāya vā punaḥ ||
यस्य देवे परा भक्तिर् यथा देवे तथा गुरौ । (२३।१)
yasya deve parā bhaktir yathā deve tathā gurau |
तस्यैते कथिता ह्य् अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ (२३।२)
tasyaite kathitā hy arthāḥ prakāśante mahātmanaḥ prakāśante mahātmanaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.